भाषा प्रयोगले घायल छौं- विविधा - कान्तिपुर समाचार

भाषा प्रयोगले घायल छौं

भाषा प्रयोगमा केवल व्याकरणका बहसभन्दा अलग एउटा अर्को शक्तिशाली पाटो हुन्छ । त्यो हो, खास जीवनमा प्रयोग हुने भाषा।
अभि सुवेदी

भाषाका अप्रिय र भ्रामक प्रयोग आज मानिसका निम्ति ठूला समस्या भएका छन् । यो समस्या वैश्विक भए पनि म यस छोटो लेखमा नेपालमा भाषाका अप्रिय, अभद्र, अवाञ्छित र अनर्गल प्रयोगले अहिले हामी नेपालका मानिस घायल भएका छौं भन्ने विषयमाथि चर्चा गर्न चाहन्छु ।

एक वर्षदेखि कोभिडको महामारीले सबैलाई भौतिक र मानिसिक रूपले थला पारेको छ । मानिसका अवस्था नाजुक भएका छन् । मनहरू थिल्थिलो भएका छन् । दस–एघार महिनादेखि भाषा एकाध दर्जन शब्द र केही भयाक्रान्त अवस्था बुझाउने वाक्यहरूमा खुम्चिएको छ । संक्रमितको संख्या, तिनको अवस्था, साधारण र सघन उपचार, खुला नाकामा अवरोध, पोकापन्तुरा बोकेर फेरि फर्किए भारततिरै, सघन र साधारण उपचार, मृत्यु हुनेको संख्या, खाली खुट्टाले पैदलै यति दिन हिँडेर, चामल सिद्धिएर मृत्यु, बलात्कार र हत्या, अनि घूसखोरी, कमिसन, ठेकेदारले बीचैमा काम छोडिदिएर अलपत्र, औषधि र अरू संयन्त्र ल्याउनेलाई कमिसन खाएर काम दिएकाजस्ता केही उदाहरण मात्र हुन् ।

यीभन्दा अझ दारुण भाषिक प्रयोग भए । मेरा एक जना विद्यार्थीले थेसिसको प्रयोजनका निम्ति भेला पारिरहेका छन् यस्ता भाषिका । यस्तो बेलामा ‘आर्तहरूका चहर्‍याइरहेका घाउ’ लाई निको पार्ने जिम्मा कसको ? स्वाभाविक रूपमा राज्यको, सरकारको हो भन्ने मानिन्छ । नेपालमा ठूलो कमिनिस्ट दलको सरकार, भएकोले उनीहरूको जिम्मेवारी सबभन्दा ठूलो हो भन्ने मैले मानेको हुँ ।

कम्तीमा पनि सरल भाषामा आफूले गरेका कामको व्याख्या गरिदिने, भएका स्रोतसाधनको पारदर्शी प्रयोग गरेर नागरिकलाई विश्वास दिलाउने, मनमा शान्ति हुने, राम्रा आशा जगाउने र काम गरिदिने भाषिकाको प्रयोग गर्ने काम हो उनीहरूको । विरोधी दलको पनि त्यही दायित्व हो । बहुमतमा छैनौं, सरकारमा छैनौं भनेर आर्तहरूको घाउमा मलम लाउने र सहयोगका कार्यक्रम गर्ने काम छोड्न विरोधी दललाई मिल्छ र ? नभए कसरी जनताको पार्टी हो भनेर विश्वास दिलाउने ? सधैं सर्वसाधारण जनताको चिन्ता गर्ने, तिनको मानमर्दन भएकोमा आक्रोश पोख्ने बीपी कोइरालाको पार्टी नेपाली कांग्रेसको आर्तहरूको घाउ निको पार्ने कामहरू गर्नु/गराउनु कर्तव्य होइन र ?

