मौका स्वास्थ्य पर्यटनको- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
सुदूरको सान

मौका स्वास्थ्य पर्यटनको

आधुनिक मात्र नभई प्राकृतिक तथा आयुर्वेद चिकित्साका लागि पनि सुदूरपश्चिम प्रचुर सम्भावनाको क्षेत्र हो
अर्जुन शाह

सुदूरपश्चिममा जति गरिबी र पछौटेपन छ, त्यति नै धेरै सम्भावना छन् । यहाँ रहेका अनेक सम्भावना र विकासका प्रयासमध्ये पछिल्लो समयमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखिइरहेको उज्यालोले स्वास्थ्य पर्यटन (मेडिकल टुरिजम) को पनि ढोका ढकढक्याइरहेको छ ।

अहिलेपनि धनगढीस्थित गेटा आँखा अस्पताल गर्विलो उदाहरण हो । ०३७ मा स्थापित अस्पतालले हरेक वर्ष एक लाखभन्दा बढीलाई उपचार सेवा दिन्छ । तीमध्ये ३० प्रतिशतभन्दा बढी भारतीय बिरामीहुन्छन् । उनीहरू उपचार गरेर फर्किने मात्र होइन, समय भएसम्म धनगढी बजार, नजिकमा पर्ने स्थानीय गन्तव्यमा घुमघाम अनि किनमेल गर्ने मौका पनि छुटाउन चाहन्नन् ।

चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि पुससम्म उपचार गर्न आएका ४४ हजार ७९ जनामध्ये १३ हजार ६ सय ७९ जना भारतीय छन् । यस अवधिमा पाँच जना बंगालदेशी बिरामी पनि उपचारका लागि यहाँ आएको अस्पतालका आउटरिच अफिसर रमेशचन्द्र भट्ट बताउँछन् ।

२०३७ सालमा स्थापना भएको गेटा आँखा अस्पताल स्वदेशी तथा भारतीय बिरामीका लागि उपचार गर्ने प्रमुख तथा विश्वासिलो केन्द्र बनिरहेको छ । भारतको खिरी महादेव गाउँका चेतराम हालै गेटा आँखा अस्पताल उपचारका लागि आए । त्यही दिन उनको उपचार पूरा भयो । पहिलो पटक धनगढी आएका उनले दोस्रो बिहान धनगढी बजार घुमघाम गरेर किनमेल पनि गरे । उनले आफ्नै भाषामा भने, ‘यहाँपर बहुत बढिया उपचार मिलता है, और घुमघाम करनेको भी मौका मिलता हे ।’

पछिल्लो समय आधुनिक चिकित्सा सेवा प्रवाहको केन्द्र बन्दै छ, सुदूरपश्चिम।भव्य भौतिक पूर्वाधार बनिसकेकोगेटा मेडिकल कलेज सञ्चालनको सम्मुखमा छ । त्यसबाहेक सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवसर प्राकृतिक तथा आयुर्वेद चिकित्साका लागि बोकेको छ । आफैं चिकित्सक रहेका खप्तडबाबाले साधना र अनुसन्धानका लागि खप्तड रोज्नुका पछाडि पनि यहाँ उपलब्ध आयुर्वेद तथा प्राकृतिक चिकित्साको प्रचुर सम्भावनालाई उजागर गर्नु थियो।

‘सुदूरपश्चिमको आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणका लागियहाँको पर्यटन विकास निर्विकल्प माध्यम हो,’ त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ग्रामीण पर्यटन विषयका प्राध्यापक डा. भरत बडालले भने, ‘पर्यटन विकास अनेक आयाममध्ये स्वास्थ्य पर्यटनका लागि पनि सुदूरपश्चिम प्रचुर सम्भावना बोकेको प्रदेश हो ।’

आधुनिक चिकित्सा सेवा प्रवाहका लागि धनगढीस्थित गेटा मेडिकल कलेज सञ्चालनको सम्मुखमा छ । धनगढी–अत्तरियाको बीचमा रहेको गेटामा निर्माण भएका भव्य संरचनाले अहिले नै पनि आकर्षित गरिरहेका छन् । गेटा मेडिकल कलेज/प्रतिष्ठान/विश्वविद्यालयस्थापना भएर सञ्चालन हुनेबित्तिकैसुदूरपश्चिमको स्वास्थ्य सेवास्तर बढोत्तरी हुने मात्र नभई आर्थिक क्षेत्रलाई पनि चलायमान बनाउने निश्चित छ ।

