मौलिक शैलीमा ठडियो शिलु महादेव- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मौलिक शैलीमा ठडियो शिलु महादेव

गजुर र दुईवटा उड्ने सिंह राख्ने काम बाँकी, ढुंगेधारामा राखिएका सिंह मूर्ति निकाल्न स्थानीयले अवरोध गर्दा विवाद उत्पन्न
लिला श्रेष्ठ

भक्तपुर — भक्तपुर दरबार स्क्वायर परिसरको शिलु महादेव (फसिःदेग) मन्दिर १९९० सालअघिकै स्वरूप शिखर शैलीमा पुनर्निर्माण भएको छ । २०७२ वैशाखको भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त गुम्बज शैलीको शिलु महादेव मन्दिरलाई स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) ले प्राप्त स्केच, तस्बीर, अभिलेखमा उपलब्ध डिजाइनको आधारमा शिखर शैलीमै पुनर्निर्माण गरेको हो । करिब ४ करोड रुपैयाँ लागतमा बनेको मन्दिर पुनर्निर्माणको कार्य ९६ प्रतिशत सम्पन्न भएको पुरातत्व विभाग भक्तपुर प्रमुख अरुणा नकर्मीले बताइन् । ‘मन्दिरको गजुर र दुईवटा उड्ने सिंह राख्न बाँकी छ,’ उनले भनिन्, ।

शिलु महादेव मन्दिर दरबार स्क्वायर परिसरको पूर्वी चोकको उत्तरमा अवस्थित छ । शिलुलाई नेवारी भाषामा गोसाइँकुण्ड भनिन्छ । इतिहासविद् डा.पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठका अनुसार गोसाइँकुण्ड जान नसक्ने बालबालिका, जेष्ठ सदस्य र अशक्त भक्तजनका लागि यो मन्दिर सत्रौं शताब्दी तिर बनेको देखिन आउँछ । मन्दिर निर्माणको यकिन मिति भने पत्ता नलागेको इतिहासविद् श्रेष्ठ बताउँछन् ।

१९१० सालमा हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले कोरेको चित्रमा शिलु महादेवलाई शिखर शैलीको नेपालकै ठूलो मन्दिरका रूपमा चिनाइएको छ । यद्यपि, शिखर शैली नेपालको मौलिक शैली होइन, सत्रौं शताब्दीमा भित्र्याइएको मुगल शैली हो । तर, यही शैलीमा पनि नेपालीपन मिसाइएको छ, मन्दिरको चारै दिशामा वायुपंखी सिंह (उड्ने सिंह) राखिएको चित्रमा देखिन्छ । शिलु मात्र होइन, भक्तपुरकै शिखर शैलीको नृत्यवत्सला मन्दिर र पाटनको कृष्ण मन्दिरमा पनि यस्तै उड्ने सिंह देख्न सकिने उनी बताउँछन् । यसले मन्दिर जमिनमा नभई आकाशमा उडिरहेको सन्देश बुझिने संस्कृतिविद्हरू बताउँछन् । दुर्भाग्य, १९९० सालको भूकम्पले शिलु महादेवलाई तहसनहस बनायो । तर, मन्दिरको पेटी र तलदेखि क्रमशः राखिएका हात्ती, सिंह र साँढेका आकर्षक मूर्तिमा क्षति पुगेन ।

१९९० अगाडिको तस्बिरमा शिलु महादेवको बायाँपट्टि हरिशंकर मन्दिर देखिन्छ । जुन मन्दिर पनि भूकम्पले क्षतिग्रस्त भयो । विडम्बना पुनर्निर्माण गर्न कसैले चासो देखाएनन् । अहिले यो मन्दिरको भौतिक अस्तित्व करिब हराइसकेको छ । हरिशंकर झैं शिलु महादेवलाई बेवास्ता त गरिएन तर शिखर शैलीमा नभई गुम्बज शैलीमा ठड्याइयो । मन्दिरको शैली र बनोट मात्र फेरिएन, इँट्टाले बनेको मन्दिरमा सेतो रङ पोतियो । मन्दिरको स्वरूप फर्सीजस्तै बाटुलो भएकाले नामै बदलियो । १९९० पछि यसले ‘फसि ः देग’ अर्थात् फर्सीजस्तो नामले परिचितसमेत भएको श्रेष्ठ बताउँछन् ।