अर्को अध्याय सुरु भयो । न भूतोः न भविष्यति । धेरै नागरिकले ठूलो मतले सरकार चलाउन र देशमा थिति बसाउन भोट दिएको कमिनिस्ट पार्टी त भित्री शक्ति बाँडफाँडका झगडा गरेर सबै समय एकाध बिल्डिङमा भेला सार्दै बिताएर बस्यो, यस्ता नाजुक समयमा । पछि झगडा बाहिर छताछुल्ल भयो । कोभिड, भोकमरी र बेरोजगारी अनि घूसखोरीका कुचक्रले पीडित मानिसलाई केको मलम लगाउँथे उनीहरूले, अझ झन् झगडा बढ्दै गयो । सरकारमा भएकाहरू लौ यो संसदै चाहिँदैन, अब चुनाव ठोक्ने भनेर निस्के । कमिनिस्टको अर्को समूह अब यसलाई पल्टाउने हो भनेर निस्के । अनि भाषा प्रयोगको कुरा आयो ।

हरेक दिनजसो हरेक फराकिला र साँघुरा थलोमा नारायणहिटीदेखि, टुँडिखेल, चौर, चौबाटा र गल्छिँडा सबैतिर मञ्च ठडिए अनि भित्तामा मार्क्स, लेनिन, स्टालिन र माओका फोटा एकै ठाउँमा टाँगेर ती दुवै समूह भाषण त के भन्नु, गालीगलोजमा उत्रिए । अनि निस्के कहिल्यै नसुनिएका भाषा । म त चकितै परें, गाँठे हो ! गालीगलौजका भाषा त यी प्रसिद्ध नेताहरू कति जान्ने रहेछन्, सीमा नै छैन । तिनका भाषण सुनेर मानिसले वैचारिक विश्वास जगाउने केही कुरा पाएनन् । मनमा शान्ति हुने दुईवटा कुरा पनि त्यहाँ झरेनन् । अलिकता आशा गर्ने वाणी त्यहाँ केही थिएनन् । कोभिडको महामारी र कठोर जीवनले दिएका मनोगत अवस्था भएका, कमजोड मन भएका नागरिक मैले जाने, बुझे, सोधे र सुनेअनुसार चिन्ताग्रस्त भएका छन् । आफ्नै अनुभव पनि जोडेर भन्दै छु । उता कांग्रेसले पनि बीपी, शालीन वाणी भएका किसुनजी, ठाडै बोल्ने तर प्रेमले सत्य कुरा भनिदिने गणेशमानजीका फोटा टाँगेर यदाकदा केही भने । मित्रहरूका कान नपरोस्, म त कांग्रेसका ठुल्ठूला नेताहरूले भाषण गर्दा बोलेको नै बुझ्दिनँ धेरै । अरू माध्यमबाट बुझ्ने र थाहा पाउने गरेको छु ।

संयुक्त आन्दोलनका आह्वानहरू सफल भइरहेका थिएनन् । उता चुनाव आयोगले को दल हुन् भनेर नछुट्ट्याउँदा पूर्वप्रमुख चुनाव आयुक्तहरूले भने उनीहरूको कामै त्यही हो र अनि हो प्रस्थानविन्दु । त्यो नभई चुनाव हुने पनि देखिएन । अनि दलहरूले बाहिर मुख निकालेर कराउने क्रम झन् तीव्र भयो । त्यो भनेको कठोर भाषिकाका उत्पादन र उच्चारण अनि प्रयोग जसले परिस्थितिले चिरिएका मन भएका नागरिकका मनमा झन् पीडा थप्ने मात्रै काम भयो । यस्तो अवस्थामा यी बहिर्मुखी दलका खेलाडीहरूलाई सडकबाट साना ठाउँमा फर्केर छलफल गर, विधिले दिएको काम गर भन्ने न्यायप्रणाली सक्रिय भयो । अदालतले संसद् पुनः स्थापनादेखि लिएर अरू जे निर्णय गर्‍यो, त्यसबाट सबैलाई राम्रो भयो । संसद्मा फर्क अनि राजनैतिक प्रक्रियाबाट समाधान गरभन्दा कसैले पनि हारेनन् । आत्मविवेचना गर्ने अवसर मिल्यो ।

