तीन पुस्तादेखि माटोसँग मित्रता- मधेस - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

तीन पुस्तादेखि माटोसँग मित्रता

भरत जर्घामगर

सिरहा — लहान नगरपालिका–८ का ४१ वर्षीय श्याम नारायण पण्डितको परिवारले माटोसँग मित्रता गाँसेको तीन पुस्ता बित्यो । बाजे राम पण्डित, बुबा गुणी हुँदै श्यामको परिवारले माटोसँग साइनो गाँसेको तीन पुस्ता भयो । काँचो माटोलाई मुछेर पौँठेजोरी खेली कलात्मक मूर्तिको प्रतीमा तयार पार्छन उनी । जीविकोपार्जनको मुख्य स्रोत बनेको छ मूर्तिकला व्यवसाय ।

एसएलसीसम्मको अध्ययन गरेका उनी पौराणिक देवी देवताका माटोको आकर्षक र कलात्मक मूर्ति बनाएर वार्षिक ७ लाख रुपैयाँसम्म आर्जन गर्छन् । ‘सरस्वती, विश्वकर्मा, दुर्गा भवानी, लक्ष्मी, ईन्द्र, कृष्ण भगवान, बुद्ध मूर्तिको प्रतिमा तयार गर्छु‚’ उनले भने‚ ‘जिल्लाको धेरै ठाउँबाट मूर्ति बनाउन आग्रह गर्छन् । छिमेकी जिल्ला सप्तरीमा गएर बनाउने गरेको छु । अरुबेला घरमै बनाएर बिक्रीका लागि राख्छु ।’

विशेषगरी सरस्वती पूजा, विश्वकर्मा पूजा, दुर्गा पूजा र कृष्ण जन्माअष्टमीको बेला उनीसँग मूर्ति किन्नेको भीड नै लाग्छ । ‘यो समयमा मूर्ति बनाउन भ्याई नभ्याई हुन्छ, साथमा तीन जना सहयोगी राख्नुपर्छ‚’ उनले भने‚ ‘त्यतिखेर एक सिजनमा तीन लाख रुपैयाँ बराबरको मूर्ति बिक्री गर्छु ।’ उनीकहाँ सिरहा, सप्तरी, उदयपुर र धनुषा जिल्लाका बासिन्दाले समेत मूर्ति किनेर लैजान्छन् । उनको कलाले ती जिल्लामा ख्याती कमाएको छ ।

सानै उमेरदेखि नै उनले मूर्ति बनाउने कला कुनै क्याम्पस र विद्यालयबाट भने सिकेका होइनन् । उनी भन्छन्‚ ‘मैले बुबाबाट सिकेको हुँ । मूर्ति बनाउने व्यवसाय बुबा गुणी पण्डितले सानैदेखि गर्नुहुन्थ्यो । बुबालाई बाजे राम पण्डितले सानैदेखि सिकाउनुभएको थियो ।’ मूर्ति बनाउने काम उनीहरूको पुर्ख्यौली सीप हो ।

माटोको अलावा उनी धातु र सिमेन्टको पनि मूर्ति तयार गर्छन् । ‘नमुना दिएअनुसारको जस्तो पनि मूर्ति तयार गर्छु‚’ उनले भने‚ ‘धातुको मूर्ति बनाएर धेरै पुँजी लाग्ने भएकाले माटोको बनाएर बिक्री गर्छु । त्यही कमाइबाट घर जोडेको छु ।’

उनले सुरुमा पैसा नहुँदा कमाउन विदेश जाने सोचसमेत बनाएका थिए । ‘तर साहस गरे यही पनि कमाउन सकिँदो रहेछ‚’ उनले भने‚ ‘चर्चा नपाउँन्जेल गाह्रो भयो । अहिले समय दिन भ्याउँदिनँ ।’ उनले बनाएको आकृतिको पहिचान नै आधुनिकता हो । मूर्तिको मुहार र सिंगारपटारमा आधुनिक शैली जोडिएको हुन्छ । एक पटक बनाएको मूर्तिलाई अर्को वर्ष सोही आकृतिको मूर्ति बनाउँदा उनले नयाँ आकृति दिने गरेका छन् ।

