स्थानीय सरकार र मिथ्यांक - विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्थानीय सरकार र मिथ्यांक 

तथ्यांक गडबडियो भने त्यसले धेरै कुरामा असर गर्दछ । केही नगरपालिकाका वेबसाइट र ती नगरपालिकाहरुले प्रकाशित गरेका पाश्र्वचित्र, संक्षिप्त परिचय आदि शीर्षकमा दिइएका दिग्भ्रमित पार्ने तथ्यांकहरुको हेर्दा कुनलाई ठीक मान्ने र कुनलाई बेठीक ? भ्रमपूर्ण छन् । 
शिशिर वैद्य

के नेपालमा अझै विकासक्षेत्र र अञ्चलको अवधारणा बाँकी छ ? केही नगरपालिकाको वेबसाइट खोलेर हेरेपछि मनमा यस्तो जिज्ञासा उठ्यो । स्थानीय निकायहरुले आफ्नो बारेमा परिचय दिन पाश्र्वचित्र र केही परिचयात्मक पुस्तिकाहरु प्रकाशित गरेका छन् । सम्बन्धित नगरपालिकाहरुका वेबसाइटमा यी जानकारी सहजै पाइन्छन् ।


२०७२ को संविधानले नेपाललाई संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा विभाजन गरेको छ । यी नयाँ संरचना स्थापना भएको ६ वर्ष बितिसकेको छ । जसअनुसार ७ प्रदेश, ६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका, ४६० गाउँपालिका र ६,७४३ वडाहरु राज्य सञ्चालनमा सक्रिय रहेका छन् । यस अघिका विकास क्षेत्र, अञ्चलहरुको अस्तित्व संविधान जारी भएसँगै खारेज भए ।

कुराको सुरुवात कन्काई नगरपालिकाबाट गर्छु । कन्काई नगरपालिकाले प्रकाशन गरेको नगर पाश्र्वचित्रमा मेची अञ्चल, झापा जिल्लामा रहेको नगरपालिका भनी आफ्नो परिचय दिएको छ । त्यस्तै, मादी नगरपालिकाले पनि वेबसाइटमा राखेको आफ्नो परिचयमा ‘नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गतको कोसी अञ्चलमा पर्ने संखुवासभा जिल्लामा अवस्थित एक नगरपालिका हो’, लेखेको छ । विकास क्षेत्र प्रतिको मोह यी दुई नगरपालिकामा मात्र सीमित छैन । बेलबारी नगरपालिकाको नगरविकास योजना (२०७७/७८) पुस्तकमा पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र, कोसी अञ्चल, मोरङ जिल्ला भनी उल्लेख गरेको छ । गौरादह, त्रियुगा, धर्मदेवी नगरपालिका आदि आदि थुप्रै उदाहरणहरु छन् जसले अझै विकास क्षेत्र र अञ्चललाई अस्तित्वमा राखेका छन् । यी स्थानीय निकायका जनप्रतिनिधिहरु, पदाधिकारीहरु, कर्मचारीहरु शक्ति बाँडफाँडको पुराना संरचनाहरु प्रति मोह अत्यधिक रहेको माथिका उदाहरणहरुले बुझाउँदछ । नगरपालिकाहरुले सम्प्रेषण गरेका यी जानकारीले स्वदेशी विदेशी जोकोहीलाई पनि दिग्भ्रमित पार्न सक्छ ।

भनिन्छ, तथ्यांक झुटो बोल्दैन । तर गलत तथ्यांकले झूट मात्रै हैन सम्पूर्ण विकास प्रक्रिया र सोच नै डामाडोल पार्न सक्छ । विद्यमान प्रदेश र स्थानीय सरकारका तथ्यांक संघीय सरकारका तथ्यांकसँग मेल खाएन भने के होला ? नयाँ नगरपालिकाहरुको अध्ययन गर्ने क्रममा सबैभन्दा बढी त्रुटि ती निकायको क्षेत्रफलमा रहेको छ । कन्काई नगरपालिको क्षेत्रफल नगरपालिका पाश्र्वचित्रअनुसार ७९.६३ वर्ग किमी छ । पाश्र्वचित्रमा नगरपालिकाको नक्सासहित देखाइएको क्षेत्रफलमा ७०.१ वर्ग किमी छ । संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका अनुसार उक्त नगरपालिकाको क्षेत्रफल ८०.९८ वर्ग किमी छ । लेटाङ नगरपालिकाले प्रकाशित गरेको पाश्र्वचित्रमा उक्त नगरपालिकाको क्षेत्रफल २१९.२३ लेखिएको छ । तर संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको वेबसाइटमा उक्त नगरपालिकाको क्षेत्रफल ११९.२३ वर्ग किमी छ । बेलबारी नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत होमप्रसाद पौडेलले प्रस्तुत गरेको वार्षिक समीक्षा विवरणमा नगरपालिकाको क्षेत्रफल ७०.३८ वर्ग किमी लेखिएको छ । संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको वेबसाइटमा उक्त नगरपालिकाको क्षेत्रफल १३२.७९ वर्ग किमी छ ।