यो निर्णयले हार्‍यौं भन्नेले भन्दा जित्यौं भन्नेले चर्का र किञ्चित अप्रिय भाषा धेरै प्रयोग गरेको सुनियो । शालीनताले काम लिनुपर्नेहरू झन् उत्तेजित भएर बोलेको सुनियो । मेरो आँखामा त त्यो बेला र अहिले पनि इजलासका पाँच जना न्यायमूर्ति र अरू भीमकायदेखि साना काँटीका वकिल र पूर्व न्यायमूर्तिहरू आइरहन्छन् । भर्खरै सर्वोच्च अदालतले एमाले र माओवादी केन्द्रको एकता बदर गरिदिएपछि भाषा उत्पादनमा नयाँ मोड आएको छ । अब सीमित भाषा प्रयोगमा कानुनी लवजहरू जोडिएका छन् ।

माथिका अनुच्छेदमा मनोवैज्ञानिक र ट्रउमा वा अभिघातको विषयको चर्चा भयो । भाषा प्रयोगले ट्रउमा हुने क्रम अहिले विश्वमा व्यापक हुँदै गएको छ । खासगरी राजनीति गर्ने र शासन गर्नेले यो विषयलाई नराम्रो गरी बिगारिदिएका छन् । झूट समाचार वा ‘फेक न्युज’ एक्काइसौं शताब्दीको चरित्र भएको छ । भाषाको यही दुष्प्रयोगका कारणले विश्वको प्रजातन्त्रको शक्ति मानिएको देश अमेरिकामा रिपब्लिकन दल खण्डित हुन सक्ने अवस्थामा पुगेको छ । भाषाको दुष्प्रयोग गर्ने विषय राजनीतिसँग जोडिएपछि त्यसले भयानक परिणाम निकाल्छ । दशकौं खाने अधिनायकवादको संस्कार र अभ्यास सिर्जना गर्छ । ट्रउमा भएका नागरिक सिर्जना गर्छ, तर ती देखिनसम्म पाउँदैनन् । भाषाबाट पीडा वा ट्रउमाको सिर्जना हुन्छ भन्ने कुरा नेपालका राजनैतिक दलहरूले बुझ्नु नै पर्छ ।

सिद्धान्तवादीहरू भन्छन्– ठाउँ पनि नियन्त्रण गर्ने अनि समय पनि नियन्त्रण गर्ने धारणाले भाषाको प्रयोग हुनु अधिनायकवादको लक्षण हो । अहिले यो ठाउँ र अवस्थामा पनि मेरै कुरा ठीक, हिजोको इतिहास पनि मेरै ठीक, भोलि जे गरिन्छ गरिन्छ भन्ने धारणाको अहिले बढी उन्माद देखियो राजनीतिमा । नेपाली दलहरूको उत्पत्ति र विकास ठीक किसिमले भएको छ । धेरै नकारात्मक भएर हेर्नु हुँदैन । तर यिनीहरू अहिले जुन किसिमको प्रवृत्ति र होडबाजीमा भाषा प्रयोग गर्दै छन्, त्यसले अशुभको संकेत गर्छ । अलग विचार राख्न भाषाको निर्मम प्रयोग गर्दा भन्ने र सुन्ने दुवैका सम्मानमा चोट लाग्छ । मलाई लाग्छ, पीडा र ट्रउमाले आक्रान्त नागरिकहरूले सुन्ने दलहरूको यस्तो अन्धाधुन्ध भाषा प्रयोग गलत हो । भन्ने वा लेख्नेलाई केही तुष्टि होला तर भाषाले आफैं भन्छ– त्यो आवेग हो जसले भाषा प्रयोगमा सिर्जनशीलता हराउँदै गएको देखाउँछ ।

अलिक अर्कै प्रसंगमा, भाषा प्रयोगको लेख्य पाटोमाथि मात्रै विचार गरिआएका हौं हामीहरू । प्रज्ञा प्रतिष्ठानले निकालेको एउटा शब्दकोशले हिज्जेमा अर्कै प्रयोग गरिदियो जुन पाठ्यपुस्तकमा पनि प्रयोग गरियो भनेर त्यसको खारेजी र पहिलेकै प्रयोग गर्ने विषयमा अनेकौं बहस समूह बनिए । त्यसमा एउटालाई भाषाशास्त्री शरच्चन्द्र्र वस्तीले नेतृत्व गरेका थिए । त्यसमा कमलमणि दीक्षित, तारानाथ शर्मा, बालकृष्ण पोखरेल, माधव पोखरेल, खगेन्द्र संग्रौला, गोविन्द भट्टराईजस्ता भाषाशास्त्री र लेखक थिए । यो हिज्जेमा मोटो ‘शहीद’ पातलो किन भएकोदेखि लिएर विभक्ति किन छुट्ट्याउने भन्ने विषय पनि थिए । तारानाथ दाइले त लेखै लेखेर भने– यो हिन्दीमा जस्तो विभक्ति छुट्ट्याउने कुरामा भारतले भित्रभित्रै पैसा दिएको छ । बहस हो, रमाइलो थियो । शरच्चन्द्र्र भाइले किताब पनि लेखे । धेरै थिति बसाए ।

