स्थानीयको दबाबमा ऐनविपरीत पुनर्निर्माण- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार

स्थानीयको दबाबमा ऐनविपरीत पुनर्निर्माण

जयबागेश्वरी मन्दिरमा रहेको लोकेश्वर शिवलिंग छोप्नुपर्नेमा देखाइयो
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — जयबागेश्वरी मन्दिरको पुनर्निर्माणमा परम्परा र प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनविपरीत काम भएको छ । मन्दिरको पश्चिम दक्षिण दिशामा रहेको लोकेश्वर शिवलिंग छोप्नुपर्ने परम्परा रहेकामा स्थानीयवासीको दबाबका कारण देखाइएको मन्दिरका पूर्वपुजारी मृत्युञ्जय कर्माचार्याले बताए ।

२०७२ वैशाखको भूकम्पले क्षतिग्रस्त मन्दिर जगैसम्म भत्काएर पुनर्निर्माण भइरहेको छ । तीनतले मन्दिरभित्र अर्को संरचना भेटिएपछि त्यसलाई जोगाएर मन्दिर पुनर्निर्माण भइरहेको हो । उत्खननका क्रममा मन्दिरको जगमा लोकेश्वर शिवलिंग भेटिएको थियो । उक्त शिवलिंगलाई देखिने गरी पुनर्निर्माण गर्न स्थानीयवासीले दबाब दिएका थिए । ‘पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिंग पनि पछि भेटिएको हो । ज्योतिर्लिंगलाई बाहिर राखेर पूजा गरियो भने यहाँ भेटेकालाई किन बाहिर राख्न नहुने ?,’ जयबागेश्वरी टोल सुधार समितिका अध्यक्ष छत्रानन्द वैद्यले भने, ‘कोषले पुर्न लागेको थियो, हामीले दिएनौं ।’

जयबागेश्वरी मन्दिर पुनर्निर्माण सहयोग समितिका संयोजकसमेत रहेका कर्माचार्यका अनुसार ब्रह्मायणी, महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, बाराही, इन्द्राणी, कौबेरी र चामुण्डा अष्टमात्रिकाका रूप हुन् । ‘यही अष्टमात्रिकाको मुनि शिवलिंग हुन्छ,’ कर्माचार्यले भने, ‘यो अदृश्य रूपमा राखिएको हुन्छ । तर यहाँ दबाबले देखाइयो ।’ शिवलिंग गुह्य रूपमा राख्नुको तान्त्रिक महत्त्व रहेको उनको भनाइ छ । ‘शिवले जे पनि खाइदिएको भएर शक्तिबाट विभुख भएर राखिएको हो,’ कर्मचार्यले भने, ‘शिवले कोही बेला हिंसा कर्म पनि गरेको भएर शक्तिभन्दा पृथक् भएर बसेका हुन् ।’

शिवलिंग देखाउनु प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनको समेत विपरीत छ । ‘प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनले पहिला जुन स्वरूपमा छ, त्यही स्वरूपमा संरक्षण गर्नुपर्छ भन्छ,’ अधिवक्ता सञ्जय अधिकारीले भने, ‘छोप्नुपर्ने लिंग देखाउनु परम्पराविपरीत मात्र होइन, ऐनविपरीत पनि छ ।’ मन्दिरको जगभन्दा ६ फिट तल शिवलिंग भेटिएको थियो । अहिले शिवलिंगलाई ‘आर्क’ भित्र देखाएर त्यसमाथि गारो लगाइएको छ । ‘आर्क’ बनाउँदा गारो पनि कमजोर बनाइएको कर्माचार्यको दाबी छ ।

यसअघि मन्दिर माटोले बनेको थियो । तर पशुपति क्षेत्र विकास कोषले चुना सुर्कीले बनाउने गरी लागत इस्टिमेट गरेको थियो । तर त्यसमा प्रश्न उठेपछि अहिले माटोबाटै पुनर्निर्माण गरिरहेको कोषका सदस्यसचिव प्रदीप ढकालले बताए । कर्माचार्यले माटोको गुणस्तर कायम गर्नमा पनि ध्यान दिएको बताए । पशुपतिनाथको मुख्य शक्तिपीठमध्येको जयबागेश्वरी मन्दिरलाई लिच्छविकालीन मानिन्छ । यो मन्दिरको मुख्य विशेषता यहाँका चित्र हुन् ।