बेलका नगरपालिकाको क्षेत्रफल संघीय मन्त्रालयको वेबसाइटमा ३४४.७३ वर्ग किमी लेखिएको छ । तर नगरपालिकाको वेबसाइटमा नगरपरिचय शीर्षकमा क्षेत्रफल ३०८.८ वर्ग किमी लेखिएको छ । त्यस्तै उदयपुर जिल्ला पाश्र्वचित्रमा त्रियुगा नगरपालिकाको क्षेत्रफल ४९०.५ वर्ग किमी छ । संघीय मामिला मन्त्रालयको वेबसाइटमा ५४७.४३ । कटारी (३८१.८ र ४२४.८९), चौदण्डीगढी (२८३.७८ र २५३.७), बाग्लुङ (९८.०१ र ९७.२१), दमक (७५.८५ र ७०.८६) । नगरपालिकाहरुमा जस्तै मोरङ जिल्ला समन्वय समितिले प्रकाशित गरेको तग्थ्यांकमा जिल्लाको क्षेत्रफल १८५५ वर्ग किमी छ । केन्द्रीय तथ्यांक विभागको तथ्यांकमा जिल्लाको क्षेत्रफल १७२८ वर्ग किमी छ । नगर र जिल्लाका क्षेत्रफलमा देखिएका यस्ता फरक फरक तथ्यांकले सर्वसाधारण र अध्येताहरुलाई दिग्भ्रमित पार्दछ ।

सुन्दरहरैंचा नगरपालिकाले निकै विवरणात्मक नगर पाश्र्वचित्र तयार पारेको छ । पाश्र्वचित्र, उद्देश्य, विधि, औचित्य, प्रस्तुतीकरण र अध्ययनको क्षेत्र र सीमा, राजनीतिक पृष्ठभूमि, ऐतिहासिक र पर्यटकीय महत्वका साथमा विभिन्न शीर्षकका तथ्यांक समेत समेटेर तयार पारिएको छ । नगरपालिकाले तयार पारेको पाश्र्वचित्रमा २०६८ सालको जनगणनाअनुसार भनी प्रस्तुत गरिएको जनसंख्या एवं घरधुरीको तथ्यांक, केन्द्रीय तथ्यांक विभागले प्रकाशित गरेको तथ्यांकसाग मेल खाँदैन । नगरपालिकाले ८०,५६२ जनसंख्या र १९,००५ घरधुरी देखाएको छ । जसमा ४२,३३६ महिला र ३८,२४६ पुरुष छन् । तर केन्द्रिय तथ्यांक विभागको स्थानीय निकायहरुको तथ्यांक विवरणमा सुन्दरहरैंचा नगरपालिकाको २०६८ सालको जनगणना अनुसारको कूल जनसंख्या ८०,५१८ र घरधुरी १८,६१० रहेको छ । कूल घरधुरी संख्या र जनसंख्या फरक पर्ने बित्तिकै घरधुरी अनुसारका सम्पूर्ण विवरण फरक पर्ने नै भए । नगर पाश्र्वचित्रअनुसार वडागत रुपमा विभाजित घरधुरी तथ्यांकले धारा जडित घरधुरी २,९०९, बिजुलीका लागि बत्ती जडित घर १६,५५२, खाना पकाउन प्रयोग गरिने मुख्य स्रोतमा दाउरा प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या १०,४३९ देखिन्छ । तर तथ्यांक विभाग जनगणना २०६८ अनुसार क्रमश: ती तथ्यांक १,७८६, १५,९१६, ११,२२५ रहेका छन् ।