भाषा प्रयोगमा केवल व्याकरणका बहसभन्दा अलग एउटा अर्को शक्तिशाली पाटो हुन्छ । त्यो हो, खास जीवनमा प्रयोग हुने भाषा, अझ भन्दा, ऊर्जावान् राजनीति जनिन प्रयोगको भाषा । भारत स्वतन्त्र भएपछि हिन्दीमा फटाफट मानक व्याकरण र प्रयोगका काम भइरहेका थिए भने उता स्वतन्त्रता संग्राममा ट्रउमा भएका मनहरूलाई महात्मा गान्धीका सरल, सोझा वाक्य गठन र अहिंसात्मक भाषिक प्रयोग र चेतनाको विस्तारले मुक्ति दिइरहेका थिए । कस्ता महान् नेता हुन् त ती ! नेपालमा युद्धले आक्रान्त मानिसका पीडा पनि राजनीतिसँगै जोडिएका हुनाले राजनीतिकै ‘फोकस’ गरेर समाधान निकाल्नुपर्छ । शान्ति र सत्यनिरुपणका कुरा छन् । तर विडम्बना, अहिलेको अवस्थामा उल्टै भाषिक प्रयोगका असंवेदनशीलताले घायल भएका छौं ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ १०:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साहित्यकार, आन्दोलन र बहस

साहित्यकारबाट नागरिक आन्दोलन आरम्भ हुनुको अन्तर्यमा यसको सिर्जनशील पक्ष छ । यसपालिको नागरिक आन्दोलनको प्रकृति स्वतःस्फूर्त किसिमले दिनदिनै परिभाषित हुँदै गएको छ ।
अभि सुवेदी

यो लेख तयार पारेको बेलासम्मको नागरिक आन्दोलनले क्रमशः उठाउँदै गएको प्रसङ्ग छ यहाँ । इतिहासले भुलेका विषयलाई उठाउनुपर्छ भनेको छ, यो आन्दोलनले । उठ्तै जानेछन् । हिजोका बृहत् आन्दोलनको बहसको केन्द्रमा राजनीतिक दलहरू थिए । तिनको पुनरुत्थान गर्नु, तिनलाई दलको आकार दिनु र एउटा संविधानभित्र राखेर तिनलाई देश र जनताको सेवा गर्ने जिम्मा दिनु ती आन्दोलनहरूको मुख्य लक्ष्य थियो ।

त्यो स्वाभाविक दायित्व थियो जुन दिए जनताले, दियो संविधानले । संघर्ष र बलिदान भए । त्रासद क्षणहरू आए अनि केही वर्ष बिते । ती दलहरूले त्यो बृहत् आन्दोलनले दिएको अभिभारा पूरा गरे कि गरेनन् खासै बहस भएन । तर, आन्दोलन आफैंमा उपलब्धि थियो ।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले प्रतिनिधिसभा भंग गरेपछि त्यसको विरोधमा आन्दोलनहरू सुरु भए । संविधान निर्माणमा पनि भूमिका भएका र जारी गर्ने केही मित्रहरूले त्यसको समर्थन गरेको वाचाल थियो । नेपालको इतिहासमा स्मृति अत्यन्त छोटो हुन्छ । हिजोको ‘ट््याजेडी’ बिर्सिने क्रम सुरु भयो । उपहासपूर्ण मोडमा त्यो प्रवेश भयो । बिर्सिने र बिर्साउने मिले । त्यो ‘एम्नेसिया’ वा विस्मृति नामले छलफल गरिन्छ । त्यो एम्नेसियाको चरित्र लगभग सबै राजनीतिक दलहरूका क्रियाकलापमा देखिन थालेको छ । उनीहरूको नीति र कार्यक्रममा देखिएको अनिश्चयको कारण त्यही विस्मृतिको प्रभाव हो । तर मानिस आन्दोलित भए । पहिलो आन्दोलन त्यही नेकपाभित्रकै नेताहरूबाट भयो । नेतागणका एउटै धारणा नभए पनि नेपाली कांग्रेसबाट पनि विरोधका जुलुस र भाषणहरू आए । तर, अर्को नागरिक आन्दोलनको आरम्भ भयो । नागरिक समाजले पहिलो पार्टी नेतृत्वको आन्दोलनमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो । तर त्यसको मूल चरित्र उभार सिर्जना गर्नु र मार्गदर्शन गर्नुमा थियो जुन त्यही रूपमा रह्यो र लगभग इतिहास भयो ।

