वन व्यवस्थापन प्रविधिमैत्री बन्दै- लुम्बिनी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

वन व्यवस्थापन प्रविधिमैत्री बन्दै

काठदाउराको रेकर्डिङ र रिपोर्टिङ ट्याबबाट
कागजमा टिपेर पत्राचार गर्ने परम्परागत प्रणाली अन्त्य
मनोज पौडेल, अमृता अनमोल

कपिलवस्तु/बुटवल — कपिलवस्तुको गोरुसिंगेस्थित सबडिभिजन कार्यालयका सहायक वन अधिकृत वसन्त थापाले सामुदायिक र साझेदारी वनमा कटानछपान अनुमतिका लागि जाँदा डायरी बोक्न छाडेका छन् । अचेल जंगल चहार्दा उनी आधुनिक कम्प्युटर ट्याब बोक्छन् ।

कपिलवस्तुस्थित डिभिजन वन कार्यालयका कर्मचारी कम्प्युटरमा फिल्डबाट इन्ट्री गरिएको काठदाउराको तथ्यांक हेर्दै । तस्बिर : मनोज/कान्तिपुर

काठदाउराको रेकर्डिङ र रिपोर्टिङ उनी त्यसैमा इन्ट्री गर्छन् । इन्टरनेटका माध्यमबाट तालुक अड्डामा त्यहींबाट पठाउँछन् । जिल्लामा रहेको डिभिजन वन कार्यालय कपिलवस्तुले वन क्षेत्रमा नयाँ प्रविधिको प्रयोग गरेर प्रविधिमैत्री बन्दै गएको हो । अब कागजमा टिपेर ल्याई कार्यालयमा आएर पत्राचार गरी पठाउने परम्परागत रेकर्डिङ रिपोर्टिङ प्रणाली अन्त्य भएको सहायक वन अधिकृत थापाले बताए । ‘अत्याधुनिक प्रविधिको सफ्टवेयर प्रयोग गरिरहेका छौं,’ उनले भने ।

सामुदायिक र साझेदारी वनमा रूख काट्नुअघि पूर्वस्वीकृत कार्ययोजनाअनुसार छपान (मार्किङ) गरिन्छ । त्यसका लागि वन प्राविधिकसहितको टोली जान्छ । कुन जातको रूख हो, प्राविधिकले काट्ने रूखलाई नम्बरिङ गर्छन् । त्यसको साइज लिइन्छ । रूख रहेको ठाउँको जीपीएस नाप लिन्छन् । त्यसको लम्बाइ, चौडाइ र गोलाइ नापिन्छ । काठ कति सग्लो आउँछ,, कति धोंद जान्छ, त्यो पनि नापिन्छ । यी सबै तथ्यांक लिएपछि पूरै रूखको परिमाण नापिन्छ ।

लगत निस्कनासाथ सबै तथ्यांक रूख भएकै ठाउँबाट साइन्टिफिक फरेस्ट म्यानेजमेन्ट सपोर्ट सिस्टम सफ्टवेयरमा इन्ट्री गरिन्छ । उक्त ट्याब वन ड्राइभ एप्लिकेसनमार्फत इन्टरनेटको सम्पर्कबाट सदरमुकाममा रहेको कम्प्युटर सर्भरमा गएर सेभ हुन्छ । कार्यक्षेत्रबाट पठाउनासाथ जिल्लामा हेर्न सकिन्छ । तथ्यांक भेरिफाइ गरी प्रक्रिया पुर्‍याएर कटान सहमति दिइन्छ । त्यो पनि कम्प्युटरमार्फत नै पत्राचार गरेर पठाइन्छ । कटान सहमति पाएपछि रूख काटिन्छ । काठको अवस्था हेरेर ग्रेडिङ गरिन्छ । स्तरअनुसारको काठको नापजाँच परिमाण निकालिन्छ । यो दोस्रो चरणका सूचना र जानकारी पनि कार्यक्षेत्रबाटै सफ्टवेयरमा इन्ट्री गरेर पठाइन्छ । जिल्लामा तत्कालै पुग्छ । यसपछि प्रक्रिया पुर्‍याएर सामुदायिक र साझेदारी वनहरूलाई बिक्री सहमति दिइन्छ । सहमति पठाएपछि उनीहरू पूर्वकार्ययोजनाअनुसार काठ बिक्री गर्छन् । कतिपय आफ्नै उपभोक्तालाई त, कतिपय बाहिरी उपभोक्तालाई बिक्री गर्छन् ।