गेटा मेडिकल कलेज/गेटा अस्पताल सञ्चालनका लागि सरकारले गत असारमा १०औं तहका एक चिकित्सकसहित निर्देशकमा डा. प्रमोद जोशीलाई नियुक्त गरेर खटाइसकेको छ । ०५६ सालमा ७७ बिघा जमिन छुट्याइएको थियो । ०६५ सालमा सम्भाव्यता अध्ययनका लागि बजेट विनियोजन भयो । ०७१ सालमा शिलान्यास भएर ०७४ मात्र पूर्वाधार निर्माणसुरु भएको गेटामा हालसम्म करिब पाँच अर्ब लागतमा ६ सय शय्याको मेडिकल कलेज सञ्चालनका लागि आवश्यक २८ वटा आधुनिक भवननिर्माणलगभग सकिएको अस्पतालका निर्देशक डा. जोशी बताउँछन् ।

गेटालाई मेडिकल कलेज प्रतिष्ठान वा विश्वविद्यालय के बनाउने भन्नेमा सरकारले अझै निर्क्योल गरिसकेको छैन । सुदूरपश्चिमका अगुवाहरूले यसलाई विश्वविद्यालय बनाउनुपर्ने माग गर्दै आएका छन् । गेटा मेडिकल कलेज वा विश्वविद्यालय स्थापना भएर सञ्चालन हुनसके विभिन्न अवसरसिर्जना हुनेछन् । नर्सिङ, पारामेडिक्सदेखि एमडी, एमएससम्मको पढाइ यहीँ हुने भएपछि यस क्षेत्रमा चहलपहल नै बेग्लै हुने निर्देशक डा. जोशीको बुझाइ छ ।

‘मेडिकल शिक्षाका लागि स्रोत र जनशक्ति भारतलगायत तेस्रो मुलुकमा जाने बाध्यात्मक अवस्था घट्नेछ,’ उनले भने,‘देश बाहिरबाट पनि अध्ययनअध्यापनका लागि यहाँ आउनेको संख्या बाक्लो हुनेछ ।’ गेटा सञ्चालनमा आउनेबित्तिकै यसका बहुआयामिक दायरा चलायमान हुनेछन्, जसले मेडिकल टुरिजमलाई बढावा दिने उनको भनाइ छ ।

यसै वर्षभित्र दुई सय शय्याको अस्पताल सञ्चालनको तयारी भइरहेको निर्देशक डा. जोशी बताउँछन् । त्यसका लागि १ सय १० जना स्वास्थ्य जनशक्तिको आवश्यकता पर्ने भएकाले माग गरी मन्त्रालयमा पठाइसकिएको उनले जनाए । ‘अब बाँकी रहेको बिजुली बत्ती, ढल, पानीलगायत पूर्वाधार पूरा गर्न र दरबन्दी कन्फर्म गरेर उपकरणको प्रबन्ध गर्न माग गरेका छौं,’ डा. जोशीले भने, ‘सात विधाका ओपीडी सञ्चालन गर्ने तयारी छ ।’

गेटा मेडिकल कलेज पूर्ण रूपमा सञ्चालनपछि सिंगो सुदूरपश्चिमवासीको स्वास्थ्य रूपान्तरणमा योगदान पुग्नेजनस्वास्थ्य विज्ञ रमेश कुँवरको पनि दाबी छ । सीमावर्ती भारतीय बस्तीबाट पनि थुप्रै संख्यामा बिरामीलाई आकर्षित गर्न सकिने अवसर रहेको उनको भनाइ छ । ‘भारतका मेडिकल कलेजसँग विशेषज्ञता आदानप्रदान गर्न सकिनेछ,’ उनले भने । तसर्थ विश्वविद्यालय बनाउन सरकारले कुनै कन्जुस्याइँ गर्न नहुनेमा उनले जोड दिए ।

