मूर्तिको सुरक्षामा फलामे बार- उपत्यका - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मूर्तिको सुरक्षामा फलामे बार

मूर्तिहरु चोरी हुने क्रम बढेपछि सुरक्षाका लागि भन्दै स्थानीयले फलामको बार, डन्डी, जाली र तारले बाँधेर राख्ने गरेका छन् । यसले मूर्तिको स्वरुप बिगारेको भन्दै अहिले सीसी क्यामेरा जडान गर्न थालिएको छ  ।
लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — विश्व सम्पदामा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर परिसरबाट २०७६ मंसिर १ मा अष्टबाहु नारायण (विष्णु) को मूर्ति चोरी भयो । २०७२ वैशाखको भूकम्पले क्षतिग्रस्त मन्दिर परिसरको सत्तल पुनर्निर्माणको क्रममा हनुमान र अष्टबाहु नारायणको मूर्ति झिकेर बाहिर राखिएको थियो । सोही क्रममा मूर्ति चोरी भएको हो । भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त मन्दिर सुरक्षाका लागि २४ सै घण्टा सशस्त्र प्रहरी खटिने गरेकोमा सुरक्षा घेराबाटै मूर्ति चोरी हुनुलाई अस्वाभाविक मानिएको छ । हराएको मूर्ति अझै भेटिएको छैन ।

भक्तपुरको मध्यपुर थिमि–५ स्थित दिगु भैरव परिसरको जगन्नाथ मन्दिरका मूर्तिहरू । पुनर्निर्माण हुँदै गरेको मन्दिरका मूर्ति चोरी हुने डरले फलामको डन्डीले बाँधे रराखिएको छ । तस्बिर : लीला/कान्तिपुर

मध्यपुर थिमि नगरपालिका–५ दिगुटोलबाट २०७२ पुस २ को राति १७ औं शताब्दीको ऐतिहासिक दिगु भैरव (प्रचण्ड भैरव) मन्दिरको मुख्य मूर्ति नै चोरी भयो । सुनको जलप लगाएको धातुको मूर्ति चोरी भएको ६ वर्ष भइसक्दा अझै फेला परेको छैन । मध्यपुर थिमिको मुख्य बिस्काः (बिस्केट) जात्रा सुरु गर्न दिगु भैरवको साधना गर्नैपर्ने चलन छ । यो प्रक्रियाबिना बालकुमारी जात्रासमेत नहुने भएकाले हराएको ४ महिनापछि नयाँ मूर्ति प्रतिस्थापन गरी जात्रा गरिएको थियो ।

दिगु भैरवकै पूर्वतर्फको अष्टमातृकाको छिपो (तोरण) करिब ३ दशकअघि नै चोरी भएको हो । उक्त तोरण फेला नपरेपछि स्थानीयले नयाँ बनाएर राखे । नयाँ तोरण पनि हराउन सक्ने भन्दै स्थानीयले अहिले सुरक्षाका लागि फलामको रेलिङ बनाएर राखेका छन् । दिगु भैरव मन्दिर परिसरकै क्षतिग्रस्त जगन्नाथ मन्दिर पुनर्निर्माणको चरणमा छ । मन्दिरभित्रको मुख्य बलराम, शुभद्रा र कृष्णको मूर्ति पनि चोरी हुन सक्ने डरले फलामको डन्डीले बारेर राखिएको छ । यसरी बार्दा मूर्तिको स्वरूप नै बदलिएको छ । ‘नगरका धेरै मूर्ति हराए, कतिपय अझै फेला परेका छैनन्,’ स्थानीय राधेश्याम प्रजापतिले भने, ‘भगवान् पनि चोरी हुने जमाना आयो, बचाउन फलामले बाँध्नुपर्‍यो ।’

चोरी हुने र हराउने क्रम बढेसँगै बाँकी रहेका र नयाँ बनाइएका मूर्ति, तोरणलगायत ऐतिहासिक र पुरात्तात्विक सम्पदाको सुरक्षाका लागि स्थानीय तथा अन्य सरोकारवालाले विभिन्न उपाय लगाइरहेका छन् । मध्यपुर थिमि–७ नगदेशस्थित सिद्धि गणेशको मूर्ति र सिद्धि गणेश धोछेंको सुनको झ्याल चोरी गर्न आएको स्थानीयले सुइँको पाए । त्यसपछि सिद्धि गणेशको मूर्तिलाई फलामको चेन गेट लगाएर र सुनको झ्याललाई फलामको रेलिङ बनाई ढाकेर राखिएको वडाध्यक्ष कृष्णकुमार प्रजापतिले बताए । ‘पहिलेका मान्छेले सम्पदाको संरक्षण गर्थे, अहिले मूर्ति चोरीका पेसेवर छन्,’ प्रजापतिले भने, ‘नत्र प्राचीन मूर्तिहरू कसरी अमेरिका पुगे त ?’ उपत्यकाको सभ्यताका रूपमा रहेका यस्ता सम्पदाहरू संरक्षणको अभावमा चोरीको घटना बढेको उनको भनाइ छ ।

