स्वावलम्बी अभियान- नारी नेपाली - कान्तिपुर समाचार
नारी नेतृत्व

स्वावलम्बी अभियान

स्थानीय तहका विभिन्न पदमा महिला पुग्दा छोरीहरुलाई भान्सामा मात्रै सीमित राख्नुपर्छ भन्ने सोचमा परिवर्तन आएको कौशल्याको दाबी छ
महिलाको स्तरोन्नति नगरेसम्म समाजमा विकासको गति अघि बढ्न सक्दैन भन्नेमा कौशल्या प्रस्ट छिन्
कौशल्या देवी, प्रमुख, ईशनाथ नगरपालिका, रौतहट
शिव पुरी

६२ वर्षको उमेरमा पनि तन्नेरीको जस्तै जोस–जाँगर छ, ईशनाथ नगरपालिकाकी मेयर कौशल्या देवीको । लामो समय कांग्रेसमा रहेर राजनीति गरेकी कौशल्या गत स्थानीय निर्वाचनमा पार्टीले टिकट नदिएपछि दल बदलेर तमलोपाबाट नगरमा उठिन् र विजयी पनि भइन् ।

कौशल्याका श्रीमान् नागेन्द्रप्रसाद सिन्हा मधेसका पूर्वसांसद हुन् । सिन्हाले पनि कांग्रेसबाटै राजनीति थालेका थिए ।

श्रीमान्को राजनीतिक यात्राले उनलाई पनि राजनीति गर्न सहज भएको टिप्पणीमा उनी सहमति जनाउँछिन् । गत स्थानीय निर्वाचनअघि कांग्रेसको नगर र क्षेत्रीय समितिले नगरप्रमुखको उम्मेदवारमा कौशल्याको नाम मात्रै सिफारिस गरेर पठाएको थियो । तर जिल्ला र प्रदेशले उनको नाम हटाइदियो । टिकट नपाएपछि उनले पार्टी छाडिन्, तमलोपा प्रवेश गरेर टिकट हात पारिन् र जितेरै देखाइन् ।

पर्साको पाकाहामैनपुर गाउँपालिको मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मेकी कौशल्याको परिवार राजनीतिबाट पर थिएन । उनका बाबु सीताराम महतो सामाजिक काममा जोडिएका थिए । दाजु गोवर्द्धन राजनीतिमा सक्रिय थिए । ‘परिवारका सदस्यले मेरो विवाह रौतहटमा कांग्रेस नेताकै घरमा गरिदिए,’ कक्षा ९ मा पढ्दापढ्दै विवाह भएको स्मरण सुनाउँदै उनले भनिन्, ‘त्यसैले मेरो रुचि पनि राजनीतितिर खिचियो ।’ विवाहपछिका केही वर्ष तीन छोरा र एक छोरी हुर्काउने र उनीहरूको जिम्मेवारी सम्हाल्दैमा बित्यो । उनका तीन छोरामध्ये नीरज र उदय चिकित्सक छन् । प्रमोदले भने आमाको राजनीतिमा सघाइरहेका छन् । छोरी पुष्पा पढ्दै छिन् ।

‘बिहेपछि राजनीति र समाजसेवाको यात्रामा म पनि जोडिएँ,’ उनले भनिन्, ‘राजनीति भनेको एउटा ‘लत’ रहेछ ।’ २९ वर्षको उमेरमा ०४६ सालमा उनले कांग्रेसको सदस्यता लिएर राजनीतिमा पाइला राखेकी थिइन् । श्रीमान् नागेन्द्र राजनीति र समाजसेवामा सक्रिय भएकाले उनले राजनीतिलाई नजिकबाट बुझ्न पाइन् ।

