विविधा भाषा- विविधा - कान्तिपुर समाचार

विविधा भाषा

भाषाको कुरामा ‘यो वा त्यो’ भन्नु संकीर्णता हो, मैथिलभाषीले भोजपुरीलाई थोरै दबाउन खोज्नु वा हिन्दीबारे नकारात्मक बन्नु त्यस्तै संकीर्णता हो ।
‘बसाइँ’ थारू भाषामा वा ‘शिरीषको फूल’ भोजपुरीमा अनूदित भएर आउने अवस्था भनेको यस्तै सर्वस्वीकार्य र सहअस्तित्वगत विषय हुन्
उषा ठाकुर

भाषा–संस्कृति र लवजको कुरा गर्दा यो जन्म–कर्मसँग जोडिएको नासो हो भन्ने मलाई लाग्छ । म भारतको पटनामा जन्मे–हुर्केकी हुँ । सन् १९७९ मा पटना विश्वविद्यालयबाट ‘सुमित्रानन्दन पन्त काव्यकी सामाजिक भूमिका’ विषयमा विद्यावारिधि गरिन्जेल म पूरै हिन्दीभाषी थिएँ— पढाइ र घर व्यवहारमा ।

विगतमा मेरा बुबाआमा दिल्लीवासी भएकाले हिन्दीमा राम्रो पकड थियो नै । पछि व्यापार क्रममा पटना आएपछि र स्थानीय प्रभावमा भोजपुरी भाषामा व्यवहार अघि बढ्यो । संयोगले मेरो बिहे भने वीरगन्जमा भयो— कूटनीतिक सेवामा रहनुभएका रामभक्त पीबी ठाकुरसँग । वीरगन्जमा केही समय बसेर म काठमाडौं आएँ । काठमाडौंमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कीर्तिपुरस्थित हिन्दी विभागमा प्राध्यापनमा लागें ।

यसरी मेरो माइतीको पुरानो चलनमा मगही (मागधी)) भाषा चल्तीमा थियो, हिन्दी पनि साथै थियो नै । यता वीरगन्जमा श्रीमान्को भाषा भोजपुरी थियो । तर भोजपुरी भाषाभन्दा बढी संवाद हिन्दीमै हुन्थ्यो । काठमाडौं आएपछि हिन्दी विभागका कारण हिन्दीको पकड रहिरह्यो । वीरगन्जमा सासू आमासँग कुरा गर्दा भोजपुरी चल्थ्यो, आफ्नो घरमा बाआमासँग कुरा गर्दा भने हिन्दी ।

मैले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा आएपछि र विशेषतः २०३६ पछि भने हिन्दी तथा नेपालीमा समानान्तर रूपमा लेख्न थालें । विश्वविद्यालयको केन्द्रीय हिन्दी विभागमा सुरुमा तराईका धेरै विद्यार्थी थिए । पछि गएर नेपालीमा एमए गरिसक्नेहरू पनि डबल एमए गर्न भनेर हिन्दीमा आउने गर्थे । सुरुका दिनमा हिन्दीप्रति त्यति राम्रो सोच र सकारात्मक धारणा थिएन, यो भाषा अलिक बहिष्कृत जस्तो थियो । म केही समय ‘हिमालिनी’ पत्रिकाको प्रमुख सम्पादक थिएँ, १९९९ तिर । यो नेपालबाट प्रकाशन हुने हिन्दी मासिक पत्रिका थियो । यसमार्फत पनि हिन्दी भाषामा नेपाली साहित्यबारे निकै लेख्ने काम भयो, अनुवाद कार्य पनि उत्तिकै भयो । प्रमुखतः हिन्दीसँग नेपाली साहित्यको तुलनात्मक अध्ययन गर्ने काम गरिरहें । कविवर माधव घिमिरेको ‘अश्वत्थामा’ र धर्मवीर भारतीको ‘अन्धायुग’ मा समान धरातल छ भनेर लेखेपछि कवि घिमिरेबाटै स्याबासी पाएकी थिएँ ।