मध्यपुर थिमि–४ स्थित बालकुमारी मन्दिर प्रवेशद्वारको तोरणमा रहेका केही मूर्तिहरू २०५० सालमा चोरी भए । अहिले बाँकी मूर्तिलाई भने सुरक्षाका लागि भन्दै मूर्ति नै नदेखिने गरी फलामले बाँधेर राखिएको छ । बालकुमारी मन्दिरभित्रका भैरव, कुमारी, महालक्ष्मी, काली र गणेशको प्रतिमूर्ति पनि चोरी भएका थिए । ती मूर्तिहरू अझैसम्म फेला परेको छैन । मन्दिरमा नयाँ मूर्ति राखिएको छ । फेरि पनि मूर्तिहरू चोरी हुन थालेपछि मन्दिरलाई नै फलामको रेलिङले बार लगाएको थियो । पछि जीणोद्वार गर्ने क्रममा नगरपालिकाले उक्त रेलिङ हटाएको थियो । जीणोद्वारपछि मूर्ति संरक्षणका लागि नगरले सीसी क्यामेरा जडान गरेको छ । मठमन्दिरलाई कुरूप हुनबाट बचाउन मन्दिरमा लगाइएको फलामको बार हटाउने र सीसी क्यामेरा जडान कार्य सुरु भएको मध्यपुर थिमि नगर प्रमुख मदनसुन्दर श्रेष्ठले बताए । बालकुमारी र कुमारी मन्दिर बोडेमा लगाइएको फलामको बार हटाएर सीसी क्यामेरा जडान गरिसकिएको उनले जनाए । सीसी क्यामेराको निगरानी महानगरीय प्रहरी वृत्त थिमिले गर्ने गरेको छ ।

मध्यपुर थिमिमा मात्र नभई उपत्यकाका तीनवटै जिल्लाबाट प्राचीन, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वका सयौं मूर्ति चोरी भएका वा हराएका छन् । तर कति संख्यामा मूर्ति चोरी भए वा हराए भन्ने तथ्यांक पुरातत्त्व विभागसँग समेत छैन । हराएका मूर्ति फेला परेका उदाहरण पनि नगण्य छन् । कतिपय मूर्तिहरू विदेशका संग्रहालयहरूमा फेला परेका छन् । नेपालबाट हराएका अधिकांश मूर्ति युरोप, अमेरिकाको संग्रहालयमा संग्रहित हुन पुगेको सम्पदा संरक्षणकर्मी रवीन्द्र पुरी बताउँछन् । ‘शताब्दीऔं पुराना मूर्ति भारत, युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापानलगायतका संग्रहालयमा छन्,’ उनले भने, ‘बेलाबेलामा ती मूर्तिको प्रदर्शनीसमेत हुने गरेको छ ।’

बचेका मूर्तिहरूलाई समेत स्थानीयले संरक्षणको नाममा फलामको जन्जिरले बाँधेर तथा बार लगाएर राख्दा मूर्तिको आकारलाई कुरूप बनाएको छ । ‘कानुनले पुरातात्त्विक संरचना कुरूप हुने गरी कुनै पनि क्रियाकलाप गर्न पाइँदैन,’ स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय (पुरातत्त्व विभाग) भक्तपुरकी प्रमुख अरुना नकर्मीले भनिन्, ‘प्राचीन सम्पदाहरूको सुरक्षाको नाममा फलाम ठोक्नुभन्दा वैकल्पिक उपाय अपनाउन जरुरी छ ।’

मूर्तिको स्वरूपसँग भन्दा पनि सुरक्षासँग सरोकार भएको स्थानीय बताउँछन् । ‘२०३०/३५ बाट मूर्ति चोरी हुने क्रम बढ्यो, चोरी रोक्नलाई नै फलामको रेलिङ राख्न थालिएको हो,’ स्थानीय अर्जुन श्रेष्ठले भने, ‘स्थानीयको मात्र पहलले सम्पदा संरक्षण हुँदैन, सम्बन्धित निकायको ध्यान जान जरुरी छ ।’ प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन, २०१३ को दफा १२ अनुसार कुनै प्राचीन स्मारकलाई नष्ट गरेमा, भत्काएमा, हटाएमा, परिवर्तन गरेमा, विरूप पारेमा वा चोरी गरेमा त्यस्तो प्राचीन स्मारकको बिगोबमोजिम रकम असुलउपर गरी २५ हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा ५ वर्षदेखि १५ वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३, २०७८ ०९:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जसपामा उपेन्द्र पक्ष बलियो

ठाकुर पक्षका पाँच सांसद यादवतिर, पार्टी र दल दुवैमा बहुमत 
कुलचन्द्र न्यौपाने

काठमाडौँ — प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापनापछि जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) को आन्तरिक शक्ति सन्तुलन परिवर्तन भएको छ । अध्यक्ष उपेन्द्र यादव समूह पार्टी र संसदीय दल दुवैतिर बहुमतमा पुगेको छ । अर्का अध्यक्ष महन्थ ठाकुर र वरिष्ठ नेता राजेन्द्र महतो पक्ष भने अल्पमतमा परेको छ ।