संखुवासभा जिल्लामा रहेको चैनपुर नगरपालिकाको वेबसाइट हेर्नेहरु झनै अलमलिने छन् । वेबसाइटको अंग्रेजी संस्करणमा नगरपालिकाको जनसंख्या २४,७३५ छ । वेबसाइटकै नेपाली संस्करणमा २८,०७४ । निर्वाचन आयोग स्थानीय तह निर्वाचन एक झलक २०७४ पुस्तिकामा जनगणना २०६८ अनुसार चैनपुर नगरपालिकाको जनसंख्या २७,४६२ दिइएको छ । केन्द्रीय तथ्यांक विभाग ०६८ को जनगणनाअनुसार नगरपालिकाको जनसंख्या २७,३०८ रहेको छ । जिल्ला निर्वाचन कार्यालय बाग्लुङको प्रकाशन, स्थानीय निर्वाचन २०७४ एक झलक (पृष्ठ ८), मा जनगणना २०६८ अनुसारको जनसंख्या विवरण तालिकामा बाग्लुङ नगरपालिकाको जनसंख्या ५९,१९२ लेखिएको छ । तर केन्द्रीय तथ्यांक विभागले प्रकाशित गरेको स्थानीय तहहरुको जनसंख्या सम्बन्धी विवरणमा ५७,८२३ जनसंख्या भेटिन्छ ।

उल्लेख गरिएका बाहेकका थुप्रै नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाका तथ्यांकहरुले हामीलाई दिग्भ्रमित पार्दछ । जस्तो कि धर्मदेवी नगरपालिकाले आफ्नो नगरपालिकाको जनस्वास्थको अवस्था विश्लेषण गर्दै लेखेको छ–यस नगरपालिकाको १९८५९ जनसंख्यामध्ये १८६५६ जना स्वस्थ रहेका छन् । जुन नगरपालिकामा एक सुविधासम्पन्न अस्पताल छैन । मात्र एक शहरी स्वास्थ केन्द्र र तीन स्वास्थ चौकी छन् । त्यहाँका नब्बे प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या स्वस्थ छन् भन्ने विवरण स्वास्थका हिसाबले सुखद् भए पनि अपत्यारिलो लाग्दछ ।

तथ्यांक गडबडियो भने त्यसले धेरै कुरामा असर गर्दछ । माथि केही नगरपालिकाका वेबसाइट र ती नगरपालिकाहरुले प्रकाशित गरेका पाश्र्वचित्र, संक्षिप्त परिचय आदि शीर्षकमा दिइएका दिग्भ्रमित पार्ने तथ्यांकहरुको चर्चा गरियो । उल्लेख गरिएका तथ्यांकहरुमा कुनलाई ठीक मान्ने र कुनलाई बेठिक ? ती नगरपालिकाहरुका विषयमा केही अध्ययन, अनुसन्धान वा रिपोर्ट तयार पार्नु परेमा कुन तथ्यांकलाई सही र आधिकारिक मान्ने ? केन्द्रीय तथ्यांक विभागले वर्षौंको तयारीका साथ जनगणना गर्ने गर्दछ ।

जनगणनाबाट आएका तथ्यांक थुप्रै विशेषज्ञहरुको टोलीले केलाएपछि बल्ल प्रकाशित हुने गर्दछ । जनगणनालाई स्रोत देखाएर प्रस्तुत गरिएका गलत तथ्यांकहरु मिथ्यांक हुन् । परिचय र पाश्र्वचित्र तयार पार्न थुप्रै नगरपालिकाहरुले घरधुरी सर्वेक्षण गरेका छन् । सोहीअनुसार तथ्यांकहरु संप्रेषित गरेका छन् । जस्तो, दमक नगरपालिकाले घरधुरी सर्वेक्षण २०७५ लाई तथ्यांक स्रोत मानेर नगरपालिकाका विवरण तयार पारेको छ । धर्मदेवी नगरपालिकाले घरधुरी सर्वेक्षण २०७४ लाई । उर्लाबारी नगरपालिकाले घरधुरी सर्वेक्षण २०७६, नगर वस्तुगत विवरण कार्यविधि २०७५ का आधारमा रही गरिएको जनाएको छ । स्थानीय तहमा नै हुने यस्ता सर्वेक्षणले केन्द्रीयस्तरमा गरिने सर्वेक्षणहरुलाई पक्कै पनि सजिलो बनाउनेछ ।

प्रकाशित : श्रावण ७, २०७८ १६:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काठमाडौं सहरमा बलेको विभेदको आगो