हिन्दी भाषाको प्रभाव र पहुँचलाई लिएर सन् १९९९ मा काठमाडौंमा तीन दिनको गोष्ठी आयोजना भएको थियो, त्यो बेला इलाहाबादबाट विद्वान् श्रीधर शास्त्री आउनुभएको थियो । ७५ जना भारत र ७५ जना नेपालबाट हिन्दीमा लेख्ने वा सरोकार राख्ने साहित्यकारको सहभागिता थियो । त्यो बेलासम्मै हिन्दी भाषा, साहित्यप्रति नेपालमा त्यति सकारात्मक माहोल थिएन । त्यही सम्मेलनपछि भारतीय लेखकहरूबाट ‘नेपालीको हिन्दीमा अनुवाद आइदिए हुन्थ्यो’ भनेर सरोकार बढेको थियो ।

मेरो बुझाइमा सम्पर्क भाषा हिन्दी नै हो, मधेस अथवा काठमाडौंका लागि । एउटै कुरा ‘हिन्दी–हिन्दी’ भनेर नारा लगाउनुको अर्थ छैन, म लगाउँदिनँ पनि । तर व्यवहारमा काम देखिनुपर्‍यो । नेपाली–हिन्दी तुलनात्मक काम वा अनुवाद कार्य भइदिए यसभित्र अर्कै विशिष्टता उब्जिहाल्छ ।

मेरो आफ्नै अनुभव छ— प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा कवि माधव घिमिरे उपकुलपति हुँदा मैले महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका छानिएका कविताको हिन्दी अनुवाद गर्ने प्रस्ताव लिएर गएकी थिएँ । तर, स्वीकृति मिलेन । सम्पादक नगेन्द्रराज शर्माको ‘अभिव्यक्ति’ पत्रिकामा भारतीय कवि पन्त र हाम्रा देवकोटाबीचको तुलनात्मक अध्ययन गरेर लेख पठाएकी थिएँ, त्यो पनि अन्तिममा छापिएन । कारण केही थिएन । मेरा बुझाइमा हरेक भाषाको ज्ञान हुनुपर्छ । ज्ञान विस्तार गर्ने माध्यम हो भाषा । हिन्दी वा मैथिल वा भोजपुरी भनेर ‘यो वा त्यो’ भनिरहनै पर्दैन । सञ्चारमाध्यम होस् वा कुनै प्राज्ञिक निकाय, अब भने भाषाका कुरालाई लिएर संकीर्णता निकै कम भएको छ ।

भाषाको कुरामा ‘यो वा त्यो’ भन्नु संकीर्णता हो । मैथिलभाषीले भोजपुरीलाई थोरै दबाउन खोज्नु वा हिन्दीका बारेमा नकारात्मक बन्नु पनि त्यस्तै संकीर्णता हो । नेपाली साहित्य, भाषाका विद्वान्ले पनि हिन्दी भनेपछि नाक उचाल्ने प्रवृत्ति थियो । यथार्थतः सबै भाषा–साहित्यको प्रवर्द्धन हुनु भनेको समाजकै लागि हो, देशकै लागि हो । अहिले प्रज्ञा–प्रतिष्ठानबाट सबै जातजातिका भाषा, लोपोन्मुख भाषा वा हिन्दी–नेपालीका परिपूरक अनुवाद पनि निकै अघि बढिसकेको छ । ‘बसाइँ’ थारू भाषामा वा ‘शिरीषको फूल’ भोजपुरीमा अनूदित भएर आउने अवस्था भनेको यस्तै सर्वस्वीकार्य र सहअस्तित्वगत विषय हुन् ।

अहिले मधेसको सम्पर्क भाषा मैथिली बनेको छ, यो सकारात्मक कुरा हो । यसो भन्दैमा यहाँका भोजपुरी, बज्जिका, थारू, उर्दू वा अन्य भाषाको गरिमा वा अस्तित्वलाई नकार्न पनि मिल्दैन । मैले भाषागत विविधताका अर्थमा मैथिल भाषाका विद्यापति पढेकी छु, यी शृङ्गारिक स्रष्टाको सिर्जना अतुलनीय छ । भोजपुरीका जनक भनिने कवीर पढेकी छु । अवधीका हकमा तुलसीदास पढेकी छु । हिन्दीका निराला, पन्त, महादेवी बर्मा, जयशंकर प्रसादको प्रभाव मसँग छ । नेपालीकै कुरा गर्दा कवि केदारमान व्यथित, धुस्वाँ सायमी, ढुण्डीराज भण्डारीहरूका हिन्दीमा उत्तिकै बलशाली लेखरचना र कृति छन् । पछिल्लोमा दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठका कृति हिन्दीमै भेटिन्छन् । यो विविधतालाई स्विकार्दै यो भाषिक सम्पन्नतालाई हाम्रो गरिमाका रूपमा लिन सक्नुपर्छ ।