नगरपालिका, इतिहास तथा संस्कृतिविद्हरूको सल्लाह र प्राप्त स्केच, तस्बिरलगायत अभिलेखको आधारमा शिखर शैलीमा मन्दिर बन्यो । तर, मन्दिरको पुनर्निर्माणसँगै मन्दिरको चारै दिशामा जडान गरिएको अगाडि पञ्जा उठाएको उड्ने सिंह राख्ने विषयमा भने विवाद चल्यो ।

मन्दिर गुम्बज शैलीमा बनेपछि चारैतिरका उड्ने सिंह त्यसै राखिएकोमा २ वटा नगरपालिकाको पुरानो भवन पुनर्निर्माण हुँदा (१९९० सालपछि) ढोकाको दुईतिर राखिएको जानकारहरू बताउँछन् । बाँकी दुईवटा उड्ने सिंह गोलमढीको गहिरो ढुंगेधारा मर्मत गर्दा राखियो । विभागले चारवटै सिंहलाई शिलु महादेव मन्दिरमा पुनर्स्थापना गर्ने योजना बनाएको थियो । त्यसैअनुसार विभागले नगरपालिकाको पुरानो भवनको ढोकाको दुईतिर राखेको उड्ने सिंह निकालेर मन्दिरमा राखिसकेको छ भने तर, गोलमढीको ढुंगेधाराका सिंहलाई स्थानीयको अवरोधका कारण ल्याउन सकिएको छैन ।

वास्तुशास्त्रअनुसार उड्ने सिंह धारामा पानी खस्ने ठाउँमा राखिँदैन । मन्दिरमा राखे पनि मन्दिरको ढोकाका दायाँबायाँ र पेटीको तहमा राखिन्छ । भगवान्को पहरेदारको रूपमा राखिन्छ । त्यसैले त्यतिबेला यो ढुंगेधारामा राखिए पनि मन्दिर बनिसकेपछि मन्दिरमै राख्नुपर्ने सम्पदा र संस्कृतिको संरक्षणमा रुचि राख्ने विशेष अदालतका पूर्वअध्यक्ष गौरीबहादुर कार्की बताउँछन् । ढुगेंधाराको सिंह लैजान प्रयास नभएको पनि होइन । त्यसका लागि भक्तपुर नगरपालिका, वडा कार्यालयले स्थानीयसँग छलफल गरेर ढुंगेधाराका उड्ने सिंह निकाल्ने निर्णय गरे पनि स्थानीयको आक्रोशपछि त्यत्तिकै फर्किएको पुरातत्त्व विभाग प्रमुख नकर्मीले बताइन् । स्थानीयले ढुंगेधारामा राखिएको सिंह निकाल्न नदिएपछि विभागले उड्ने सिंह राख्ने ठाउँ खाली राखेर मन्दिर निर्माण गरेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७८ १०:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निषेधाज्ञामा पनि निरन्तर मजदुरी

लिला श्रेष्ठ

भक्तपुर — कोरोना महामारी लागेको हुन्थेन भने सिन्धुली, कमलामाई नगरपालिका–२ का २६ वर्षीय नरेन्द्र थापा अहिले होटलमा काम गरिरहेका हुन्थे । नरेन्द्रको रुचि पनि पाहुनाको सत्कार र मिठा परिकार नै थियो तर त्यो अवस्था रहेन । धुलिखेलको नाम चलेकै होटलमा ५ वर्ष काम गरेका उनलाई गत वर्ष लकडाउनले बेरोजगार बनाइदियो ।

भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिका–४ दधिकोटमा घर निर्माणका लागि माटो बोक्दै मजदुर । तस्बिर : लीला श्रेष्ठ/कान्तिपुर

लकडाउन, निषेधाज्ञाको बहानामा होटलबाट निकालिएका नरेन्द्र दुई महिनायता ढुंगा–माटोमा रमाउन थालेका छन् । ‘काम त गर्नैपर्‍यो, भोकै बस्नु भएन,’ उनले भने, ‘अहिले घर बनाउने ठाउँमा ज्याला, मजदुरी थालेको छु ।’ नरेन्द्रको दिनचर्या फेरिएको छ । उनी बिहानैदेखि सूर्यविनायक नगरपालिका–४ दधिकोटमा घर बनाउन माटो, बालुवा, सिमेन्ट बोक्छन् । ढलानका लागि मसला घोल्छन् । ‘बिहान ६ देखि १२ घण्टा मजदुरी गर्दा १ हजार रुपैयाँ ज्याला पाउँछु,’ उनले भने, ‘होटल र यहाँको काम मात्र भिन्न हो, कमाइ त उस्तै हुन्छ ।’