जसपा अध्यक्ष उपेन्द्र यादव । तस्बिरः दिपेन्द्र राेक्का/कान्तिपुर


अल्पमतमा परेको ठाकुर–महतो पक्षले वैधानिक रूपमा नयाँ पार्टी खोल्न संसदीय दल र पार्टी दुवैतिर आवश्यक ४० प्रतिशतको हैसियत समेत गुमाएको छ । निर्वाचन आयोगको निर्णय आउनुअघि दुवैतिर बहुमत जुटेपछि यादव ढुक्क छन् । उनले शनिबार बोलाएको संसदीय दलको बैठकमा ठाकुर पक्षका पाँच सांसद सहभागी भएका थिए । यसअघि ठाकुर पक्षमा २० र यादव पक्षमा १२ सांसद थिए । ३२ सांसद (दुई निलम्बनबाहेक) रहेको संसदीय दलमा यादव पक्षमा अब १७ सांसद पुगेका छन् भने ठाकुर पक्ष १५ जनामा झरेको छ ।

तत्कालीन केपी ओली नेतृत्वको सरकारमा सहभागी मन्त्री राजकिशोर यादवले समेत यादव पक्षमा जाने संकेत गरेका छन् । ‘म अहिलेसम्म कतैतिर छैन, यही मुद्दाले पार्टी विभाजत नहोस् भन्नेमा लागेको छु,’ उनले कान्तिपुरसँग भने, ‘एकता भएन भने त्यतिबेला के हुन्छ भन्न सकिन्न ।’ उनी ठाकुर पक्षले बोलाएको अधिकांश बैठकमा अनुपस्थित हुने गरेका छन् ।

यादव पक्षले बहुमतबाट संसदीय दलको नेता चयन गर्ने तयारी अघि बढाएको छ । प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले विश्वासको मत लिएपछि पार्टी संसदीय दलको नेता चयन गरेर सरकारमा जाने तयारी यादवको छ । ‘प्रधानमन्त्रीले विश्वासको मत चाँडै लिने तयारी गर्दै हुनुहुन्छ, त्यसपछि सरकारमा जान्छौं,’ उनले भने, ‘आजको दलको बैठकमा आइतबारदेखि सुरु हुने संसद्मा कसरी प्रस्तुत हुने विषयमा मात्रै छलफल गरियो ।’

जसपाको ५१ सदस्यीय केन्द्रीय कार्यकारिणीमा पूर्वराजपाका २६ र समाजवादीका २५ सदस्य भागबन्डाका आधारमा राखिएको थियो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री ओलीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पार्टीभित्र वैचारिक मतान्तर हुँदा पूर्वराजपाका अध्यक्ष मण्डलका सदस्य महेन्द्र्रराय यादवसहित ६ जना यादव पक्षमा पुगेका थिए । योसहित अहिले यादव पक्ष पार्टीमा ३१ अर्थात् कुल सदस्य संख्याको ६२ प्रतिशत हैसियतमा छ । ठाकुर र महतो पक्षमा २० जना मात्रै छन् । तीमध्ये पनि रेशम चौधरी जेलमा भएकाले १९ मात्रै छन् । यो भनेको कुल सदस्य संख्याको ३८ प्रतिशत हो ।

पार्टी विभाजन गर्न पार्टी र संघीय संसद्को संसदीय दलमा ४० प्रतिशत हुनै पर्छ । १५ सांसद कायम राख्न सकेको खण्डमा दलमा ४७ प्रतिशत पुगे पनि पार्टीमा पुग्दैन । निर्वाचन आयोगले आधिकारिकता नपाउने पक्षलाई छुट्टै पार्टी खोल्ने अवसरसमेत दिन सक्छ । यादव पक्षले आधिकारिकता पाएको खण्डमा ठाकुर पक्षलाई आयोगले पुरानै राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) ब्युँताउन सक्ने अवसर दिन सक्छ । एकीकरणको एक वर्षसम्म पुराना पार्टीलाई आयोगले फ्रिज गर्ने गरेर राखिदिने प्रचलन छ । तत्कालीन राजपा र समाजवादी पार्टी वैशाखमा एकीकरण भए पनि आयोगमा असार २५ मा दर्ता भएको थियो ।

ठाकुर–महतो पक्षमा रहेका राजकिशोरले पार्टी एकीकरण गर्नुपर्ने बताए पनि अध्यक्ष यादवले भने त्यस्तो सम्भावना नभएको बताए । ‘एकीकरणको अब सम्भावना छैन, आयोगबाट आधिकारिकता नपाउने पक्षलाई पार्टी खोल्न अवसर दिन सक्छ,’ उनले भने, ‘कानुन, नियम र प्रक्रियाले हामीले आधिकारिकता पाउनेमा हामी ढुक्क छौं ।’

पार्टीको केन्द्रीय कार्यकारिणी समितिको बहुमतमा रहेको यादव पक्ष आधिकारिकता माग गरेर निर्वाचन आयोग गएपछि ठाकुर पक्षले प्रतिदाबी प्रस्तुत गरेको छ । यो विवादको टुंगो लगाउन आयोगले इजलास नै गठन गरेर आइतबारदेखि सुनुवाइ गर्दै छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३, २०७८ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×