रानीपोखरीको बालगोपालेश्वरमा कहिलेदेखि भाइटीकामा पूजा गर्न थालियो ? - विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

रानीपोखरीको बालगोपालेश्वरमा कहिलेदेखि भाइटीकामा पूजा गर्न थालियो ? 

तिहारको भाइटीकाको दिन दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीहरू टीका लगाउन रानीपोखरीको बीचमा रहेको मन्दिर जाने गरे पनि त्यो प्रचलन कहिले, कसले, किन चलायो भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म पाइएको छैन । त्यस्तो मैले वंशावलीमा पनि देखेको छैन, अभिलेखहरूमा पनि भेटेको छैन ।’
काशीनाथ तमोट

रानीपोखरी प्रताप मल्लको पालामा बनेको हो । र, बीचमा मन्दिर पनि त्यसैबेलै बनाइएको हो । यो त अभिलेखमै उल्लेख छ । रानीपोखरी बनाइसकेपछि प्रताप मल्लले पोखरीको कुरा पनि लेखाएका छन् ।

वि. सं. १६८० मा जन्मेका प्रताप मल्लले १८ वर्षको उमेरदेखि शासन गरेको पाइन्छ । उनले वि. सं. १६९८–१७३१ सम्म राज्य गरेको देखिन्छ । त्यसैबखत उनले यो पोखरी बनाउन लगाएको हुनुपर्छ । त्यसबेलाको शिलापत्रमा २ थरी मिति उल्लेख भए पनि वि. सं. १७२७ आश्विन शुक्लपूर्णिमामा नै यो मन्दिर बनाइएको हुनुपर्छ भनी धनबज्र बज्राचार्यले इतिहास संशोधनको ‘प्रमाण–प्रमेय’ मा उल्लेख गरेका छन् ।

रानीपोखरी प्रताप मल्लको छोरा मर्नासाथ रातारात निर्माण गरिएको होइन । पाँच वर्ष लगाएर बनाइएको हो ।

किन बनाएको हो ?

चलनचल्तीमा प्रताप मल्लको छोराको मृत्यु भएपछि पुत्र वियोगले रानी निकै विहृवल भएपछि उनलाई सान्त्वना दिन बनाउन लगाएको भन्ने छ । त्यसैले यसको नामै रानीपोखरी राखिएको भन्ने छ । तर इतिहासमा चाहिँ त्यस्तो देखिँदैन ।

प्रताप मल्लको छोरा बिरामी भएपछि उसको स्वास्थ्यलाभको लागि यो पोखरी बनाएको जस्तो देखिन्छ । पोखरी बनाइसकेपछि त्यसको उद्घाटनका बेला पाटनका तत्कालीन राजा श्रीनिवास मल्ल पनि आएका थिए ।

रानीपोखरीको बीचमा बालगोपालेश्वर मन्दिर पनि त्यसैबेला बनाइएको हो त ?

होइन ।

त्यो पछि बनाइएको जस्तो देखिन्छ । किनभने त्यतिबेलाका अभिलेखहरूमा बालगोपालेश्वरको मन्दिरमा तिहारको भाइटीकाको दिन आफ्ना दाजुभाइहरू नभएका दिदीबहिनीहरू टीका लगाउन जाने गरेको कुरा कतै पनि अभिलेखमा उल्लेख भएको पाइँदैन । कुन बेलादेखि यस्तो चलन चल्यो अहिलेसम्म त्यसको तथ्यपरक इतिहास पाइएको छैन । त्यतिबेलैदेखि यो प्रचलन चलेको पनि हुनसक्छ । पछिबाट चलेको पनि हुनसक्छ ।

मन्दिरको बीचमा शिव लिङ्ग छ । भित्तामा हरिशङ्करीको मूर्ति छ । हरि भनेको विष्णु हुन् र उनको श्रीमती लक्ष्मी भइन् । अनि शङ्करी भनेको महादेव शङ्करको श्रीमती पार्वती भइन् । लक्ष्मी र पार्वतीको आधी–आधी मूर्ति छ त्यहाँ ।