तत्कालीन औरैया गाविस अध्यक्षमा दुई पटक निर्वाचित भएका र स्थानीय जनता माविको अध्यक्ष भएका उनका श्रीमान्को स्थानीय तहमा राजनीतिक उपस्थिति बलियो थियो । श्रीमान्को राजनीतिक यात्रासँगै उनी पनि राजनीतिमा जोडिएकी थिइन् । उनी ०७८ सालमा कांग्रेसको मधेस प्रदेश महाधिवेशन प्रतिनिधिमा चुनिइन् । उनका श्रीमान् भने केन्द्रीय महाधिवेशन प्रतिनिधि चुनिए । तर गत संसदीय चुनावमा भने उनका श्रीमान्लाई पार्टीबाट टिकट मिलेन । अन्ततः मधेस प्रदेशसभामा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिए । तर जित उनको भागमा परेन ।

त्यसो त पार्टीबाट कौशल्याले पनि टिकट पाइनन् । त्यसैले चुनावको मुखैमा तमलोपा प्रवेश गरेर चुनाव जितिन् । ‘लामो समय कांग्रेसबाट राजनीति गरे पनि पार्टीले हामीमाथि प्रतिशोध साध्यो,’ कौशल्याले भनिन्, ‘मधेसमा महिलाहरूले छलकपटको राजनीति गर्न नसक्दा पछि उनीहरू पर्दा रहेछन् भन्ने उदाहरण मेरै घटना बन्यो ।’

भारतसँग सिमाना जोडिएको र विकासका दृष्टिले निकै पछि परेको ईशनाथ नगरपालिकाको नेतृत्व सम्हालेपछि कौशल्यालाई आफू चुनौतीहरूको अघि उभिएजस्तो भएको छ । नगरको नेतृत्व महिलाको हातमा हुँदा झनै धेरै चुनौतीसँग लड्नुपर्ने अवस्था रहेको उनले बताइन् । निर्वाचनमा पराजितहरूले आफूलाई गर्ने असहयोग र महिलाप्रति समाजको दृष्टिकोण दुवैलाई चिरेर अघि बढ्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

निर्वाचित भएपछि कौशल्याको पहिलो ध्यान शिक्षा क्षेत्र सुधारमा केन्द्रित छ । नगरभित्र २२ वटा सामुदायिक विद्यालय तथा मदरासा छन् । तिनको समुचित व्यवस्थापन गर्न विद्यालय व्यवस्थापन समिति गठन प्रक्रिया चलिरहेको छ । विषयगत शिक्षकको आवश्यकता पूर्ति गर्ने काम पनि जारी छ । विद्यालयका भौतिक संरचनादेखि शिक्षकको दरबन्दीमा विद्यमान बेथिति हटाउन कौशल्या लागिपरेकी छन् ।

नगरभित्रका कम्तीमा एउटा विद्यालयलाई स्नातक तहसम्म पठनपाठन गराउने लक्ष्य राखेको र एउटा विद्यालयलाई अंग्रेजी माध्यमबाट पढाइका लागि आवश्यक व्यवस्था मिलाउन लागिएको उनको भनाइ छ । सरकारी विद्यालयको अंग्रेजी भाषा सुधार्न विद्यालयका शिक्षकलाई अंग्रेजी भाषा प्रशिक्षक राखेर तालिम दिने व्यवस्था पनि उनले मिलाएकी छन् ।

सीमावर्ती नगर भएकाले यहाँका धेरै स्थानीय भारतमा उपचार गर्न जान्छन् । यस्तो अवस्था रोक्न नगरपालिकाले स्वास्थ्य क्षेत्र सुधार्ने योजना अघि सारेको छ । नगरभित्रका बिरामीलाई सेवा दिन नगरपालिकाले एम्बुलेन्स खरिद प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुर्‍याएको छ । स्थानीय अस्पताललाई आवश्यक औषधिदेखि ल्याब र अल्ट्रासाउन्ड मेसिनको व्यवस्थापन मिलाउने काम पनि नगरपालिकाले गरेको छ । सबै वडामा स्वास्थ्य चौकी स्थापना गर्न नगरपालिकाले छलफल सुरु गरेको छ । नगरभित्र १५ शय्याको अस्पताल निर्माण भने सुरु भइसकेको छ ।

