किरात राई यायोक्खाले खुवालुङ फुटाउन नदिने - प्रदेश १ - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

किरात राई यायोक्खाले खुवालुङ फुटाउन नदिने 

खुवालुङ फुटाउने कुनै निर्णय भएको छैन, केही फुर्सदिलाले यसमा विवाद झिके : मुख्यमन्त्री राई
प्रदीप मेन्याङ्बो

सुनसरी — सरकारले सप्तकोसीमा जेटबोट चलाउन नदीबीचमा रहेको ढुंगा (खुवालुङ) फुटाउने घोषणा गरेपछि यसको विवाद केही सातादेखि चर्किएको छ । विवाद चर्किएसँगै खुवालुङ बचाउ अभियान पनि चलेको छ । यसै विवादबीच किरात राई यायोक्खाले किराती आस्थाको केन्द्र खुवालुङ फुटाउन नदिने बताएको छ ।

अरुण र दुधकोशीको संगमस्थलमा रहेको किराँती समुदायको आस्थाको केन्द्र खुवालुङ । तस्वीरः प्रदीप मेन्याङ्बो/कान्तिपुर

फागुन ८ गते विराटनगरमा आयोजित एक कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सप्तकोसीमा सहजरुपमा जेटबोट चलाउन नदीको बीचमा रहेको खुवालुङ (ढुंगा) क्रेनको प्रयोग गरेर भए पनि फुटाउने उद्घोष गरेपछि यो चर्चा र विवादको विषय बन्न पुगेको हो ।

यसअघि पनि अरुण र तमोरको संगमस्थलमा रहेको खुवालुङले जेटबोट चलाउन बाधा दिएको भन्दै यसलाई फुटाउन चतरामा रहेका जेटबोट संचालक कम्पनीका पदाधिकारीहरुले प्रयास गर्दै आएका थिए । जेटबोटबाट दुधकोसी नदीको दोलालघाटसम्म पुग्नका लागि बाधा दिने खुवालुङसहित नदीको बीचबीचमा भएका अन्य ढुङ्गाहरु पनि फुटाउनु पर्ने प्रयास जेटबोट संचालकहरुले गर्दै आएका थिए ।

प्रधानमन्त्री ओलीले सार्वजनिक रुपमै खुवालुङ फुटाउने उद्घोष गरेपछि किरात राई समुदाय र संस्कृतिप्रेमीहरुले राज्यले किराती धर्म संस्कृतिमाथि धावा बोलेर कमजोर बनाउन खोजेको आरोप लगाएका छन् । विवाद र बहस चलिरहेको बेला अभियन्ताहरु खुवालुङ स्थल आए । जेटबोट चालकसँग विवाद हुँदा दिनेश राई, साजन राई, सुनिल गोले तामाङ, सन्दिप क्षेत्री, प्रल्हाद खड्कालगायतलाई पक्राउ गरिएपछि खुवालुङ विवाद थप चर्किएको हो ।

बराहक्षेत्र नगरपालिकास्थित महेन्द्रनगर इलाका प्रहरी कार्यालयका सई देवराज शर्माले ती युवाहरुले भाडाको विवादमा जेटबोटका चालक र केही स्टाफलाई कुटपिट गरेपछि जेटबोट संचालकहरुले उजुरी दिएको आधारमा उनीहरुलाई पक्राउ गरिएको बताए । तर, अभियानले भने खुवालुङ बचाउ अभियानमा लाग्दा पक्राउ गरिएको बताएको छ ।

विवाद चर्किन थालेपछि अरुण र तमोरको संगमस्थलमा सदिऔंदेखि रहेको खुवालुङलाई किरात खुम्बु (राई) समुदायको संस्कृतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको किरात राई यायोक्खाले खुलायो । यायोक्खाले किरातहरुको मिथ, संस्कृति र सभ्यतासँग खुवालुङको सम्बन्ध जोडिएको भन्दै नफुटाउन आग्रहकासाथ चिन्ता व्यक्त गरेको छ । खुवालुङलाई किरात खम्बु समुदायले आफ्नो देउता भएको र सबै संस्कार यही ढुंगाबाट सुरु हुने गरेको जनाएको छ ।

यायोक्खा सुनसरीका अध्यक्षसमेत रहेका खुवालुङ क्षेत्र भेला आयोजक समितिका संयोजक बलराम राईले भने, ‘किरात राई चाम्लिङ भाषामा खु भनेको ठूलो खोला नदी, वा भनेको पानी र लुङ भनेको ढुंगा हुन्छ । नदीको पानीमा रहेको ढुंगालाई खुवालुङ भनिन्छ । यो खुवालुङसँग किरातीहरुको मिथक, इतिहास र मुन्दुम जोडिएकाले फोर्नु हुन्न भन्ने हाम्रो माग हो । हामी यसलाई फुटाउन दिँदैनौं ।’

उनका अनुसार किराती मुन्दुममा दक्षिणको विशाल तराईबाट कोसी नदीलाई पच्छ्याउँदै पुर्खाहरु पहाड लाग्दा खुवालुङ क्षेत्रमा पुगेपछि बाटो बन्द भयो । बाटो बन्द भएपछि पूजा अर्चना गरे । त्यसपछि बाटो खुल्यो र पुर्खाहरु पहाडतिर लागे । बाटो खोलिदिने खुवालुङमा किराती शक्ति रहेको थाह पाएर बर्सेनी भेला भएर पूजा गर्ने गरेको र अहिलेसम्म यसले निरन्तरता पाएको छ ।