सुदूरपश्चिम निजी क्षेत्रका लगानीकर्ताको पनि आकर्षणको केन्द्र हो । यहाँ हाल २८ वटा निजी अस्पताल सञ्चालनमा छन् । नेपाल निजी अस्पताल संघ (अफिन) का अनुसार १४ वटा त धनगढीमै छन् । त्यसैले सुदूरपश्चिम निजी तहबाट स्वास्थ्य क्षेत्रमा लगानीकर्ताका लागि आकर्षक क्षेत्रका रूपमा स्थापित छ । पछिल्लो दुई वर्षमा ६ वटा अस्पताल धनगढीमै खुलेको संघका अध्यक्ष जनकराज जोशी छन् ।स्वास्थ्य सेवामा निजी क्षेत्रको प्रवेशले ६० प्रतिशतभन्दा बढी बिरामीलाई भारततिर जानुपर्ने बाध्यता हटेको उनको भनाइ छ । ‘भारतीय सीमा क्षेत्रमा खुलेका अस्पताल बन्द हुने अवस्थामा छन्,’ उनले भने । अस्पतालहरूले रोजगारी सिर्जना पनि गरेका छन् । एउटा अस्पतालले कम्तीमा एक सय जनालाई रोजगारी दिएको अध्यक्ष जोशी बताउँछन् । ‘वार्षिक एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको पँॅजी पलायन रोकिन थालेको छ,’ उनले भने, ‘केही वर्षअघिसम्म मेडिकल अधिकृत पनि आउन नमान्ने सुदूरपश्चिम अहिले भने देशमै नाम चलेका विशेषज्ञ चिकित्सकको पनि रोजाइको ठाउँ बन्न थालेको छ ।’

पर्यटनका अनेक आयाममध्ये सुदूरपश्चिमले स्वास्थ्य पर्यटनको प्रचुर सम्भावना बोकेको छ । आधुनिक चिकित्साका साथै आयुर्वेद, योग तथा प्राकृतिक चिकित्साको केन्द्रका रूपमारहेको प्रदेशमा यी विधाको विस्तार र विकासले समग्र विकासमा छलाङमार्दै छन् ।

आधुनिक मात्र नभई प्राकृतिक तथा आयुर्वेद चिकित्साका लागि पनि सुदूरपश्चिम प्रचुर सम्भावना रहेको क्षेत्र हो । डोटी, अछाम, बाजुरा र बझाङको संगममा रहेको खप्तड, बडिमालिका, रामारोशनलगायत ठाउँ सुदूरपश्चिममै छन् । यी ठाउँ प्राकृतिक तथा आयुर्वेद चिकित्साका लागि निकै उपयोगी गन्तव्य हुन् ।

१००८ स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वती अर्थात् खप्तडबाबाले डोटी, अछाम, बाजुरा र बझाङको संगममा रहेको खप्तडमा ५० वर्ष बिताएर यस क्षेत्रको महिमा र महत्त्व मात्रै बढाएनन्, योग साधना, आयुर्वेद र प्राकृतिक चिकित्साका दृष्टिले यो किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने रहस्य पनि उद्घाटन गरिदिए । खप्तड क्षेत्रको प्राकृतिक तथा जैविक विविधताका कारण उनको आयु लम्बिएको बताइन्छ । ‘मानसिक शान्तिका लागि खप्तड, बडिमालिकाभन्दा उपयुक्त ठाउँ विरलै छन्,’सेती प्रादेशिक अस्पतालका वरिष्ठ फिजिसियन डा. नीराजनदत्त शर्मा पौडेलले भने ।

प्रकृति विज्ञानको जननी हो । खप्तडबाबा आयुर्वेद र प्राकृतिक चिकित्साका पनि ज्ञाता थिए । खप्तडमा त्यसको भण्डार देखेर त्यो ठाउँ उनले रोजेको पूर्वप्रहरी महानिरीक्षक अच्युतकृष्ण खरेलले जनाए । प्राकृतिक चिकित्साअन्तर्गत विशेष गरी पञ्चमहाभूत (आकाश, घाम, पानी, वायु र माटो) र शारीरिक अभ्यासका रूपमा योगभित्र आठ हाँगा छन् । मानिसलाई शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक र संवेदनात्मक रूपमा स्वस्थ राख्न योगको ठूलो भूमिका रहने आयुर्वेद

चिकित्सक डा. खगेन्द्र बमको भनाइ छ । ‘सुदूरपश्चिममा खप्तड, बडिमालिकालगायत क्षेत्र प्राकृतिक चिकित्सा र योगका लागि सर्वाधिक उपयुक्त ठाउँ हुन्,’ उनले भने ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ १२:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लोक सुस्केराको ओज