महिलाको स्तरोन्नति नगरेसम्म समाजको गति अघि बढ्न सक्दैन भन्नेमा कौशल्या प्रस्ट छिन् । त्यसैले उनले रोजगारी निर्माणका काममा महिलालाई जोडने प्रयास थालेकी छन् । यसअन्तर्गत सिलाइकटाइ गर्ने र मैनबत्ती बनाउने तालिम दिलाउने काम भइरहेको छ । यसका अतिरिक्त महिला हिंसाविरुद्ध विभिन्न कार्यक्रम तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रमलाई पनि नगरपालिकाले अघि बढाएको छ ।

मधेसका महिला राजनीतिमा अग्रसर देखिएको र यो सुखद संकेत रहेको कौशल्याले बताइन् । ‘पछिल्लो समय राजनीतिमा मधेसी महिलाको उत्साहजनक उपस्थिति देखिएको छ,’ उनले भनिन्, ‘स्थानीय तहको नेतृत्व महिलाले सम्हालेपछि केही हदसम्म महिलाको हक, अधिकार स्थापित गर्ने काममा सफलता पनि मिलेको छ ।’ महिलाको नेतृत्व हुँदाको सोझो असर महिलाको पहिचान निर्माण र उनीहरूको प्रतिनिधित्व र पहुँच बढाउने काममा परेको छ । लैंगिक उत्तरदायी बजेटदेखि महिलालाई करमा छुट दिने व्यवस्था महिला प्रमुख भएकै कारण हुन सकेको उनको दाबी छ ।

आफ्नो नेतृत्वमा छात्रा छात्रवृत्ति, सुत्केरी भएकाहरूलाई निःशुल्क औषधि उपलब्ध गराउनेजस्ता काम भइरहेको उनले बताइन् । यस्ता ससाना अभ्यासले पनि महिलाको शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार आउने उनको भनाइ छ ।

मधेसमा महिला साह्रै पछि पर्नुको मुख्य कारण शिक्षाको कमी हो भन्ने निष्कर्ष उनको छ । तर पछिल्ला वर्षमा यस्तो दृश्यमा थोरै भए पनि बदलाव आइरहेको उनले जनाइन् । तसर्थ स्थानीय तहका विभिन्न पदमा महिला पुग्दा छोरीहरूलाई भान्सामा मात्रै सीमित राख्नुपर्छ भन्ने सोचमा परिवर्तन आएको उनको भनाइ छ ।

‘स्थानीय तहमा भइरहेको बढ्दो भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन र दीर्घकालीन विकासका लागि महिलाले कुशल नेतृत्व दिएर आफूलाई प्रमाणित गर्न सक्नुपर्छ,’ नगर प्रमुख कौशल्या भन्छिन् । आफ्नो पाँचवर्षे कार्यकालमा नगरलाई विकासको बाटामा लैजान आफूले कुनै कसर नराख्ने उनले बताइन् ।

बर्खाको बेला डुबानमा पर्ने मुख्य समस्या समाधानमा पनि आफू केन्द्रित भएको उनले जनाइन् । किनकि दक्षिणी सीमा क्षेत्रमा भारतले गरेको तटबन्धका कारण नगरक्षेत्र बर्सेनि डुबानमा पार्दै आएको छ । ‘सबै जनप्रतिनिधिलाई साथमा लिएर सेवा प्रवाहलाई गतिशील बनाएर नगरलाई विकासको बाटोमा अघि बढाइछाड्ने मेरो उद्देश्य छ,’ उनले भनिन् ।

कान्तिपुर ३० औं वार्षिकोत्सव विशेषांक 'नारी नेतृत्व'का सम्पूर्ण सामग्री :

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७९ ०७:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बालविवाह रोक्ने कदम