भर्खरै सुरु भएको नागरिक आन्दोलनले त्यो विगतको जरो समायो । त्यो बिर्सेको कालखण्ड, ती दल र सरकारले भुलेका प्रतिज्ञा, ती जानीजानी अवज्ञा गरेका जनतासँगका मौन र वाचाल सम्झौता अहिले फटाफट बाहिर आउन थालेका छन् । यो नागरिक आन्दोलनको आरम्भ सरल, दृढ र सिर्जनशील देखियो । एक जना युवा पुस्ताका लेखक युग पाठकले सानै स्केलमा यो आरम्भ गरे । यी युग पाठकले लेखेको उपन्यास ‘उर्गेनको घोडा’ को कलेवर जनताको जीवन, मिथक, यथार्थ र संघर्षले बनिएको छ ।

त्यो नागरिक आन्दोलनमा साहित्यकारहरू र नाट्यकर्मी आए । शुभ्र केश लिएर दुब्लो ज्यान तर तेज निस्सृत गर्ने खगेन्द्र संग्रौला आए । खगेन्द्र भाइलाई देख्ता फ्रान्सेली लेखक जँ पोल सार्त्रको सम्झना हुन्छ, मलाई । सार्त्रले फ्रान्समा उठेका कुनै पनि नागरिक आन्दोलनलाई नैतिक र दैहिक समर्थन दिन छोडेनन् । सन् १९६८ को फ्रेन्च क्रान्ति, त्यसको अघि र त्यसपछिका सबै आन्दोलनमा तिनको सहभागिता थियो । पछि उमेर र स्वास्थ्यको कारणले अलिक गलेपछि उनकी आजीवन मित्राणी सिमो द बुभ्वाले उनको सक्रियतालाई लिएर, पुग्यो नि, आराम गर्ने होइन अब ? भनेको संस्मरणलाई चिन्ताको रूपमा राखेकी छन् । खगेन्द्र भाइको कथा त्यस्तै हो ।

यो नागरिक आन्दोलनमा पल्पसा क्याफे उपन्यासका लेखक नारायण वाग्ले सुरुमै निस्के । प्रचण्ड–नेपालहरूको सभामा गएर हिंसाका कुरा नगर, शान्ति र नागरिक शक्तिका कुरा गर भनेर गर्जे यी लम्बू ज्यानका लेखक । कविताबाट विद्रोह बोल्ने भूपाल राई आए । अर्का उपन्यासकार सञ्जीव उप्रेती आए । तिनको पछिल्लो उपन्यास हंस एकाध महिनापछि हुने सार्क लेखक सम्मेलनमा प्रस्तुत गर्ने सिलसिलामा अहिले पढिरहेको छु । रङ्गमञ्चका अग्रगामी निर्देशक घिमिरे युवराज आए । अरू निकै साहित्यकार, अभियन्ता र पत्रकारहरू छन् । यहाँ केही नाम मात्र लिएको हुँ । साहित्यकारबाट नागरिक आन्दोलन आरम्भ हुनुको अन्तर्यमा यसको सिर्जनशील पक्ष छ । यसपालिको नागरिक आन्दोलनको प्रकृति स्वतःस्फूर्त किसिमले दिनदिनै परिभाषित हुँदै गइरहेको छ । नेपाली अहिंसात्मक आन्दोलनका एकल संवाहक डा. गोविन्द केसी आए । यिनको विषयमा यही पत्रिका र ‘काठमाडौं पोस्ट’ मा धेरै लेखिसकेको छु, दोहोर्‍याउन चाहन्नँ । तर, डा. केसीको सन्देश प्रस्ट छ । आन्दोलनले ल्याएका उपलब्धिहरूको पालना भएन । सबै राजनीतिक दलका सरकारहरूले जनताको चाहना र समर्पणको दुरुपयोग गरे, अब त्यसको विरुद्ध लड्नुपर्छ भन्ने उनको सन्देश हो । मोहना अन्सारीले मानवअधिकारको उद्घोष गरिन् ।