जिल्लाका पटना, पिपरा, बडहरा, मोतीपुर, गोरुसिंगे र चेतरादेंही सबडिभिजन वन कार्यालयले सफ्टवेयर प्रयोग गरेर काम गरिरहेका छन् । उनीहरू सबैसँग ट्याब छ । यो प्रविधिमैत्री काम कपिलवस्तु र दाङको घोराही वन डिभिजन कार्यालयमा एक वर्षदेखि प्रयोग भइरहेको हो । वनमा प्रविधिको प्रयोग गर्ने अवधारण वैज्ञानिक वन व्यवस्थापनका विज्ञ विजय सुवेदीले ल्याएका हुन् । ‘यसले कामको ओभरलोड घटाएको छ,’ सबडिभिजन वन कार्यालय, गोरुसिंगेका सहायक वन अधिकृत वसन्त थापाले भने, ‘फरम्याटमा लम्बाइ र गोलाइ राख्नासाथ गुणस्तर र परिमाण निस्कन्छ ।’

सफ्टवेयर सजिलो छ । एक्सल फरम्याटको एउटै फोल्डरमा आफ्नो कार्यक्षेत्रका सबै सामुदायिक र साझेदारी वनका काठको परिणाम हेर्न सकिन्छ । ‘जोडघटाउमा त्रुटि कमजोरी हुँदैन,’ उनले भने, ‘आफूसँग कम्प्युटर नहुँदा पनि गुगल ड्राइभबाट तानेर डाटा हेर्न सकिन्छ ।’ यो प्रविधि कपिलवस्तुका ६९ सामुदायिक वन र २ वटा साझेदारी वनमा लागू गरिएको छ । ६ लाख लागतमा यो सफ्टवेयर भित्र्याइएको हो । ‘वनमा रूखको छपान गर्नासाथ सफ्टवेयरमा सिधै मूल्यांकन भएर आउँछ,’ डिभिजन वन कार्यालयका डीएफओ ईश्वरीप्रसाद पौडेलले भने, ‘यसको डाटा निकै सुरक्षित हुन्छ ।’

कसैले चाहेर पनि दायाँबायाँ गर्ने सक्दैनन् । दैनिक के कति काम भइरहेको छ, हेर्न सकिन्छ । काममा चुस्तता, एकरूपता र पारदर्शिता बढेको उनले बताए । यसको सर्भर र डाटा डीएफओमा राखिएको छ । सफ्टवेयरको प्रयोगले पत्र टाइप गर्न पर्दैन । रेकर्ड सुरक्षित हुन्छ । रेकर्ड हेर्न फाइल पल्टाइरहन पर्दैन । ‘प्रगति विवरण समयमै पठाउन सकिन्छ,’ सफ्टवेयरका समन्वयकर्ता सहायक वन अधिकृत मदनमोहन शाण्डिल्यले भने, ‘सेवाग्राहीले छिटोछिटो सेवा पाएका छन् ।’ कर्मचारीमा पनि कार्यक्षमता वृद्धि भएको छ ।

निजी वनबाट फाइदा लिन समस्या

लीला पौडेलसहित चार जनाले रूपन्देहीको देवदह नगरपालिका केरबानीमा निजी स्वामित्वमा रहेको करिब तीन बिघा जग्गामा वन पालेका छन् । वर्षौंदेखि संरक्षण गर्दै आएको वनमा उनीहरूले फाइदा भने पाएका छैनन् । ‘बिरुवा रोप्ने र संरक्षण गर्ने काम गरेका छौं । तर, रूख काट्न पाएका छैनौं,’ उनले भने, ‘आफ्नै खेतको रूख काट्न पनि डराउनुपर्ने र मुद्दा मामिला भोग्नुपर्ने हो कि भन्ने अवस्था छ ।’