मेयर गीता चौधरीले बालविवाह रोक्न नगरलाई सक्रिय मात्र गराएकी छैनन्, जनप्रतिनिधिलाई पनि अभियानमा लगाएकी छन्
'हामी महिला भट्टीमा जान्नौं, पान खाँदैनौं, त्यही भएर हाम्रो सर्किल बन्दैन, राजनीतिमा त यो सब चल्दो रहेछ'
गीता चौधरी, प्रमुख, सुरुंगा नगरपालिका, सप्तरी
अवधेशकुमार झा

सप्तरीको सुरुंगा नगरपालिकाले लिएको एउटा निर्णयले धेरैलाई अचम्ममा पारिदियो । नपारोस् पनि किन, नगरपालिकाले आफूलाई मधेस प्रदेशमै पहिलो बालविवाहमुक्त पालिका घोषणा गर्दै सार्वजनिक सूचना प्रकाशन गरेर भन्यो, ‘अब नगरभित्र हुने विवाहअघि वडाको स्वीकृति लिनुपर्छ र विवाह कार्डमा जन्ममिति अनिवार्य उल्लेख गर्नुपर्छ ।’

बालविवाहको जोखिममा बालिका पर्दा उनीहरूको यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य, शिक्षा र हुर्किन पाउने अधिकारसमेत हनन हुने भएकाले त्यसलाई रोक्न अड्डी कसेकी थिइन्, ४४ वर्षीया मेयर गीता चौधरीले । ‘पछिल्लो समय हामीले १२ वटा बालविवाह रोकेका छौं,’ उनले भनिन्, ‘बिस्तारै जनस्तरमा पनि यसको चासो बढ्दै छ ।’

स्थानीय तहको नेतृत्व पुरुषको हातमा हुन्थ्यो भने सायदै यस्तो निर्णय हुन्थ्यो । मेयर चौधरीले सामाजिक न्याय र महिला सशक्तीकरण अभियानअन्तर्गत बालविवाह रोक्न नगरलाई सक्रिय मात्रै गराएकी छैनन्, स्थानीय जनप्रतिनिधिलाई पनि अभियानमा अघि बढाएकी छन् ।

सप्तरीका १८ पालिकामध्येकी एक्ली महिला प्रमुख भएकाले पनि गीताले चाल्ने धेरै कदमलाई पुरुषप्रधान समाजले नियालिरहेजस्तो देखिन्छ । महिलाको हातमा नेतृत्व पुग्दाको मुख्य फाइदा भने नगरवासी महिलामा परेको छ । घरको चुलोचौकोमै सीमित रहन बाध्य मधेसका धेरैजसो महिलाले नेतृत्वमा पुग्नेसम्मको अवसर विरलै पाउँथे । पुगिहाले भने पनि उनीहरूले पुरुष नेतृत्वका अघि खुलेर कुरा राख्न धक मान्थे । तर चौधरी मेयर भएपछि यस्तो दृश्य बदलिएको छ । ‘महिलाहरूले आफ्ना समस्या खुलेर नेतृत्वसम्म राख्न थालेको अनुभव गरेकी छु,’ मेयर चौधरीले भनिन् ।

नवलपरासीको रामग्राम नगरपालिका–४ को किसान परिवारका ६ छोराछोरीमध्ये जेठी गीताले बाल्यकालदेखि नै राजनीति बुझ्न पाइन् । उनका ठूलाबा दुर्गाप्रसाद चौधरी तत्कालीन नेपाल सद्भावना पार्टीका केन्द्रीय उपाध्यक्ष त छँदै थिए, गजेन्द्रनारायण सिंहका विश्वासपात्र पनि थिए । ठूलाबाको राजनीतिक यात्राको प्रभाव धेरैथोरै उनमा पनि परेको थियो । तर घरमा छोरीलाई राजनीतिमा पठाउने वातावरण थिएन । सिंगो समाजको चेतना जस्तै थियो, उनको अभिभावकको चेतना पनि । छोरीलाई पढाउनेभन्दा राम्रो घरमा बिहे गरेर पठाउने विषयले प्राथमिकता पाएको थियो । त्यसैले होला, एसएलसी सकिएपछि उनको पढाइ रोकियो । ‘मेरा दाजुलाई एमबीबीएस पढ्न रसिया पठाइयो । तर हामीलाई कलेज पढ्न बुटवल जान पनि रोक जस्तै थियो,’ मेयर चौधरीले भनिन् ।