विश्वविद्यालयकै कुरा गर्दा हिन्दी विभागमा मुस्किलले ५/७ जना विद्यार्थी मात्रै अध्ययनरत छन् । हिन्दी भाषाबाट लोक सेवा जाँचमा सहभागी हुन नपाइने नियमले गर्दा पनि केही कठिनाइ आएको हुन सक्छ, हिन्दी भाषाकै भरमा जागिर पाउन समस्या छ । झट्ट हेर्दा सामान्य देखिने तर सूक्ष्म रूपमा गहन हुन सक्ने यी कारणले पनि थप भाषागत अस्तित्वको समस्या देखिन्छ नै ।

एउटा यथार्थ के हो भने हामीकहाँ सम्पर्क सेतु र सूत्रका रूपमा हिन्दीको प्रभाव बढी छ, म यो मान्छु । कसैले माने पनि नमाने पनि, भारतीय गोर्खा लाहुरेदेखि घरघरका गृहिणीको प्रभाव बढी हिन्दीमा छ । यसलाई स्विकार्नैपर्छ । हो, हिन्दीलाई लिएर विगतमा भारतीय दूतावासको प्रशासनका केही उच्च पदस्थमा केही घमण्ड वा अलिक हेपाहा प्रवृत्ति छ कि भन्ने बोध हुन्थ्यो । अलिक दबाउन खोजिएको जस्तो अनुभूत हुन्थ्यो । अब भने सबै भाषाको अस्तित्वलाई सबैले स्वीकार्न थालेको भान पर्न थालेको छ ।

-(नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानमा आठ वर्षयता साहित्य अनुवाद विभाग प्रमुख रहेकी ठाकुरसँग गरिएको कुराकानी आधारित)

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७९ १५:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गुरुकुलदेखि विश्वविद्यालयसम्म 

यहाँ स्नातकोत्तर तहसम्म अध्यापन गराउने निजी कलेज सञ्चालनमा छन्, गाउँ–गाउँमा प्लस टुसँगै स्नातकसम्म अध्ययन–अध्यापन हुन थालेको छ 
श्यामसुन्दर शशि

जनकपुर — आधुनिक जनकपुरको प्रथम औपचारिक महाविद्यालय तथा यसका संस्थापक हुन्– अवधविहारी शरण (मौनीबाबा) । उनको योगदानबारे सहप्राध्यापक नूरापति पोखरेल लेख्छन्– ‘विद्यागार : प्रथितयशसा मौनिना सिद्धवाचा । प्रज्ञादिप्त्या लसति तिमिरं नाशयन् ज्ञानकूपे ।’ 

सिद्धवचन मौनीबाबाद्वारा स्थापित याज्ञवल्क्य विद्यालय प्रज्ञाप्रदायक तथा अँध्यारो नाश गर्ने स्थल बनेको छ भन्ने यसको अर्थ हो ।‘संस्कृत साहित्यको विकासमा जनकपुरको योगदान’ शीर्षक लेखमा पोखरेलले जनकपुरको प्रथम औपचारिक महाविद्यालयका संस्थापक मौनीबाबाले गरेका योगदानबारे चर्चा गरेका छन् ।

जनकपुरधाम–८ ज्ञानकूपमा १९६६ सालमा याज्ञवल्क्य संस्कृत प्रधान पाठशाला स्थापना भएको थियो । ११३ वर्ष पुरानो यस विद्यालयमा २०७३ सालअघि विद्यार्थी संख्या घट्दो थियो । त्यसैले पारम्परिक शिक्षालाई प्रविधिसँग जोड्ने उद्देश्यले २०७३ सालमा विद्यालयमा प्राविधिक विषय पनि थपिएको पाठशालाका प्रधानाचार्य सञ्जयकुमार झा बताउँछन् । प्राविधिक विषय थपेपछि विद्यार्थी संख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । उनीहरूले संस्कृतसँगै प्राविधिक विषय पनि पढ्न पाएको झाको भनाइ छ । संस्कृत शिक्षा मात्र अध्ययन–अध्यापन हुँदै गर्दा २०७२ सालमा विद्यालयमा १७३ विद्यार्थी मात्र थिए । अहिले विद्यार्थी संख्या १५६७ पुगेको छ ।