शिशिर वैद्य

काठमाडौँ — जेठको गर्मी अनुभव गर्न नपाउँदै मनसुन सुरु भएको छ । झरीले काठमाडौंको मौसम चिसिएको छ । चिसो मौसममा पनि काठमाडौंको माहोल भने तातो छ । डेरा खोज्दा भएको सामाजिक विभेदको मुद्दाले काठमाडौंको समाज पक्ष-विपक्षमा विभाजित भएको छ । यो विभाजनको बलिरहेको आगोमा घ्यू थप्ने काम गरे शिक्षामन्त्री कृष्णगोपाल श्रेष्ठले । उनी झण्डा हल्लाउँदै प्रहरी चौकी पुगे । आरोपित महिलालाई छुटाए ।

रैथाने नेवाः समाज उनको यो व्यवहारले दंग परे । वाह वाह गरे । मन्त्री श्रेष्ठ पुलकित भए । तर वाहवाहीको न्यानो सेलाउन नपाउँदै श्रेष्ठ मैले गल्ती गरें माफ पाउँ भन्दै मानवअधिकार आयोग पुगे । चौकीमा आरोपित महिलालाई छुटाउन झन्डा हल्लाउँदै पुग्नु पदको दुरुपयोग र प्रहरीमाथि दबाब हो । नागरिक अधिकारकर्मी र मानवअधिकारकर्मीको आरोप छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा कोठा भाडामा दिने र लिने क्रम कहिलेबाट चल्यो ? यसै भन्न सकिँदैन । यो क्रम निरन्तर चलिरहेको छ । नेवाः समुदायको बाहुल्यता रहेको काठमाडौंमा मिश्रित जातजातिको बसोबास छ । रानीपोखरी पश्चिमबाट सुरु हुने प्राचीन सहर काठमाडौं विष्णुमतिमा पुगेर टुंगिन्छ । सहरको आयातन फैलिएको छ । काँठहरु भरिएका छन् । दमाइ, पोडे, नाय, धोबी आदि जातिका नाममा विशेष टोलहरु स्थापित छन् यहाँ । तर त्यहाँ दमाइ, पोडे, नाय्, धोबीहरु मात्रै बस्दैनन् । सतहत्तर जिल्लाका मानिसहरुको साझा थलो बनेको छ काठमाडौं । कति दमाईका घरमा बाहुन डेरामा बसेका छन् । कति धोबीका घरमा क्षेत्री डेरामा बसेका छन् । पानीको सकस छ काठमाडौंमा । पानी, बत्तीको सुविधा सहितको सस्तो डेरा । अनेक सपना बुनेर काठमाडौं आएकाहरुको संघर्षको अभिन्न पाटो हो यो । पाएकमा डेरा पाउनु प्रमुख हो, अरु कुरा गौण । पुराना पुस्ताका मस्तिष्कमा मात्रै बाँकी छ, पानी चल्ने र नचल्ने प्रथा ।

मल्ल राजा जयस्थितिले कर्म अनुसारको जात व्यवस्था गरिदिएका थिए । कालान्तरमा समाजका धर्मभिरुहरुले पानी चल्ने र नचल्ने बनाए । जातकै कारण कोही ठूला भए, कोही साना । कर्म अनुसार बनाइएको जात व्यवस्था विकृत बन्यो । मानिसले मानिलाई विभेद गर्न थाल्यो । तल्लो जात भनिएकाहरुलाई सहरभित्र बस्न निषेध गरियो । उनीहरुका सीप चले तर पानी चलेन । समाजको एक हिस्सामाथि भएको यो विभेदका विरुद्ध आवाज नउठेका होइनन् । उठेका छन् । सयौं वर्षदेखि मानिसहरुका मनमस्तिष्कमा प्रथा बनेर बसेको सामाजिक विभेदको जग निकै बलियो छ । एकै पटकमा हट्न सक्दैन ।

मानिस मानिसबीच विभेद हुनु हुँदैन । न जातका कारणले न अन्य कुनै कारणले । समाज परिवर्तित हुँदैछ । शिक्षित समाजले जातका कारण हुने विभेदलाई अस्वीकार गर्दै लगेको छ । विभेद बिस्तारै हराउँदै गएको छ । हजुरबा हजुरआमा पुस्ताका मानिसहरुको सोचमा मात्र जीवित रहेको छ जातभात । आफ्नो जमानामा जे सिके आफ्ना सन्तानलाई पनि त्यही सिकाउनु नै त परम्परा हो । नयाँपुस्ता शिक्षित छ, पुराना सबै मान्यतालाई आत्मसात गर्न तयार छैनन् ।