०५५ सालमा सप्तरीको सुरुंगा नगरपालिका–८ मा विमलकुमार चौधरीसित विवाह गरेपछि उनको जीवन परिवारकै संसारमा हरायो । उतिबेला नेपाल विद्युत् प्राधिकरणमा इन्जिनियर रहेका विमल अहिले उपसचिव छन् । विवाहपछि उनले छुटेको पढाइ भने अघि बढाउने अवसर पाइन् । ‘दुई छोरा स्याहार्दै मास्टर्स सकें,’ उनले सुनाइन् ।

त्यति बेला राजनीतिप्रति उनको चासो सुषुप्त थियो । विवाहपछि जनकपुर बस्न थाल्दा ०६२/६३ को आन्दोलनमा उनी नागरिकका हिसाबले सहभागी भइन् । समयक्रममा उनी विभिन्न सामाजिक गतिविधिमा जोडिँदै गइन् । थारू कल्याणकारी सभा, थारू महिला समाजलगायत संघसंस्थामा सक्रिय उनले काठमाडौं बस्न थालेपछि तत्कालीन मधेसी जनअधिकार फोरम (लोकतान्त्रिक) नेता विजयकुमार गच्छदारलगायतलाई भेटिन् । यस्तो भेटले उनलाई सक्रिय राजनीतिमा ल्यायो । र, मधेसी जनअधिकार फोरम (लोकतान्त्रिक) मा प्रवेश गरेर राजनीतिमा जोडिइन् ।

०७० सालको निर्वाचनमा थारू समुदायबाट समानुपातिक सूचीमा परे पनि उनी सभासद् हुन पाइनन् । ०७४ को स्थानीय तहको निर्वाचनमा उनी फोरम लोकतान्त्रिकबाट सप्तरीको सुरुंगा नगरपालिका प्रमुखमा उम्मेदवार बनिन् । तर उनले तेस्रो स्थानमै चित्त बुझाउनुपर्‍यो । कांग्रेससित फोरम लोकतान्त्रिकको एकीकरण भएपछि भने उनी कांग्रेस महासमिति सदस्य भइन् । ०७९ को स्थानीय तहको निर्वाचनको चर्चा सुरु भएपछि टिकट पाउने–नपाउने दोधारमा थिइन् । ‘तर म दृढ थिएँ, टिकट पाउँछु भनेर,’ उनले भनिन्, ‘टिकट लिन निकै दाउपेच हुँदो रहेछ । ठूला नेताको आशीर्वाद पनि आवश्यक पर्छ । हामी महिला भट्टीमा जान्नौं, पान खाँदैनौं । त्यही भएर हाम्रो सर्किल बन्दैन । राजनीतिमा त यो सब चल्दो रहेछ ।’

अनेकतिर दौडधुप गरेर उनले टिकट त पाइन् । तर त्यति बेला गाउँमा अर्कै हल्ला फैलिएछ । ‘ए अब मौगी (महिला) लाई नमस्कार मेयर साब भन्नुपर्ने । हामी पुरुषको त मोच नै कट्ने भयो,’ यस्तो हल्ला उनको कानमा पनि पर्‍यो । ‘मौगी भनेर हेपाइ सुरु भयो,’ उनले भनिन्, ‘महिलाप्रतिको धारणा अझै हाम्रो समाजमा पुरानै छ । पहिले मौगी भनेर हेप्थे, अहिले जनताको मत लिएर मेयर भएकी छु ।’