क्षतिग्रस्त मन्दिर भत्काउँदा तीन वटा गजुर भएको मन्दिर र त्यसको दोस्रो तलामा भित्ते चित्र भेटिएको थियो । कर्माचार्यका अनुसार भित्ते चित्र गणेश, भैरव र कुमारीका हुन् । दुई तह देखिएको भित्ते चित्रको बीचबीचमा मुसाले खाएर क्षति पुर्‍याएको छ । बाँकी रहेको भागलाई सुरक्षितसँग उत्खनन गर्न पुरातत्त्व विभागले रसायनविद् गृहमानसिंहलाई जिम्मा दिएको थियो ।

यहाँ हरेक १२ वर्षमा चित्रको रङ फेर्ने गरिन्छ । यसलाई कलेबर फेर्ने भनिन्छ । कलेबर फेर्दा माटोका प्राचीन मूर्तिसमेत फेरिन्छ । जयबागेश्वरी मन्दिरको मुख्य विशेषता देवीका चित्र र मूर्ति हुन् । पशुपति क्षेत्रका संस्कृतिकर्मी मुकुन्दराज वैद्यका अनुसार जयबागेश्वरीलाई महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको संयुक्त रूप मानिन्छ । यी सबैका मूर्ति माटोका छन् । भित्तामा पनि यिनै देवीका चित्र छन् । पुनर्निर्माण गर्दा यी चित्र पनि जस्ताको तस्तै बनाइने छन् ।

‘हामीले माटोले बनाउनुपर्छ भनेर अडान लिएका थियौं,’ वैद्यले भने, ‘भनेको जस्तै भयो, खुसी छौं ।’ पशुपति क्षेत्र विकास कोषका योजना महाशाखा प्रमुख भरत मरासैनीले पनि यसअघिको संरचना र त्यसको स्थानमा फेरबदल नहुने गरी बनाउने प्रतिबद्धता जनाए ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७८ ११:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोषसँगको विवादले प्रपन्नाचार्यका सम्पत्ति संरक्षणहीन

कृतिलगायतका सम्पत्ति कोषले आफू मातहत राख्न खोजे पनि प्रपन्नाचार्यको इच्छापत्रअनुसार शिष्यहरुले नदिँदा समस्या
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति मृगस्थलीको प्राचीन सत्तलबाट एक तला माथि उक्लिएपछि लामो कोठामा पुगिन्छ । कोठाको भित्ताभरि स्वामी प्रपन्नाचार्यले पाएका सम्मानपत्र लस्करै झुन्ड्याइएका छन् । एक छेउमा किताबका र्‍याक छन् । कोठाको बीच भागमा प्रपन्नाचार्यको ठूलो तस्बिर छ ।

‘स्वामी मेरो जीवनभरको सम्पत्ति यिनै हुन् भन्नुहुन्थ्यो,’ प्रपन्नाचार्यका उत्तराधिकारी वासुदेव प्रपन्नाचार्यले भने, ‘यही सम्पत्ति कसरी संरक्षण गर्ने भन्नेमा अहिले हम्मे परिरहेको छ ।’

पशुपति क्षेत्र विकास कोषले प्रपन्नाचार्यका कृतिलगायत सम्पत्ति आफू मातहत राख्न खोजिरहेको थियो । तर उनले इच्छापत्रमै ‘कोषलाई नदिई जुन रूपमा थियो त्यही रूपमा संरक्षण गर्नू’ भनेकाले नदिइएको वासुदेवले जानकारी दिए । ‘यो ठाउँ एउटा संग्रहालय र अध्ययन केन्द्रका रूपमा विकास होओस् भन्ने स्वामीको इच्छा थियो,’ उनले भने, ‘त्यही इच्छाअनुसार आश्रमलाई विकास गर्ने योजना छ । तर आर्थिक अभावले सकिएको छैन ।’