नेवाः समुदायभित्र थुप्रै जातजातिहरु छन् । उनीहरुका आ-आफ्नै रहनसहन र संस्कृति छ । गुठि छन् । आगं छें छन् । गुठी र आगंमा निश्चित् दीक्षा लिएका मानिसहरुमात्रै प्रवेश पाउँछन् । एकै जातको भएर पनि आगंमा प्रवेश पाउनै पर्दछ भन्ने हुँदैन । अर्को जातकाले पाउने त कुरै उठ्दैन । आगं र गुठी लोप हुँदै जानुको मूल कारण नै यसका कडा नियमहरु हुन् । अन्तर्जातीय विवाह सामान्य हुँदै गएको समाजका नयाँ पुस्तालाई पारम्परिक नियमहरुमा बाँधीराख्न सम्भव छैन । गुठी र आगंका नियमहरु खुकुलो नपारे ती विलुप्त हुनेछन् । ती नियमहरु पालना गर्न नयाँ पुस्तासँग समय छैन । बेफुर्सदिला युवाहरुको आधुनिक सहर बनेको छ उपत्यका । स्मार्ट सिटी ।

स्मार्ट सिटी काठमाडौं, सांस्कृतिक रुपमा धनी छ । यहाँका धेरैजसो संस्कृति र जात्राहरु केही निश्चित् जातका गुठीले संचालन गर्छन् । इन्द्र जात्रामा निस्कने लाखे मजिपाटका रंजितकारहरुको गुठीले सञ्चालन गर्छन् । दागीं कुमाःहरुको गुठीले । बौमत मानन्धरहरुको गुठीले । जीवित देवी कुमारी निश्चित् शाक्य वा बज्राचार्य कूलकै हुनु पर्ने नियम बनाइएको छ । सेतो मछिन्द्रनाथको रथ यात्रामा एक दर्जन विभिन्न जातका गुठीको सहभागिता र जिम्मेवारी हुन्छ । पाहाँचह्रेबेला नरदेवीको न्यतभूलु अजिमाको नाच ज्यापु समुदायले निकाल्ने गर्दछन् । जसमा त्यहींका तुलाधरहरुको पनि सहभागिता रहन्छ । कंग अजिमाको जात्रा, टेबहाः, वटु, महाबौद्धमा निस्कने पायका आ—आफ्नै गुठी छन् । जात्रा जसले निकाले पनि सहभागितामा कसैलाई रोक छैन । जातीय सद्भावका अनुपम उदाहरण हुन् उपत्यकाका जात्रापर्व र संस्कृति ।

कोठा दिने क्रममा सोधिने सामान्य प्रश्नहरु हुन् । नाम के ? घर कहाँ ? काम के ? परिवारमा कति जना छन् ? विवाहित कि अविवाहित ? बच्चा कति छन् ? आदि । लिनेका जिज्ञासा सामान्यतया पानी र शौचालयको व्यवस्थामा केन्द्रित हुने गर्छ । कोठा बहालमा लिने दिने क्रममा हुने यी सामान्य प्रश्नोत्तर पछि दिने र लिनेको चित्त बुझे नै हो कुरा अघि बढ्ने । यसलाई अन्यथा लिनुको अर्थ छैन ।

हो, जातले कोही ठूलो सानो हुँदैन । कोही छुत–अछूत हुँदैन । यस्तो व्यवहार गर्नु गराउनु अमानवीय र दण्डनीय छ । तर समाजमा कतिपय तप्कामा जातीय विभेद कायम छ । किन ? विभेदका घटनाहरु समाजको कुन तप्कामा बढी छ ? देशको कुन क्षेत्रमा यसको अस्तित्वले कडासँगले जरा गाढेको छ ? कुन जाति वा वर्ग ज्यादा विभेदकारी छन् ? जातीय विभेदका घटनाहरुको तथ्यांक खोज्ने हो भने यी प्रश्नहरुका उत्तर पक्कै भेटिने छन् । दलित–दलितबीच विभेद । दलित र अन्य जातिबीच विभेद । मधेसी र पहाडीबीच विभेद । आदिवासी र ब्राम्हण क्षेत्रीबीच विभेद । महिला र पुरुष बीचको विभेद । भाषिक विभेद । सांस्कृतिक विभेद । के काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायमा जातीय भेद्भा‌व अझै कायम छ ? छन् भने यी सम्पूर्ण विभेदहरुका विरुद्ध बोलौं । आन्दोलित बनौं । हैन भने राज्य र समाजको विभेदमा परेको दुई समुदायका बीच द्वन्द्व बढाउनु दुवैका लागि प्रत्युत्पादक हुने निश्चित छ ।

प्रकाशित : असार २३, २०७८ १६:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×