तर पछिपछिकाले गौरीशङ्कर नाम राखे । कालक्रममा यमलेश्वर पनि भनियो । अहिले फेरि बालगोपालेश्वर भनिन्छ । जसले जे नाम राखे पनि त्यहाँ भएको मूर्तिचाहिँ हरिशङ्करीकै हो । हरिशङ्करीको त्यही मूर्तिलाई नचिनेर राणाकालमा लेखिएका सबै अभिलेखमा हरिशङ्कर भनेर लेखियो । अहिले बालगोपालको मूर्ति राखेर बालगोपालेश्वर भन्न थालियो ।

हुन त बालगोपालको मूर्ति प्रताप मल्लकै पालादेखि हनुमानढोकामा छ । कृष्णको बच्चा अवस्थाको मूर्ति नै हो बालगोपालेश्वर । मूर्ति विज्ञानको कुरा थाहा नपाएर मानिसहरूले समय–समयमा अन्दाजमा नाम दिँदै जाँदा अहिले बालगोपालेश्वर भन्ने नाम चल्तीमा आएको हुनु पर्छ ।

भाइटीकाको दिन दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीहरू त्यहाँ जान्छन् नि त ?

यो प्रचलन कहिलेदेखि चल्यो अहिलेसम्म कुनै पनि अभिलेख पाइएको छैन । यो प्रचलन चल्नु पछाडि पक्कै केही कारण त हुनुपर्छ । तर, हामीले अहिलेसम्म पाउन सकेका छैनौँ । मल्लकाल, राणाकाल वा शाहकाल कुन समयदेखि यो प्रचलन चल्न थाल्यो त्यसको अभिलेख अहिलेसम्म फेला पारिएको छैन । पछिपछि पनि थपिन्छ नि । त्यो सिलसिलामा तिहारको भाइटीकाको दिन रानीपोखरीको बीचमा रहेको मन्दिरमा गएर पूजा गर्ने चलन चलेको हुन सक्छ ।

अहिले बालगोपालेश्वर जुन नाम दिइएको छ नि पछिल्लो समय त्यहाँ बालगोपाल भन्ने मूर्ति पनि छ । अनि शिव लिङ्ग पनि छ । शिव लिङ्ग भएका ठाउँलाई ईश्वर रहेको मानेर पूजा गर्न थालिहालिन्छ । बालगोपाल र शिव लिङ्ग भएको ठाउँ भन्ने मूल अर्थमा बालगोपालेश्वर भन्न थालिएको हुनुपर्छ । धेरै मानिसले भन्न थालेपछि सबैल मान्ने त हो नि ।

एउटा उदाहरण हेरौँ । हनुमानढोकामा अश्लिल चित्रैचित्र भएको एउटा मन्दिर छ-जगान्नाथ मन्दिर । तर त्यहाँ मूल मूर्तिचाहिँ विष्णुव्यूहको छ । अर्थात् विष्णुको चारमुख चारतिर लेखिएको छ । तर विष्णुव्यूह मूर्ति कसैले पनि भन्दैन । पछि त्यहाँ प्रताप मल्लले गरे कि अन्य कुनै राजाले गरे, भित्तामा जगन्नाथको मूर्ति स्थापना गरियो । अनि त्यही नाम चलनचल्तीमा आयो । यसरी नामहरू चल्ती भइरहन्छ, मूर्तिहरू नचिन्ने खालका तान्त्रिक पनि हुन्छन् ।

हामीले त उमा–महेश्वर भनेर महादेव र पार्वती आधी–आधी भएको मूर्ति देखेका छौँ । लक्ष्मी–नारायण भनेर लक्ष्मी र नारायणको आधी–आधी मूर्ति पनि देखेका छौँ । पुरुष र नारीका अर्ध नारिश्वर मूर्तिहरू थुप्रै देख्न सक्छौँ । तर नारी–नारीको आधी–आधी मूर्ति भएको यो एउटा विचित्रको मूर्तिचाहिँ रानीपोखरीमा मात्रै पाइएको छ । हरिशङ्करी भनेको नारी–नारीको आधी–आधी मूर्ति हो । हरि भनेर विष्णु भन्ने बुझे पनि विष्णुको श्रीमती लक्ष्मी भन्ने बुझ्नु पर्छ । किनभने शङ्करी भन्ने इकार पछाडि आयो नि, त्यसबाट नारी–नारीको मूर्ति भन्ने बुझ्नु पर्छ । त्यसकारण रानीपोखरीको बीच भागको मन्दिर भएको मूल देवताचाहिँ हरिशङ्करीकै हो । समय कालक्रममा नाम फेरिएको हुनसक्छ । अहिले त्यसैले मानिसहरू बालगोपालेश्वर भन्छन् । यस्तै छ ।