व्यक्तिले आफ्नो स्वामित्वमा रहेको जग्गामा लगाएको वा संरक्षण गरेका वन परिवारिक निजी वन हो । लुम्बिनी प्रदेशमा ९ सय ४ सहित देशभरमा ३ हजार ७ सय ५३ निजी वन छन् । वन मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार त्यसले १० लाख हेक्टर क्षेत्रफल ओगटेको छ । निजी वन यसअघि जिल्ला वा डिभिजन वन कार्यालयमा दर्ता हुन्थे ।

वन ऐन, २०७७ ले डिभिजन वन कार्यालयमा दर्ता हुने निजी वनलाई स्थानीय तहलाई दर्ता गर्ने अधिकार दिएको छ । वन कार्यालयको इकाइ स्थानीय तहमा बस्ने र त्यसले नै रूख काट्ने र बिक्रीवितरणको स्वीकृति दिने प्रावधान बनाएको छ । तर, वन कार्यालयको इकाइ स्थानीय तहमा गएको छैन, जसले गर्दा अधिकांश स्थानीय तहले पारिवारिक निजी वन दर्ता गर्न पाएका छैनन् ।

दर्ताविहीन वनका काठपैदावार निकाल्न र बेच्न पनि पाएका छैनन् । पारिवारिक निजी वनका उपाध्यक्ष बलराम भट्टराईले ऐन कार्यान्वयनमा नल्याउँदा रूखबिरुवा सड्ने तर किसानले बेच्न नपाउने समस्या भएको बताए । उनी आफैंले बर्दिया जिल्लाको बढैयाताल गाउँपालिका–७ मा १ बिघा ५ कट्ठा खेतमा अन्नबालीको सट्टा वन पालेका छन् । उनको आम्दानीसमेत अहिले रोकिएको छ । ‘दर्ता समस्याले मजस्ता धेरै निजी वनपालक किसानको आम्दानी रोकिएको छ,’ उनले भने, ‘वन खेतीबालीजस्तै हाम्रो नियमित आम्दानीको स्रोत हो । यसमा राज्य गम्भीर बन्नुपर्छ ।’

निजी जग्गामा लगाएको भए पनि साल, साज, ओखर, पाँचऔंले र जटामासीलगायत केही प्रजातिका रूख व्यक्तिगत रूपमा कटान गर्न रोक लगाइएको छ । आँप, लहरेपीपल, निम, सिसौ, टिक, कदम, मसला, टुनी, बबुल, टुनी, काभ्रोलगायत २३ प्रजातिका रूख भने स्थानीय तहमा जानकारी गराएर काट्न पाइन्छ । आफ्नो स्थानीय तहभित्र तिनका काठदाउरा ओसारपसार गर्दा छोडपुर्जी लिनुपर्दैन । स्थानीय तह बाहिर लैजाँदा वा बेचबिखन गर्दा भने छोडपुर्जी लिनुपर्छ ।

एउटै जिल्लाको फरक स्थानीय तहमा लैजाँदा स्थानीय तहले र फरक जिल्लामा लैजाँदा डिभिजन वन कार्यालयले छोडपुर्जी दिनुपर्छ । स्थानीय तहले दर्ताको अधिकार पाए पनि धेरैले दर्ता प्रक्रिया र छोटपुर्जी दिने काम गरेका छैनन् । यसले गर्दा वन पालक किसान समस्यामा परेका छन् । ‘हामीले अन्नबाली मासेर रूख लगाएका हौं । अन्नबालीसरह काठदाउरा पनि बेच्न पाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो,’ रूपन्देहीको सैनामैनाकी वनपालक किसान विमला खत्रीले गुनासो गरिन्, ‘हाम्रो माग सुनुवाइ भएन ।’

प्रकाशित : श्रावण ६, २०७८ ०८:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