नगर प्रमुखको नेतृत्व सम्हालेपछि उनले आधारभूत विकासका सुविधाबाहेक जनताले धेरै कुरा नखोजेको अनुभव सँगालेकी छन् । ‘जनताले धेरै कुरा चाहेकै छैनन् । आधारभूत आवश्यकतामा सरकार सहयोगी होस् भन्ने चाहना मात्रै छ,’ उनले भनिन्, ‘तर त्यही सेवा पनि डेलिभर गर्न नेतृत्वले सकेनौं कि भन्ने प्रश्न आफैंसँग छ ।’

शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक न्यायलाई आफूले प्राथमिकता दिएको बताउने उनी नगरले पूर्वाधार विकास र स्वरोजगारलाई प्राथमिकता दिएको दाबी गर्छिन् । संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच समन्वय नहुँदा कैयौं काम हुन नसकेको अनुभव पनि उनको छ । त्यसैको एउटा उदाहरण हो— वडा नम्बर १ र २ को खानेपानी ट्यांकी निर्माण १५ वर्षदेखि अलपत्र रहनु । ‘संघीय सरकारको पैसा हो । उसले नै ठेक्का लगाएको छ । तर योजना अलपत्र छ । हामी ठेकेदारलाई केही गर्न सक्दैनौं,’ उनले भनिन्, ‘हामीले संघीय सरकारलाई यस विषयमा लेखेर पठाएका छौं । तर सुनुवाइ भएको छैन ।’

मेयर चौधरीको नेतृत्वमा पालिकामा १५ शय्याको अस्पताल निर्माण भइरहेको छ । घरमै पुगेर ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य परीक्षण अभियान चलेको छ । हरेक वडामा कम्तीमा ५ जना स्वास्थ्यकर्मी परिचालन गरेर ज्येष्ठ नागरिकको परीक्षण गरिने उनले बताइन् । स्वास्थ्य संस्थामै गएर प्रसूति गर्न उत्प्रेरित गर्न निःशुल्क एम्बुलेन्स सेवा पनि नगरपालिकाले सुरु गरेको छ । नगरक्षेत्रमा एउटा नयाँ बर्थिङ सेन्टर थपेर तीन वटा पुर्‍याइएको उनको भनाइ छ ।

‘शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था सुध्रिए अन्य क्षेत्र आफैं सुध्रिन्छन्,’ मेयर चौधरीले भनिन्, ‘तर यी दुई क्षेत्र सुधार्न सकस छ । किनकि राज्य सञ्चालक र राज्यकोषबाट तलब खाने सबै जिम्मेवार हुन नसके सुधार गर्न समस्यै हुन्छ ।’

महिलाको जीवनस्तर उकास्न के गर्न सकिन्छ भन्ने विषय भने सधैं उनको प्राथमिकतामा छ । नगरपालिकाले महिला समूह बनाएर आए व्यावसायिक रूपमा प्याज खेती गर्न प्याजको बीउमा ७५ प्रतिशत अनुदान र व्यवस्थित खोर बनाएका महिला समूहलाई बाख्रा दिने गरेको उनले जनाइन् ।

वडाहरूलाई भौगोलिकताअनुसार क्षेत्र निर्धारण गरिएको नगर प्रमुख चौधरीले बताइन् । नगरले वडा नम्बर १, २ र ३ लाई दूधको पकेट क्षेत्र, वडा नम्बर ४ र ५ लाई बाख्रापालन र वडा नम्बर ६ लाई आँप जोनका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ । वडा नम्बर ७, ८, ९, १० र ११ मा खेतीयोग्य जग्गा रहेकाले खाद्यान्न उत्पादन र तरकारी खेतीका लागि आवश्यक सिँचाइसहितको व्यवस्था गर्ने तयारीमा नगर छ ।

कान्तिपुर ३० औं वार्षिकोत्सव विशेषांक 'नारी नेतृत्व'का सम्पूर्ण सामग्री :

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७९ ०७:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×