कोरोना संक्रमणको दोस्रो लहर रोकथामका लागि भन्दै सरकारले राजधानीका तीन जिल्लासहित जोखिम क्षेत्रमा निषेधाज्ञा लगाएको छ । तर नरेन्द्रजस्ता मजदुरलाई भने निषेधाज्ञाले रोकेको छैन । उनी मास्क लगाएर दिनभर काम गर्छन् ।

सिन्धुली आमबोटेकी सरिता मगरको तीन जनाको परिवार सूर्यविनायक–४ हर्षचोकमा डेरामा बस्छ । उनका पति क्यान्सरले बिते । छोरा–छोरीको लालनपालन र शिक्षादीक्षाको जिम्मा सरिताको काँधमा छ । उनी छोराछोरीलाई घरमै छोडेर घर निर्माणमै मजदुरी गर्न निस्कन्छिन् । ‘सीमित संख्यामा सुरक्षित किसिमले काम गरिरहेका छौं,’ उनले भनिन्, ‘मास्क लगाउने, दूरी कायम गर्ने र बरोबर हात धोइरहँदा कोरोना सर्दैन । त्यसैले निषेधाज्ञामा पनि काम रोकिएको छैन ।’ दिनहुँ काम गर्न नपाए हातमुख जोड्न समस्या हुने उनी बताउँछिन् । ‘बालबच्चालाई भोकै राख्नु भएन, कोठाभाडा पनि तिर्नैपर्‍यो,’ उनले भनिन् ।

काभ्रेपलाञ्चोक रोशी गाउँपालिका सिपालीकी अनिता र रामदेव उप्रेती दम्पतीलाई पनि निषेधाज्ञाले खासै प्रभाव पारेको छैन । उनीहरू दुवैजना घर निर्माणमा मजदुरी गरिरहेका छन् । ‘हामी मास्कधारी मजदुर, हामीलाई कोरोना लाग्दैन,’ अनिताले ठट्टा गर्दै भनिन्, ‘यसैगरी डेढ वर्ष बित्न लाग्यो, हाम्रो काम रोकिएको छैन ।’ राजधानीकै ग्रामीण भेगमा काम गर्ने मजदुरलाई निषेधाज्ञाले खासै प्रभाव नपरेको उनीहरू बताउँछन् । ‘बच्चाहरूको पढाइ मात्र प्रभावित भएको छ,’ उनले भनिन्, ‘हामीलाई काममा कुनै असर गरेको छैन, सुरुसुरुमा आफैं डराएर काममा गएनौं ।’ उप्रेती दम्पतीका २ छोरी र १ छोरा छन् । छोरा वैदेशिक रोजगारका लागि दुबई पुगेको र छोरीहरू पढ्दै छन् । दुवै मलेर उनीहरू मासिक ३० देखि ४० हजार रुपैयाँ कमाउँछन् ।

उनीहरूसँगै भेटिएका देवेन्द्र थापा ठेकेदार हुन् । उनको मातहत ३० देखि ३५ मजदुर काम गर्छन् । वर्षमा ५ वटा घर निर्माणको ठेक्का लिने गरेको बताउने देवेन्द्रले यो क्षेत्रमा काम थालेको ३० वर्ष बित्यो । ‘यस्तो स्वास्थ्य संकटको अवस्था कहिल्यै सामाना गर्नुपरेको थिएन,’ उनले भने, ‘अहिले पनि संक्रमण त्रासकै बीच काम गरिरहेका छौं ।’ सामान्य स्वास्थ्य सुरक्षा अपनाउँदै जिम्मा लिएको कामलाई निरन्तरता दिइरहेको उनले बताए । ‘हालसम्म कुनै मजदुरलाई पनि संक्रमण देखिएको छैन, भौतिक दूरीमा काम गर्ने गरिएको छ,’ उनले दाबी गरे । निषेधाज्ञाले कामदारलाई खासै प्रभाव नपरे पनि निर्माण सामग्री खरिद तथा ढुवानीमा समस्या परेको उनले गुनासो गरे ।

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७८ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×