कोसेली

मधेस मर्म 

किनारीकृत समुदायका कथा लेख्छन्– श्याम साह । सीमान्तीय आवाजमा उनको कलमले बल प्रदान गर्छ ! उनी धूलोको कथा बटुल्छन्, मधेसको व्यथा उजागर गर्छन् ! दमन र उत्पीडनको कहर उप्काउँछन् । कथासंग्रह ‘अब्बा’ मा साहले ‘लाटीको छोरा’ जस्तो शक्तिशाली कथामार्फत हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानलाई उदाङ्गो पारेका थिए । साहको पछिल्लो कथासंग्रह ‘पथेर’ सिमानाका मानिसको रगत र पसिनाले सिञ्चित फरक सुवास बोकेका कथाहरूको संग्रह हो । 

आनन्ददेव भट्टको प्रगतिशील टर्च 

नेपाली समाजलाई उन्नत बनाउन जीवनभर संघर्ष गर्ने एक अग्रज प्रतिनिधि पात्र आनन्ददेव भट्ट बितेर गएपछि मन एकतमासले वेचैन भयो । अंग्रेजी भाषा साहित्यका प्राध्यापकको रूपमा उनका शिष्यहरूले चिन्नु त छँदै छ, विद्रोहका कुशल संगठनकर्ताका रूपमा, प्रगतिशील सोचका अभियन्ताका रूपमा, सरल भाषाका सहज कविका रूपमा र लेखनमा सन्तुलन बनाइराख्ने प्रगतिशील समालोचकका रूपमा उनी सम्झिइनेछन् । 

त्यो हिँडाइ, यो साइक्लिङ

मध्याह्नको समय । पानी नपरेको बर्खाको दिन । पातलो बादल छेडेरै साइकलको सिट तताउने गरी सूर्यको ताप आइरहेकाले उखुम गर्मी थियो । त्यसमाथि पानी बोक्न बिर्सेछु । 

साथी हो, म त बाटैमा छु !

जिन्दगीको महाभाष्य ‘केवल द्रव्य महान् !’ बनाएका मेरा एक डफ्फा द्रव्यपरायण साथीहरूका सस्ता सवाल झेलिरहेको हुन्छु : यो जगत्‌मा तँ कहाँ छस् ? द्रव्यको दुनियाँमा कहाँ छस् ? उन्नतिको आकाशमा कहाँ छस् ? मुद्राको मर्त्यलोकमा कहाँ छस् ? जिन्दगीमा गरिस्चाहिँ के ?

श्री ३ चन्द्र–पुत्रको रूमानी रहस्य

इतिहासमा खासै चर्चा नगरिएका विष्णुशमशेर र हलिउड अभिनेत्री स्यान्ड्राको रोमान्सदेखि ट्र्याजेडीसम्मको कथा हो यो । श्री ३ चन्द्रशमशेरका छोरा हुन्– विष्णुशमशेर । यहाँ श्री ३ भीमशमशेरले १९८८ जेठ १८ गते फ्रान्सका इतिहासविद् सिल्विं लेविलाई लेखेको चिठी र त्यसमाथि इतिहासविद् महेशराज पन्तको विश्लेषण प्रस्तुत छ । प्यारिसको राष्ट्रिय पुस्तकालयमा सुरक्षित त्यस चिठीमा नेपाल–खाल्डोमा भेटिएका लिच्छविकालका दुई शिलालेखको उतारदेखि विष्णुशमशेर भारत छोडी प्यारिस पुगेसम्मको विवरण छ ।

भाद्र १९, २०७८

ताता दिनहरू आउनेछन्

मान्छेले दिनदिनै जीवनयापनका सुविधा र उपभोग क्षेत्र थप्दै गइरहको छ । हातहातमा चल्ने स्मार्टफोनको ब्याट्री आयु बढाउनेदेखि, लाखौं टेगाबाइट डाटा भण्डारण गर्ने क्लाउड सेन्टरसम्म । खाना पकाउने चुल्होदेखि एउटा बटन दबाउँदा तातो/चिसो पानीले दिशा धुने ट्वाइलेट ब्रससम्म । प्रत्येक दिन सूर्य उदाउँदा करोड डलर कमाइ गर्ने ठूला उद्योगदेखि लिफ्टको सहारामा चढ्नुपर्ने गगनचुम्बी व्यापारिक भवनसम्म । रिमोट दबाउँदा घरकै ताप आफूअनुकूल बनाइदिने एयर कन्डिसनदेखि सिटमा मसाज सुविधा भएका सवारी साधनसम्म ।

धरहरा 

रात स्वयम् छ गहिरो निद्रामानसुतेको तिमी छौ र म छु पुलिस दाइ !म केही छिन आँखाको पिरो मार्न चाहन्छु म केही छिन आँखाको ढक्कन बन्द गर्न चाहन्छु नयाँ बनेको यो धरहरामा आज एकरात बास बस्न चाहन्छु !