स्वामित्व कोषलाई नदिइएपछि आश्रमका सेवा सुविधामा पनि कटौती भएको वासुदेवले बताए । उनका अनुसार प्रपन्नाचार्यको पालादेखि नै कोषले दिन थालेको मासिक सुविधा कटौती गरिएको छ । गोविन्द टण्डन कोषको सदस्यसचिव हुँदा प्रपन्नाचार्यलाई १० हजार र सेवकलाई ३ हजार गरी १३ हजार रुपैयाँ दिने व्यवस्था गरेका थिए । प्रपन्नाचार्यलाई मृगस्थलीमा बस्ने व्यवस्था पनि टण्डनका पालामा २०४५ सालमा गरिएको थियो । राणाकालमा बनेको चन्द्रेश्वर सत्तल नै उनलाई दिइएको थियो । फोहोर र पानी चुहिने सत्तलको त्यसपछि मर्मतसम्भार भएको थियो । २०७२ सालमा प्रपन्नाचार्यको निधन भएपछि पनि आश्रमको नाममा पैसा आउँथ्यो । ‘स्वामीको पालाको भन्दा १ हजार घटाएर १२ हजार रुपैयाँ आएकै थियो,’ वासुदेवले भने, ‘दुई वर्षदेखि कोषले यो रकम पनि रोकिदिएको छ ।’ कोषका कार्यकारी निर्देशक घनश्याम खतिवडाले भने पैसा रोकिएको बारे जानकारी नभएको प्रतिक्रिया दिए । ‘के कारणले रोकिएको रहेछ, म बुझ्छु,’ उनले भने ।

आश्रममा आउने पानीको लाइनसमेत कोषले काटिदिएको वासुदेवको गुनासो छ । ‘आश्रमकै बाटो भएर मृगस्थलीका मृगका लागि पानी लगिएको छ,’ उनले भने, ‘त्यहाँ पानी भरिएर पोखिन्छ, यहाँ भने पानी नपाएर बिजोग छ ।’ उनका अनुसार पानी लिन श्लेषमान्तक वनको बीचमा रहेको कुवामा जानुपर्छ । त्यहाँ पनि पर्याप्त पानी छैन । कोषका कार्यकारी निर्देशक खतिवडाले पानीको लाइन काटिएको पनि आफूलाई थाहा नभएको बताए । ‘कतै बिग्रेको वा थुनिएको होला,’ उनले भने, ‘हामीलाई समस्या भयो भनेर गुनासै आएको छैन, के समस्या भएको रहेछ म बुझ्छु ।’

प्रपन्नाचार्यका कृति छाप्ने विषयमा पनि कोष र आश्रमबीच विवाद भएको थियो । कोषले प्रपन्नाचार्यको समेत एउटा लेख समेटिएको पुस्तक ‘अनेकौं दृष्टिमा पृथ्वी’ छाप्न ४ लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएको थियो । तर कोषका एक पदाधिकारीले आफू प्रधान सम्पादक हुने गरी काम अघि बढाए । आईएसबीएनसमेत लिइसकेको पुस्तकको प्रधान सम्पादक कोषका पदाधिकारी राख्न प्रपन्नाचार्यका शिष्य तयार भएनन् । त्यही विवादले छाप्न तयार भएको कृतिको काम रोकिएको छ । प्रपन्नाचार्यका नेपाली, हिन्दी र अंग्रेजी भाषाका गरी ५२ पुस्तक प्रकाशित छन् । १० वटा उनैले सम्पादन गरेका छन् । ‘स्वामीका पाण्डुलिपि धेरै छ्रैनन्,’ वासुदेवले भने, ‘लेखेका जति अधिकांश पुस्तक छपाउनु भएछ ।’ छापिएका कृतिमध्ये केही आश्रममा सुरक्षित छन् भने केहीको अत्तोपत्तो छैन । ‘धेरै किताब त भारतमा बस्दा छपाउनुभयो,’ उनले भने । प्रपन्नाचार्यले ४० वर्ष अध्ययन गरेर लेखेको ‘प्राचीन किराँत इतिहास’ फेरि छाप्न प्रयास गरे पनि आर्थिक स्रोत नजुटेको उनको भनाइ छ ।

१९८० असोजमा पाँचथरको बरडाँडामा जन्मिएका प्रपन्नाचार्यले वेदान्त विषयमा विद्यावारिधि गरेका थिए । सानामा काले राईको नामले चिनिएका उनलाई उनका गुरु स्वामी दामोदर प्रपन्नाचार्यले स्वामी १०८ ह्यग्रव दामोदर रामकृष्ण प्रपन्नाचार्य नाम दिएर दीक्षित गरेका थिए । ३० वर्षको उमेरमा स्वामी प्रपन्नाचार्य उपाधि पाएका उनी वैष्णव सम्प्रदायका सन्त थिए ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७८ १०:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×