यज्ञराज उपाध्याय

सुदूरपश्चिमका मौलिक लोकगीतहरूको इतिहास छ । डाँडाकाँडा र गाउँबस्तीसँगै अन्तरकुन्तरमा संस्कारजन्य परम्परा र मनोरञ्जनको सर्वप्रिय जुनकिरी बनेर उज्यालो छरिरहेका छन् यस क्षेत्रका लोकगीतले । लोकजीवनका अनुभव, संस्कार, संस्कृति, मायाप्रेम, विरह, सुखदुःख, सबै–सबै लोकगीतका माध्यमबाट व्यक्त भइरहेका हुन्छन् ।

गोठालो जाँदा, खेतीकिसानी, घाँसदाउराको जोहो गर्न जाँदा, चाडपर्व, मेलामहोत्सव, संस्कारकर्म, पूजा अनुष्ठानलगायतका धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परा निर्बाह गर्दा यहाँका सुरिला लोकभाकाहरू सदैव गुञ्जिरहन्छन् । यी लोकगीतहरूका मधुरवाणीहरू र सुरिला स्वरहरू नगुञ्जिएसम्म न त संस्कारजन्य कर्महरू र पूजा अनुष्ठानहरू पूर्ण हुन्छन् । न धीत मर्छ न त थकान मेटिन्छ । बालापनको साथी, छोर्‍याट्टा–छोर्‍याट्टीको बैंसको पिरती र बुढेसकालको मंगलाचरण यहाँका लोकगीतहरू नै हुन पुगेका छन् ।

काली–कर्णाली क्षेत्रका लोकगीतहरू शरद ऋतुको जुनेली रात बनेर प्रत्येक महिला पुरुषको मन–मनमा उज्यालो छरिरहेका हुन्छन् । दुःख पीडाले आक्रान्त बनेका यहाँका जनजनका मनहरू न्याउल्या (डेउडा), ठाडीभाका, चैत, चाँचरी, धमारी, होरीलगायतका लोकगीतहरू गाएर नै आनन्दको अनुभूति गर्छन् । पहाडमा गुराँस, प्याउली र प्रत्येक घरका आली र कान्लामा हजारी फूल फुलेझैं प्रत्येक सुदूरपश्चिमवासीका मनमा लोकभाकाका सुवासिला आस्थाका फूलहरू ढकमक्क भएर फुलेर सुवास छरिरहेका हुन्छन् ।

यस प्रदेशको प्राकृतिक सम्पदा, आर्थिक विकास, सामाजिक जागरण, सांस्कृतिक विरासत, राजनीतिक अवस्था, अनि व्यक्तिविशेषको वीरता, पुर्खाको इतिहास, सांस्कृतिक विरासत, धार्मिक विश्वास, नैतिक आचरण, जीवनको सार्थकता, पारिवारिक सम्बन्ध, अभाव, जवानी, मित्र प्रेम, बैगुनीको पीडा, अविश्वासको खाडल, तन्नेरीका पिरती, लोग्नेस्वास्नीको झगडा, जातीय विभेद, सामाजिक उत्पीडन, समयको माग, गाउँघरको विकास, देवदेवस्थलको महिमा जस्ता धेरै विषयवस्तुहरूको दरिलो र भरिलो गुन्टो लोकगीतले बोकेका हुन्छन् ।

परम्परागत मौलिक न्याउल्या (डेउडा), ठाडीभाका, फाग, मागल, ढुस्को, चाँचरी, चैतलगायतका लोकगीतहरूको उपस्थिति भएन भने जुनसुकै कार्यक्रममा वातावरण नै अत्यास लाग्दो हुने गरेको छ । नेपाली भाषाका चलचित्र, सुगम संगीत र लोकदोहोरीमा समेत सुदूरपश्चिम प्रदेशका भाकाको उपस्थितिले यहाँको लोकगीतको धरातल फराकिलो हुँदै गएको पाइन्छ । काठमाडौंको टुँडिखेल र खुलामञ्चदेखि अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापानलगायतका अडिटोरियम हलसम्म यस क्षेत्रका लोक डेउडा र गौराका तथा मागलहरू गुञ्जिनुले सुदूरका लोकगीतका लागि सुखद पक्षको संकेत गरेको छ ।