प्राध्यापक कृष्ण खनालले माघ २२ मा सरकारले बाटैमा रोकेको नागरिक आन्दोलनको जुलुसमा नागरिक हुनुको अर्थ, त्यसको शाश्वतता र शक्तिको व्याख्या गर्दै भने, हामी राज्यले प्रमाणित गर्नुपर्ने नागरिक होइनौं । उनले अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा थपे, राजनीतिको धेरै फोहोर थुप्रिएको छ, संसद् पुनःस्थापनाले मात्रै त्यो फोहोर सफा हुँदैन ।

अब केही राजनीतिक दलहरूसँग जोडिएका विषयको छलफल गर्नु सान्दर्भिक ठान्दछु । भुक्तमान भोगिबसेका जनताको वास्ता नगरी आन्तरिक झगडाको मात्र चिन्ता गरी बसेका अनि इतिहासको महत्त्वपूर्ण कालखण्ड नष्ट गरी आएका ठूलो दल नेकपाका नेताहरूबाटै तथाकथित ओली समूह र प्रचण्ड–नेपाल समूह जन्मे ।

अहिले नारायणहिटीको आँगनदेखि चौर, गल्लीर घुम्तीहरूमा तिनीहरूकै सभाहरू हुँदै छन् । नाट्यकर्मी युवराज घिमिरेलाई यो नाटकीय लागेको छ । यी दुईलाई मिलाउन अर्को समूह बनाएर लाग्ने काममा अर्का कामरेड वामदेव गौतम निस्के । अब त्यो ठूलो नेकपा दल त्रिकोणात्मक हुने बाटोमा छ । यस्तो बेलामा मैले सम्झिने कविता नै हो । कवि कुन्दन शर्माले एउटा वाचाल कविता लेखेकी छन्, निकै पहिले । मेरा कविताहरू (२०४५) नामको संग्रहमा प्रकाशित ‘ठूलो त्रिकोण––ईश्वर मरेको संसारमा’ शीर्षक शर्माको त्यो कविता सिङ्गै मेरो स्मृतिमा बल्झियो । कुन्दन शर्माको कविता बोल्छ ट्ठ ‘त्रिकोणको यो नाटक/ दुःखान्त अथवा सुखान्त हो?/ कोतिर हेरेर भनूँ म/ यहाँ तीनैथरी छन्’ । (१६) । मार्क्सको दुःखान्त र सुखान्तको कुरा यहाँ पनि दोहोर्‍याउँछौं । यो ईश्वर मरेको संसार कस्तो छ त्यो त्रिकोणमा ? गहिरिएर हेर्नुपर्छ । उन्नाइसौं शताब्दीको सामाजिक क्रान्तिलाई लिएरअठारौं ब्रुमेरमा मार्क्सले भने, ‘कविता विगतबाट होइन भविष्यबाट उघाएर ल्याउनुपर्छ’ । नेपाली राजनीतिमा अहिले आएको अवस्थाको कारण शासकीय दल र सरकारले जनताले दिएको मतबाट पाएको संसद्लाई जनताको हित गर्ने ऊर्जावान कविताजस्तो रूपमा होइन, सोझो भौतिक फाइदाका निम्ति प्रयोग गरिने माध्यम ठाने । सबै ऊर्जा र सिर्जनाको स्रोत संसद्लाई बन्दी, शक्तिको माध्यम र पंगु बनाउने काममा कार्यकारीहरू लागे । अहिलेको समस्याको जरो त्यही हो । आन्दोलन कार्यकारीसँग गरिन्छ, तर तिनले दुरुपयोग गरेको सबभन्दा ठूलो ऊर्जा र शक्तिको स्रोत संसद्को मुक्ति त्यसमा नपर्न सक्छ ।