‘मूर्तिको पसल खोलेर बसेको छु‚’ उनले भने‚ ‘यहीँको आम्दानीबाट परिवार पालेको छु ।’ अहिलेसम्म यो व्यवसायका लागि कतैबाट सहयोग नलिएको बताउँदै उनले भने‚ ‘मूर्तिको बजार सानो र लगानी धेरै गर्नुपरे पनि दिगो बजार छ, कतैबाट सहयोग पाए धातुको मूर्ति बनाउने व्यवसाय गर्ने इच्छा थियो ।’ श्यामका भाइ विशेश्वर पनि उनीसँगै मूर्ति बनाउने व्यवसायमा संलग्न छन् ।

श्याम नारायण पण्डितको परिवार मात्र होइन । कुमाले टोल र छिमेकी आसपासमा १२ जनाभन्दा बढी मूर्ति व्यवसायमा सक्रिय छन् ।

लहान नगरपालिका–८ का रामबाबु पण्डित पनि मूर्ति व्यवसायमै सक्रिय छन् । उनले पनि वार्षिक ६ लाख रुपैयाँसम्म आर्जन गर्छन् । रामबाबुद्वारा निर्मित मूर्तिले प्रदर्शनीमा पुरस्कारसमेत हात पारेका छन् । ०५७/०५८ सालमा काठमाडौं भृकुटीमण्डपमा भएको प्रदर्शनीमा बीपी कोइरालाको माटोको अर्धकदको मूर्तिले पुरस्कार जितेको थियो । ‘त्यसपछि अहिलेसम्म भाग लिन पाइनँ’ उनले भने‚ ‘प्रदर्शनीमा माटोको मूर्ति नराखिँदो रहेछ ।’

‘बिहान र बेलुका कुची, माटो र रंग लगाउनमै दिन बित्छ‚’ उनले भने‚ ‘जीवन नै माटो, माटो नै जीवन भएको छ मेरा लागि ।’ माटो र मूर्तिमा चाहिने कच्चा पदार्थ किनेर बनाउने गरेका उनी भगवानको आकृति वरिपरि देख्दा भगवान मदेखि टाढा छैनन् र साथी नै ती आकृति भएको महसुस गर्छन् ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७९ १२:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खरखडाइको साटो काठ, दाउरा चोरी बढ्दो

कमल पन्थी

बर्दिया — यस वर्ष बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा खरखडाइ गर्न २५ हजार बढीले प्रवेशका लागि पुर्जी लिएका छन् । माघ ९ गते देखि १० गतेका लागि निकुञ्ज प्रवेशका लागि किसानले खरखडाइ गर्न दिएपनि काठ, दाउरा चोर्ने सक्रिय भएका छन् ।

९ सय ६८ वर्ग किमी क्षेत्रफल ओगटेको निकुञ्जमा काठ, दाउरा चोर्नेलाई निकुञ्जले नियन्त्रण गर्न सकिरहेको छैन । सोमबार सुकेका, काँचो काठ पक्राउ गर्न हम्मेहम्मे परेको थियो । मंगलबार अन्तिम दिन भएका कारण ठूलो संख्यामा प्रवेश गरेकाबाट काठ चोरेर फर्कने क्रममा निकुञ्जको सिमानामा पक्राउ गरिएको छ । काठ चोर्नेलाई पक्राउ नगरी काठ बरामद गरिएको निकुञ्जले जनाएको छ । बर्दिया निकुञ्जका सूचना अधिकारी एवं सहायक संरक्षण अधिकृत मुकुन्द सञ्जेलले काठ, दाउरा चोर्नेलाई पक्राउ गरेर साध्य नभएको बताउँछन् । खरखडाइका नाममा काठ, दाउरा चोरी गर्ने सक्रिय भएका छन्,’ उनले भने‘निकुञ्जको ठाकुरबाबा नपा र गेरुवा गाउपालिका क्षेत्रमा व्यापक रुपमा ओसारेका काठ, दाउरा बरामद गरिएको छ ।,