तिहारको भाइटीकाको दिन दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीहरू टीका लगाउन त्यहाँ जाने गरे पनि त्यो प्रचलन कहिलेदेखि कसले, किन चलायो भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म पाइएको छैन । त्यस्तो मैले वंशावलीमा पनि देखेको छैन, अभिलेखहरूमा पनि भेटेको छैन ।

रानीपोखरीको चारैतिर राखिएका अभिलेहरूमध्ये अहिलेचाहिँ नाचघरमा मात्र छ । त्यस्ता अभिलेखहरू अरू कहाँकहाँ छन्, थाहा छैन । रत्नपार्कको आकाशेपुल राखेको ठाउँ पनि अभिलेख हुनुपर्ने हो । तर त्यो पनि कहाँ पुग्यो पत्तो छैन । रानीपोखरीमा बालगोपालेश्वरको मूर्ति कहिले राखियो र भाइटीकाको दिन त्यो मन्दिर खोलेर पूजा गर्ने प्रचलन चल्यो वंशावली वा अभिलेखहरूमा नभेटिएसम्म म यसबारे केही भन्न सक्दिनँ ।

(संस्कृतिविद् तमोटसित इकान्तिपुरका ध्रुव सिम्खडाले गरेको कुराकानीमा आधारित)

प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७८ ०७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दिदीबहिनी एवं दाजुभाइ नहुनेका लागि बालगोपालेश्वर खुला 

रासस

काठमाडौँ — दिदीबहिनी नहुनेका लागि आजैका दिन काठमाडौँको रानीपोखरीका बीचमा रहेको बालगोपालेश्वर मन्दिर खुलाइने प्रचलन छ । बालगोपालेश्वर मन्दिर वर्षमा एकपटक आजैका दिनमात्र खुल्ने गर्दछ । दिदीबहिनी एवं दाजुभाइ नहुने भाइटीकाका दिन यसै मन्दिरमा गई पूजा, दर्शन गरी टीका लगाउने गर्दछन् ।

यसैगरी जयवागेश्वरीमा रहेको खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि आज दिदीबहिनी एवं दाजुभाइ नहुनेले पूजा तथा दर्शन गरी टीका लगाउने प्रचलन रहेको संस्कृतिविद् एवं पशुपति क्षेत्र विकास कोषका पूर्वसदस्य सचिव डा. गोविन्द टण्डनले जानकारी दिए ।

'विसं २०३५ अघि रानीपोखरीभित्रको बालगोपालेश्वर मन्दिरमा प्रवेशका लागि पोखरीमा मानिस हामफाल्ने समस्या रहेकाले बन्द गरिन्थ्यो, त्यसबेला जयबागेश्वरीको खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइ र दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनीको भीड लाग्थ्यो, अहिले पनि यहाँ भाइटीकाका दिन भक्तजनको भीड लाग्छ', उनले भने ।

विसं २०३५ पछि नियमितरुपमा रानीपोखरीभित्रको बालगोपालेश्वर मन्दिर खुल्न थालेको हो । छ वर्षअघिको गोरखा भूकम्पले बालगोपालेशवर मन्दिर क्षतिग्रस्त बनेपछि गत वर्षसम्म खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि दिदीबहिनी एवं दाजुभाइ नहुने भक्तजनको भीड लाग्न थालेको हो । बालगोपालेश्वर मन्दिर भूकम्पपछि गत वर्षदेखि मात्र भक्तजनका लागि पुन: खुला गरिएको हो ।


भाइटीकाको दिनलाई नेवार समुदायले किजापूजाका रुपमा मनाउँछन् । गत वर्ष नेवार समुदायले किजापूजाका रुपमा मनाउने भाइटीका तिथि घटबढका कारण भोलिपल्ट परेको थियो । यस वर्ष भने एकै वर्ष परेको जनाइएको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७८ ०७:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×