सुदूरपश्चिमेलीका पुर्खाहरूले निर्माण गरिदिएको सांस्कृतिक धरातलको सर्वप्रिय विधा लोकगीत नै हो । बालकदेखि वृद्धसम्म जनजनको मनमा बस्न सफल लोकसाहित्य र संस्कृतिको सबैभन्दा लोकप्रिय विधा लोकगीत आफ्ना मिठासपूर्ण लयात्मक पाइलाहरू द्रुतगतिमा चाल्दै अनि नयाँपन र उमंगका पँखेटाहरू फिजाउँदै वर्तमान अवस्थासम्म आइपुगेको देखिन्छ । यस प्रदेशको मौलिक लोकसंस्कृतिको परम्परागत मूल्य र मान्यतालाई केही नयाँ पुस्ताले आत्मसात् गर्न नसकेको देखिन थालेको छ । काली, कर्णाली, भेरी, सेती र बूढीगंगाको पवित्र जलझैं हाम्रा लोकसंस्कृतिमा विकृतिका सस्ता झुल्काहरू मिसाएर बिटुलो बनाउने प्रयास हुन थालेका छन् । यो चिन्ताको विषय छ ।

सुदूरपश्चिम प्रदेशको लोकगीत र जनजीवनको सम्बन्ध माछा र पानीझैं छ । आमाले गाएका फाग, मागल र ठाडीभाकामा एकाग्र भएर सुनिरहने बच्चाहरू तन्नेरी भएपछि डेउडा खेल्छन् । आमासँगै घाँसदाउरा र खेतीपातीमा सघाउन जाने केटाकेटीदेखि कपाल सेताम्मे भएका बूढापाका डेउडा भनेपछि हुरुक्कै हुन्छन् । विभिन्न कालखण्डमा अपी र सैपालको हिउँझैं सुवासिलो कञ्चनपनलाई निखार्दै अनि सुमधुर लयहरूलाई मनका आली र कान्लाहरूमा सम्याउँदै लोकडेउडा गीतहरूले लोकजीवनलाई छपक्कै ढाकेको देखिन्छ ।

बहुजातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक देश नेपालको राष्ट्रिय भाषाको उद्गमस्थल काली–कर्णाली क्षेत्रलाई नै मानिएको छ । दसौं–एघारौं शताब्दीतिरै खस अपभ्रंशबाट नेपाली भाषाले नव्य आर्यभाषाको रूप धारण गरिसकेपछि हिमाल, पहाड र तराईलाई एकापसमा जोड्दै यहाँको लोकसंस्कृतिको विकास र विस्तारमा भूमिका खेलेको देखिन्छ । सुदूरका श्रुति परम्परामा हुर्किंदै आएका न्याउल्या (डेउडा), देउडा, चैत, चाँचरी, ढुस्को, भोलाउलो, हुड्केली, सगुन, फाग, मागल, चैतलो, होरी, धमारी, भैलो जस्ता लोकगीतहरू नै प्राचीन लोकसाहित्यका सामग्री हुन् । त्यसैले यो क्षेत्र लोक गीतसंगीतमा वैभवशाली ठाउँका रूपमा परिचित हुन पुगेको छ । नागमल्लको धमारी र भैनी, भागेश्वरको ढुस्को, रिपुमल्लको चाँचरी, नरपति शाहीको चैतजस्ता लोकगीतहरूले तेह्रौं–चौधौं शताब्दीको राज्यशासन र तत्कालीन अवस्थाको इतिहास प्रस्ट्याएको पाइन्छ ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश मुलुकको विकट क्षेत्र हो । इतिहासका कालखण्डहरूमा धेरै विषम परिस्थितिको सामना गर्नुपर्‍यो यस क्षेत्रले । काठमाडौंबाट दूरदराजमा रहेको प्रदेशले चेतना र शैक्षिकस्तरको पछौटेपनको सामना लामै समयसम्म गरिरहनुपरे पनि प्राचीनकालदेखिका विभिन्न विधाका लोकगीतका सामग्रीहरू भने सुरक्षित रहनु लोक साहित्यका अन्वेषकहरूका लागि सुखद पक्ष हुन पुगेको देखिन्छ ।

प्रकाशित : माघ ९, २०७९ १२:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×