असुरक्षित सुरक्षाकर्मी

‘सुरक्षात्मक पहिरन थिएन । नांगो हात र आँखाले हेरेर सबै काम गर्नुपर्थ्यो । जोखिम हुँदाहुँदै काम गर्दा संक्रमण भयो’
मनोज पौडेल, अमृता अनमोल

कपिलवस्तु, रुपन्देही — कपिलवस्तुको सीमा नाकामा लामो समयदेखि कार्यरत सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीलाई कोभिड–१९ संक्रमण भएको छ । उनीहरूले भारतबाट मुलुक प्रवेश गर्नेको ज्वरो नाप्नेदेखि अभिलेख राख्ने गर्दै आएका थिए । जबर्जस्ती नाका पार गर्न खोज्नेलाई रोक्नुका साथै मालवाहक गाडी जाँच गर्थे ।

बुधबार साँझ संक्रमण पुष्टि भएका सुरक्षाकर्मी दशगजामै रहेको कृष्णनगर नाकाको लिंक गेटमा खटिएका थिए । बिहीबारसम्म जिल्लाका ४० जनामा संक्रमण पाइएको छ । अधिकांश संक्रमित भारतबाट लुकेर आएका हुन् । मंगलबार जिल्ला अस्पतालमा कार्यरत एक नर्समा संक्रमण देखिएको थियो । बुधबार एकै पटक चार सुरक्षाकर्मी र दुई जना कर्मचारीमा संक्रमण पुष्टि भएको हो । कृष्णनगरबाट ५० जनाको स्वाब संकलन गरिएको थियो । त्यसमध्ये बुधबार १६ जनाको पीसीआर परीक्षण गर्दा आठ जना संक्रमित भेटिएका हुन् ।

संक्रमितमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्रका नायब निरीक्षक (सइ) दुई जना र एक जना राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका अनुसन्धान सहायक (असइ) संक्रमित भेटिएका छन् । त्यस्तै इलाका प्रहरी कृष्णनगरका प्रमुख प्रहरी निरीक्षकको सवारी चालकमा पनि संक्रमण देखिएको छ । उनी कसरी संक्रमित भए भन्ने खुल्न सकेको छैन । उनको कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ भइरहेको छ । कृष्णनगर नगरपालिकाको कृषि शाखाका नायब सुब्बा र एक कार्यालय सहयोगी पनि संक्रमित भएका छन् । सुब्बालाई मुम्बईबाट आएका भाइलाई खाना पुर्‍याउन जाँदा संक्रमण भएको खुलेको छ । त्यस्तै कार्यालय सहयोगी क्वारेन्टाइनमा खटिएका थिए । त्यही बेला उनलाई संक्रमण भएको स्वास्थ्यकर्मीले बताए ।

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका अनुसन्धान सहायक (असइ) ले सीमामै खटिँदा संक्रमण भएको अड्कल गरे । ‘सुरक्षात्मक पहिरन थिएन । नांगो हात र आँखाले हेरेर सबै काम गर्नुपथ्र्यो । जोखिम हुँदाहँुदै काम गर्दा संक्रमण भयो,’ उनले भने ।

कृष्णनगरमा संक्रमित अन्य दुई जना क्वारेन्टाइनमा बसेका व्यक्ति हुन् । चार सुरक्षाकर्मीलाई तौलिहवास्थित तिलौराकोट क्याफेको आइसोलेसनमा राखिएको छ ।

कपिलवस्तु र बुद्धभूमि नगरपालिका एवं यशोधरा गाउँपालिकाका २५ संक्रमितको ट्राभल हिस्ट्री र क्लोज कन्ट्याक्ट ट्ेरसिङको काम सुरु गरिएको छ । केस अनुसन्धान तथा कन्ट्याक्ट खोज पडताल टिमले बुधबार अभिमुखीकरण गरेपछि बिहीबारदेखि स्वास्थ्यकर्मीले काम थालेका हुन् । ‘एक जना संक्रमितका लागि दुई जना स्वास्थ्यकर्मी परिचालन गरेका छौं,’ जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख योगेन्द्र भगतले भने, ‘शुक्रबार सबैको क्लोज कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ सकिन्छ ।’