राईले भने, ‘हाम्रो आस्था र विश्वासको केन्द्र खुवालुङ भएकाले जेटबोट चलाउन बाधा दियो झन्दैमा त्रेन लगाएर फोर्न पाइँदैन । अन्य विकल्पहरु खोज्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो । यस विषयमा प्रदेश १ का मुख्यमन्त्रीसँग पनि यायोक्खाको अनौपचारिक छलफल भएको छ । तत्कालका लागि खुवालुङ विवाद रोक्ने कुरा भएको छ ।’

प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले खुवालुङ विवाद अनावश्यक रुपमा निकालिएको बताए । उनले किराती मुन्दुम र संस्कृतिसँग जोडिएको खुवालुङको सम्बन्धमा विवादको विषय नै नभएको बेला केही फुर्सदिलाहरुले अनावश्यक विवाद झिकेको बताए । उनले प्रधानमन्त्री ओलीले खुवालुङलाई क्रेन लगाएर फुटाउनु पर्छ भनेर कतै नभनेको पनि दाबी गरे । अरुण, दुधकोसीमा चल्ने जेटबोटका लागि ‘अब्स्ट्याकल’ हरुलाई कसरी हटाउन सकिन्छ भनेरमात्र कुरा भएको पनि उनले बताए । उनले खुवालुङ फोर्नुपर्छ भनेर कतै कुनै निर्णय नभएको पनि बताए ।

उनले अरुण र दुधकोसीमा जेटबोट चलाउन खुवालुङ नफुटाई अन्य विकल्पमाथि पनि अध्ययन गरिरहेको बताए ।

प्रकाशित : चैत्र ६, २०७७ १५:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाँकी रहेका शरणार्थीको जीवनरक्षा होस् : टेकनाथ रिजाल [भिडियो कुराकानी]

देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — भुटानी मानवअधिकारवादी नेता टेकनाथ रिजालले घरफिर्ती वा पुनर्वासको टुंगोमा पुग्न नसकेका झण्डै ७ हजार शरणार्थीको जीवनयापनको स्थिति चिन्ताजनक रहेको भन्दै गाँस, बास, कपाससहित मानवअधिकारको रक्षाका निम्ति सरकारसँग आग्रह गरेका छन् ।

भुटानी मानवअधिकारवादी नेता टेकनाथ रिजाल तस्बिर : दिपेन्द्र रोक्का/कान्तिपुर

बिचल्लीमा परेका शरणार्थीको सरोकार सुनाउन झापाबाट काठमाडौं आएका नेता रिजालले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली, परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवाली, अर्थमन्त्री विष्णु पौडेल, गृहमन्त्री रामबहादुर थापासहितसँग भेटवार्ता गर्दै शरणार्थीले बेहोरेको पछिल्लो कठिनाइबारे अवगत गराएका थिए ।

नेता रिजालले झापा–मोरङका शरणार्थी शिविर र दर्ताविहीन अवस्थामा शिविरबाहिर बसिरहेका भुटानी नागरिकले स्थानीय तहमा व्यवहार गर्न परिचय पत्रसमेत अद्यावधिक गर्न नपाएको तथा गत जनवरीदेखि दातृ निकायले शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्यान्नसहितको सहयोगमा कटौती गरेका कारण कठिनाइको स्थिति रहेको अवगत गराएका थिए ।

‘शरणार्थीको अधिकारप्रदत्त चाहना भनेको स्वेच्छिक घरफिर्ती हो, यस दिशामा वार्ता र संवाद पनि जरुरी छ,’ आफूले प्रधानमन्त्री ओलीसहितसाग राखेको कुराकानीबारे नेता रिजालले भने, ‘घरफिर्तीबारे संवादको पहल भइरहेको र तेस्रो देशमा थप शरणार्थी पठाउन सकिनेबारे शरणार्थी आयोगको ध्यान जानुपर्ने बारेमा कुराकानी भएको छ ।’

नेता रिजालले शरणार्थी आयोगले सबै शरणार्थीको जिम्मा लिने भनेर पुनर्वासको कार्यक्रम थालेकोमा अहिले आएर बिचल्ली अवस्थामा छाडिएको बारे प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीहरुको ध्यानाकर्षण गराएका थिए । ‘राष्ट्रसंघीय निकायले तत्काल तेस्रो देशमा बसोबासको अवसर आएको अवस्थामा ईच्छुकलाई पठाउने काम गरौँ भनेर विगतमा पुनर्वास अभियानलाई अघि बढाएको थियो, बाँकीको हकमा समाधान खोजौँला भनेर शरणार्थी उच्च आयोगले भनेकै हो । अब बाँकी रहेका शरणार्थीको बसोबास र व्यवस्थापनमा पनि आयोग जिम्मेवार हुनैपर्छ,’ रिजालले भने ।

भुटान सरकारले आफ्नै नेपालीभाषी भुटानी नागरिकमाथि ‘जातीय सफाया’ गर्न चाहेको स्थितिमा सन् १९९० पछि जबरजस्ती देशनिकाला गर्न थालेको थियो । भुटानबाट लखेटिएर भारतीय बाटो हुँदै झण्डै १ लाख १५ हजार भुटानी नागरिक शरणार्थी हैसियतमा पूर्वी नेपालमा आएर विभिन्न शिविरमा आश्रित भएका थिए ।

गृह मन्त्रालयमा रहेको पछिल्लो तथ्यांकमा अहिले झापाको दमक र मोरङको पथरी शिविरमा गरेर ६ हजार ५ सय ७७ शरणार्थी बसोबास गर्छन् । थप झण्डै १६ सय शरणार्थी दर्ताविहीन हैसियतमा शिविरबाहिर बस्दै आएका छन् । अहिले गृहमन्त्रालयले थालेको शरणार्थी पहिचान प्रक्रियामा थप ५ सय जतिले आफूलाई भुटानी शरणार्थी भन्दै आवेदन दिएका छन् ।

प्रकाशित : चैत्र ६, २०७७ १५:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×