नेपाली कांग्रेस ठूलो विरोधी दल हो, अनि अर्को राजपा हो । नेपाली कांग्रेसको यो कमिनिस्टमय त्रिकोणात्मक संसारमा के भनाइ छ, के स्थान छ त अहिले ? नेपाली कांग्रेसकै नेता गुरुराज घिमिरेले पुस्तान्तरको चिन्तालाई लिएर यसरी लेखे, ‘कांग्रेसभित्रको युवापंक्ति एक प्रकारले बाल संन्यासीजस्तै किशोर वयमै राजनीतिमा लागेको उर्वर शक्ति हो । ...राज्य र पार्टीको भूमिकामा बस्नुलाई जागिर पाएझैं मात्र ठान्नु अराजनीतिक बुझाइ हो र कम्तीमा बीपी कोइरालाको पार्टीमा यो कसैलाई सुहाउँदैन’ । (नयाँ पत्रिका, २३ माघ, २०७७) । डा. बाबुराम भट्टराईले नागरिक समाजसहित सबैको संयुक्त आन्दोलनको आह्वान गरे । दलहरूको अहिले संयुक्त आन्दोलनमाथि विश्वास घटेर गएको देखियो । यो परिवर्तित मनस्थितिले धेरै कुरा भन्छ । अर्कोतिर जनताको राजनीतिक दलहरूसँगै मोह भंग हुने गति पनि तीव्र देखिएको छ । भोलि त्यसले ल्याउने समस्या झन् जटिल हुनेछ ।

यसपालिको नागरिक आन्दोलनमा स्वतन्त्र विचारक र विद्वान्हरूले छोटा भाषण, लामा अन्तर्वार्ता र लेखहरूद्वारा एउटा महत्त्वपूर्ण बहस अघि सारेका छन् । त्यो हो, नागरिक आन्दोलनको अलग र शाश्वत चरित्र बनाउने । ती भन्दै छन्, दलहरूका क्रियाकलाप र तिनले अपव्याख्या गरेको संविधानको मर्मले भन्छ, अबको नागरिक आन्दोलनले यी सबै कुरा सम्बोधन गर्नुपर्छ, तर सबभन्दा मुख्य कुरा यो एउटा जागरुक चेतनाको नाम हो जुन दलका नीति, तिनका आह्वानलाई लिएर मात्र चल्दैन । अनि यो नित्य चलिरहनुपर्छ ।

यस्ता सतत जागरुकता रहेनन् भने नागरिक अधिकार र लोकतान्त्रिक राज्यव्यवस्थामाथि प्रहार भइरहन्छन्, विचार विविध छन् तर मूल उद्देश्य एउटै छ भन्ने कुरा तिनका लेखमा आए । यस विषयमा मैले भाष्कर गौतम, आहुति, उज्ज्वल प्रसाईं, सञ्जीव उप्रेती, राजेन्द्र महर्जनका बहसहरू पढें । राष्ट्रिय सीमान्तकरणविरुद्ध अभियानका दुई युवा अभियन्ता सीएन थारू र आरके तामाङको नागरिक आन्दोलनले सीमान्तकरणको मुद्दालाई लिनुपर्छ भन्ने विचार पनि पढें । सबै पढ्दा र सुन्दा अग्रणी मार्क्सवादी साहित्य दार्शनिक फ्रेडरिक जेमिसनको इतिहासको ‘राजनीतिक अवचेतना’ सिद्धान्त सम्झें । नेपालमा विगतले पूरा नगरेका प्रतिज्ञा, सरकार र दलहरूले दिएका धोका भुक्तमान, सबै दमित विषय जुर्मुराएर यो नागरिक आन्दोलनका एजेन्डा हुन आउनेछन् । अहिलेको चुनौतीले विद्रोही तरंगहरू जन्माएका छन् । ती कति इतिहासबाट जन्मेका हुन्, कति समकालिक हुन् र शाश्वत हुन् यो नागरिक आन्दोलनले केलाउनेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७७ १०:५०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×