याज्ञवल्क्य संस्कृत मावि रहेको ज्ञानकूपमा त्रेतायुगमा जनकपुत्री सीताको शिक्षा–दीक्षा लिएको र यहीं बसेर याज्ञवल्क्यले शुक्लयजुर्वेदको मध्यन्दिनीय शाखा लेखेको झाको दाबी छ । मैत्रेयी, गार्गी तथा सतानन्द जस्ता विद्वान्–विदुषीको साधनास्थल ज्ञानकूप परिसरमा अझै पनि विद्याकूप र सतानन्द कूप विद्यमान छ । पूर्वीय दर्शनका षड्दर्शनमध्ये चार दर्शन मिथिलामै लेखिएको बताइन्छ । यीमध्ये पूर्वमीमांसाका सर्जक महर्षि जैमिनी, सांख्य दर्शनका प्रणेता महर्षि कपिल, वैशेषिक दर्शनका प्रणेता महर्षि कणाद तथा न्याय दर्शनका प्रणेता महर्षि गौतम मिथिलामै जन्मेका थिए । वेदान्त (उत्तर मीमांसा) का प्रणेता बादरायण र योग दर्शनका प्रणेता पतञ्जलि भने अन्य भूगोलमा जन्मेका दार्शनिक रहेको इतिहासकारहरू बताउँछन् ।

यसरी वेद, पुराण, उपनिषद् तथा लोकसाहित्यमा वर्णित मिथिला रामायणकालमा स्वर्णयुगका रूपमा चर्चित थियो । मिथिलाको सुन्दरता, सम्पन्नता तथा यहाँका राजाको प्रजावत्सल्लताको चर्चा धार्मिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छ । इतिहासकार लक्ष्मण अर्यालले ‘जनकपुर : पर्यटन उद्योगको अनन्त सम्भावना’ विषयक लेखमा राजा जनकको लामो शासनपछि ईपू छैटौं शताब्दीमा यो क्षेत्र बज्जी संघको एक सदस्यका रूपमा परिणत भएको उल्लेख गरेका छन् ।

अध्ययन, अनुसन्धान र शास्त्रार्थको गौरवशाली परम्परा रहेको जनकपुरमा परम्परागत शिक्षाको थालनी भने १९६६ सालपछि मात्र सुरु भएको इतिहासविद्हरू बताउँछन् । त्यो पनि एक जना साधुको प्रयासले । राम मन्दिरको झुलाघरबाट सुरु भएको राजकीय संस्कृत प्रधान पाठशाला १९६६ सालमा याज्ञवल्क्य संस्कृत महाविद्यालयका रूपमा संस्थागत भएको थियो । भारतको चित्रकुटबाट आएका मौनीबाबाले तत्कालीन प्रधानमन्त्री पद्मशमशेर तथा स्थानीय दातासँगको सहयोगमा विद्यालय निर्माणका लागि ३ बिघा ७ कट्ठा १० धुर तथा सञ्चालन खर्चका लागि झन्डै ५१ बिघा जग्गा भिक्षाटनबाट प्राप्त गरेका थिए । त्यसैबाट विद्यालय सञ्चालन हुने गरेको इतिहासकारहरूको भनाइ छ ।

संस्कृत विद्यालयबाट परम्परागत अध्ययन–अध्यापन सुरु भए पनि जनकपुरमा आधुनिक शिक्षाको प्रारम्भ भने २००४ सालमा सरस्वती माध्यमिक विद्यालय स्थापनासँगै भएको बताइन्छ । दाता रामस्वरूप–रामसागर साहले २००१ चैत १० मा धर्मसंस्था नामको निजी गुठी स्थापना गरी यसैका माध्यमबाट जनकपुरमा शैक्षिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि अगाडि बढाए । जनकपुरमा आधुनिक शिक्षाको जग बसाल्न साह परिवारको ठूलो योगदान छ । साह परिवारले नै जनकपुरमा सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, जानकी माध्यमिक विद्यालय, कन्या माध्यमिक विद्यालय र रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी क्याम्पसको भौतिक पूर्वाधार तयार पारेका थिए ।