‘हेलचेक्र्याइँले संक्रमण’

कपिलवस्तुमा भारतको मुम्बईबाट फर्किएका धेरै जनामा संक्रमण पाइएको छ । दशगजाबाट लुकेर विभिन्न क्वारेन्टाइनमा पुगेका उनीहरूको स्वाब परीक्षणबाट संक्रमण पुष्टि भएको हो । विज्ञका अनुसार लकडाउनका बेला मुम्बईबाटै आउने क्रममा अपरिचित व्यक्तिसँग हेलमेल हुँदा बाटोमै संक्रमण भएको हुन सक्छ । अधिकांश व्यक्ति दशजगासम्म आएर चार/पाँच दिन अलपत्र परेका थिए । त्यसक्रममा धेरै जनाबीच घुलमिल हुँदा संक्रमण फैलिएको इपिडिमियोलोजी तथा सरुवा रोग नियन्त्रण महाशाखाका जनस्वास्थ्य अधिकृत रामबहादुर नेपालीले बताए । ‘धेरै संक्रमित नाकाबाट आएर क्वारेन्टाइनमा पुगेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यहाँ सतर्कता नअपनाउँदा अन्य व्यक्ति पनि संक्रमणको सिकार भइरहेका छन् ।’

नेपालीका अनुसार यहाँका क्वारेन्टाइन व्यवस्थित नहुँदा पनि संक्रमण बढिरहेको छ । ‘क्वारेन्टाइनमा बसेकालाई आफूहरूलाई किन राखिएको हो भन्नेबारे थाहै छैन,’ उनले भने, ‘क्वारेन्टाइनमा पनि घरमा बसेजस्तै व्यवहार गरिरहेका छन् ।’ खाटबीच दूरी भए पनि व्यक्तिले सामाजिक दूरी पालना गरेका छैनन् । ७० देखि दुई सय व्यक्ति एउटै क्वारेन्टाइनमा बसिरहेका छन् ।

रोकथाममा ‘कमजोर’

प्रदेश ५ मा कोभिड–१९ संक्रमण बढेको बढ्यै भए पनि रोकथाम र नियन्त्रणमा प्रदेश सरकारको भूमिका प्रभावकारी देखिएको छैन । संक्रमण रोकथाम, बिरामीको समयमा उद्धार र व्यवस्थापनमा समस्या भइरहेको छ । संक्रमण फैलिएको क्षेत्रका स्वास्थ्यकर्मी कसरी सुरक्षित रहने भन्नेमै अन्योलमा देखिन्छन् ।

प्रदेशमा पछिल्ला तीन दिनमा कोरोना पुष्टि भएका ६९ मध्ये ४० जनाको कन्ट्याक ट्रेसिङ अझै भएको छैन । कपिलवस्तुको यशोधरा गाउँपालिकाका स्वास्थ्य प्रमुख ज्योतिप्रकाश दुवेले काम गर्दै र सिक्दैको अवस्थामा रहेको बताए । ‘संक्रमितलाई परामर्श र उनीहरूको अनुसन्धान पनि कसरी गर्ने धेरैलाई थाहा छैन,’ उनले भने ।

प्रदेशका सामाजिक विकास मन्त्री सुदर्शन बरालले स्वास्थ्यकर्मी सक्षम भए पनि भाषागत समस्याले अनुसन्धानमा बाधा भइरहेको बताए । ‘डराएर वा रोगबारे जानकारी नभएर हो, धेरै बिरामी र उनका आफन्तले आफ्नो विवरण लुकाएका छन् । यात्रा विवरण पनि आफू अनुकूल भनेका छैनन्,’ उनले भने, ‘त्यसले गर्दा कन्ट्याक ट्रेसिङ र उनीसितका सम्पर्कका व्यक्ति खोज्न समस्या भएको छ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ २, २०७७ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×