बाउ बदलिए भने

मसेन्जरको भिडियो–कलमा मैले देखें, बुवालाई आँगनमा सुताइएको थियो । आँखा बन्द थिए । अनुहार ख्याउटे । श्वासप्रश्वासको चाप बढेको थियो । मेरो कान्छो दाइ भूपेन्द्रले ‘यो शान्ताको तर्फबाट’ भनेर बुवाको मुखमा पानी खुवाउँदै गरेको देखेपछि मेरा आँखा एक्कासि धमिला भए । मैले वरिपरि तिरमिर–तिरमिर देखें । हेर्न नसकेर चल्दै गरेको मेसेन्जरको भिडियो बन्द गरें । भक्कानिएर उभिएकै ठाउँमा थ्याच्च बसें । त्यतिबेला मेरो कर्मथलो क्यानडामा झमक्कै साँझ परेको थियो । मलाई लाग्यो, फेब्रुअरी ७ को त्यो साँझ मेरो संसार अँध्यारो बनाउन आएको हो ।

'मलाई त्यसले छोएको मन पर्दैन'

ऐलट्रइज्म पीडामा स्त्रीमानव सभ्यतामा पुरुष जातिलाई पौरुष्य सभ्यताको सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधिका रूपमा स्थापित गरिएको छ । स्त्रीमाथि भइआएको उत्पीडनले समाजको रोगी मानसिकतातर्फ संकेत गर्छ । कामसूत्र भन्छ, ‘अभ्यस्त इन्द्रिय सुख, जस्तै कामुक इच्छाले पनि दुःखलाई निम्त्याउँछ ।’ जुन समाजमा जागरुकताको कमी हुन्छ, त्यहीँ नै यौन आनन्दको नाममा लुटिएको हुन्छ मानव अस्मिता । तर, के यौन यति बढी स्पेस पाउने विषय हो र ? बायोलोजिकल दृष्टिले हेर्ने हो भने यौन केवल प्रकृतिमा होमो सेपियन्स अर्थात् हामी मानव जातिको जनसङ्ख्यालाई कायम राख्ने अति साधारण प्रक्रिया मात्रै हो ।

जो पानीमा ‘आगो’ बालेर गए

कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न’, कवि पूर्ण वैद्य बरोबर भनिरहन्थे । जतिबेला पूर्ण वैद्यले नेपालभाषामा कविताको गद्यलेखन सुरु गरे त्यतिबेला यो भाषामा भएभरका कविहरूको लेखन पद्यमा हुने गर्थ्यो । छन्द, मात्रा, अनुप्रास, अन्त्यानुप्रास यी सबै जोडजाड पारेपछि मात्रै कविता बन्छ भन्ने कठोर धारणा त्यतिबेला थियो । तर, पूर्ण वैद्य प्रश्न गर्थे, ‘छन्द, मात्रा, अनुप्रास जम्मै जोडेर जुन शब्दहरूको थुप्रो बन्छ, त्यसमा यदि कविता नै जोड्न बिर्सिएछ भने त्यसलाई कविता कसरी भन्ने ?’ उनको भनाइ थियो— कवितामा बरु छन्द नभए पनि केही छैन, मात्रा नभए पनि केही छैन, कविताचाहिँ हुनुपर्छ । कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न ।

कहत कबीर सुनो भाई साधो !

नाम : कबीर । अरबी भाषाको शब्द, अर्थ हुन्छ ‘महान्’ । जन्म : ठोकुवा तिथिमिति अनिश्चित, तर परिस्थितिजन्य प्रमाणका आधारमा सन् १४४० । जन्मस्थान : लहतारा ताल, काशी । कर्म : कपडा बुन्ने जोलाहा । शिक्षा : निरक्षर, तर अनवरत आत्म–अवलोकन । दीक्षा : ‘भाव गुरू’ स्वामी रामानन्द । धर्म : निर्गुन एकेश्वरवाद । परिवार : जनश्रुतिअनुसार जन्म दिने आमा–बुवाद्वारा परित्यक्त, पोखरीछेउ भेट्टिएको नवजात ‘नीरू–नीमा’ दम्पतीद्वारा हुर्काइएका, पत्नी ‘लोई’ बाट पुत्र ‘कमल’ तथा पुत्री ‘कमाली’ । सृष्टि : मौखिक परम्पराका ५००० भन्दा बढी पद एवं दोहा । दृष्टि : मानवतावाद, ‘जात पात माने नहीं कोई, हरी के भजे से हरी के होई’ । मृत्यु : मगहर, सन् १५१८ ।