आफ्नो पुस्तैनी सम्पत्तिबाट ३ सय २ बिघा १० कट्ठा १० धुर जग्गा, १० हजार १ भारतीय रुपैयाँसँगै १ हजार १ सय १ मन धान अक्षयकोष राखी स्थापित निजी गुठीमार्फत २००४ सालमा सरस्वती माध्यमिक विद्यालय स्थापना गरिएको थियो । बालिका शिक्षालाई प्रोत्साहन गर्न सकल भवन कन्या माध्यमिक विद्यालय पनि सञ्चालन गरिएको थियो ।

सरस्वती मावि पछि स्तरोन्नति भई २०२३ सालदेखि रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी क्याम्पसका रूपमा सञ्चालनमा आयो । क्याम्पस सञ्चालनका लागि दाता परिवारले ६९ बिघा जग्गा दान दिएका थिए । उनीहरूले भौतिक संरचनासमेत निर्माण गरिदिएका थिए । रामस्वरूप–रामसागरलाई जनकपुरमा औपचारिक शिक्षा प्रारम्भ गराउने पहिलो परिवार मानिने राजनीतिक विश्लेषक रोशन जनकपुरी बताउँछन् ।

याज्ञवल्क्य संस्कृत विद्यालय, कन्या माध्यमिक विद्यालयलगायत शिक्षालय स्थापनाअघि यहाँ अनौपचारिक शिक्षा भने सुरु भइसकेको थियो । यहाँका बालबालिका गुरुकुलमा अनौपचारिक शिक्षा प्राप्त गर्थे । टोलटोलमा गुरुजी हुन्थे । कोही रूखमुनि पढाउँथे त कोही सार्वजनिक वा निजी दलानमा । ‘पछि, भारतबाट पढेर आएका मेघप्रसाद उपाध्याय, पूर्वमन्त्री तथा समाजसेवी मकेश्वरप्रसाद सिंह तथा गौरीनारायण डिट्ठालगायतका सामाजिक अभियन्ताको सल्लाहमा दाता रामस्वरूप र रामसागर साह शिक्षामा लगानी गर्न उत्साहित भए अनि जनकपुरमा विद्यालय र कलेज स्थापना गरियो,’ प्राध्यापक सुरेन्द्र लाभ भन्छन् ।

जनकपुरमा आधुनिक शिक्षाको प्रसार गर्न लोकराम पाण्डे तथा गंगाधर दत्त जस्ता शिक्षकको योगदान अहं रहेको लाभले बताए । तीन दशकअघिसम्म राराब क्याम्पस जनकपुर, सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहटसँगै उदयपुर, सिन्धुली, रामेछाप, चरिकोट, ओखलढुंगालगायतका छात्रछात्राको पहिलो शैक्षिक गन्तव्य रहेको उनले बताए । ज्ञानकूपमा निःशुल्क संस्कृत शिक्षा तथा राराब क्याम्पसमा आधुनिक शिक्षा प्राप्त गर्न देशका विभिन्न भागबाट विद्यार्थीहरूको ओइरो लाग्ने गरेको लाभले जानकारी दिए । तर विश्वविद्यालयबाट प्लस टु तह हटेपछि र निजी विद्यालयलाई उच्च शिक्षा अध्यापन गराउने जिम्मा दिएपछि राराब क्याम्पस सुनसान बन्यो । विद्यार्थीको संख्या स्वात्तै घट्यो ।

गुरुकुलबाट सुरु भएको जनकपुरको शिक्षाले पछिल्लो समय राम्रै फड्को मारेको छ । यहाँ स्नातकोत्तर तहसम्म अध्यापन गराउने निजी क्षेत्रका कलेज छन् । गाउँ–गाउँमा प्लस टु तहसँगै स्नातकसम्म अध्ययन–अध्यापन हुन थालेको छ । २०७४ कात्तिक १२ मा केन्द्रीयस्तरको राजर्षि जनक विश्वविद्यालय जनकपुरमा स्थापना भएपछि जनककालीन शैक्षिक परम्पराले निरन्तरता पाउने विश्वास गर्न थालिएको छ । यद्यपि संघीय एवं प्रदेश सरकारको उदासीनता र पदाधिकारी नियुक्तिमा हुने गरेको राजनीतीकरणले विश्वविद्यालय राम्ररी सञ्चालन हुन सकेको छैन ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७९ १५:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×