कच्ची फुसका घर छाउन र भित्ता बनाउन प्रयोग हुने खरखडाइको साटो काठ, दाउरा चोरी भइरहेको छ । निकुञ्ज सुरक्षाका लागि तैनाथ नेपाली सेना र निकुञ्जका कर्मचारीले समेत काठ, दाउरा चोरी गर्नेलाई नियन्त्रणमा लिन हम्मे हम्मे परेको स्थानीयले बताए । बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा हरेक वर्ष हिउँदमा खरखडाइका लागि २५ देखि ३० हजार सर्वसाधरणका लागि खुला गरिन्छ । वर्ष भरीका लागि आवश्यक वनकश(बाबियो)प्राप्त गरुन् भन्ने उद्देश्य भएपनि काठ चोर्ने, माछा मार्ने लगायत गतिविधि गर्ने मानिस सक्रिय हुन्छन् ।

हरेक वर्ष पुस, माघ महिनामा खरखडाइ खुल्ने गर्छ । गत वर्ष पनि २५ हजार बढीले खरखडाइ गरेका थिए । यस वर्ष पनि निकुञ्जमा दुई दिन सम्मको लागि खरखडाइ खुला गरिएको छ । उनीहरु जंगलबाट खर, बाबियो, खरिया आदि काटेर लैजान्छन् ।

निकुञ्जसँग जोडिएका बाँके, कैलाली र सुर्खेत जिल्लाका बासिन्दाले वर्षभरिका लागि आवश्यक वनकश(बाबियो)प्राप्त गर्ने एकमात्र स्रोत बर्दिया निकुञ्ज हो । गाउँ घर नजिक जताततै सामुदायिक वन भएकोले पनि खडखडाइको समस्या कम हुँदै जानु, पक्की घर धेरै बनी सकेको कारण पनि विगतको जस्तो समस्या नभएका कारण खरखडाइ गर्ने पुरानो परम्परा घट्दै गएको छ ।

बर्दिया निकुञ्जमा खरखडाइ पर्वका अवसरमा हजारौं मानिस एकै पटक प्रवेश गर्दा वन्यजन्तुलाई निकै बाधा पुग्ने गरेको निकुन्जका कर्मचारी बताउँछन् । खरखडाइ पर्वका दिन स्थानीय थारु जातीले विशेष किसिमको जाँड तयार पार्छन् । खरखडाइ पछि राति उनीहरु नाच्ने, रमाइलो गर्ने गरेका हुन्छन् । हरेक दिन सूर्योदय हुनासाथ निकुञ्ज प्रवेश गरी दिनभर खरखडाइ काट्ने किसान सूर्यास्त हुनासाथ निकुञ्जको घेरा बाहिर निस्कन्छन् ।

घर नजिक हुने घर फर्किन्छन् भने टाढाटाढाबाट आएकाले निकुञ्ज बाहिर साना—साना छाप्रा हालेर बसेका हुन्छन् । वर्षको एकपल्ट यसरी दुःख गर्दा कुनै सास्ती हुँदैन बरु रमाइलो नै लाग्छ ठाकुरबाबा नगरपालिका—४ का लहानु चौधरी बताउँछन् । दुई दशकयता खडखडाइका समय वन्यजन्तुको आक्रमणबाट १६ जनाको ज्यान गएको थियो । यस वर्ष खरखडाइको पहिलो दिन गैंडाको आक्रमणमा दुई जना घाइते भएका छन् ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७९ १२:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×