इन्द्रजाल पढिरहेको बालक- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

इन्द्रजाल पढिरहेको बालक

केबियानी देउता थानमा परेवा र बोकाको बलि चढ्थ्यो । धामीको जीउमा देउता पस्थ्यो र काम छुटाउँथ्यो । राता–राता आँखाले काम्दै धामी अनेक कुरा भन्थे । जब धामी घोप्टे पछारिन्थे, जान्नेहरु भन्थे– अब देउता शान्त भएर धामीको जीउबाट आफ्नो बासमा गयो ।
इँटाजस्तो मोटो इन्द्रजालले मलाई घुरिरहेको थियो। त्यसको गातामा नरकंकालको तस्बिर थियो। अनेकथरी टुनामुना, उम्लँदै गरेका भाँडाका तस्बिरसहित एउटी लठ्ठ परेकी युवती र दाह्रीवालको तस्बिर पनि थियो। गातामा ठूलो अक्षरमा लेखिएको थियो– ‘बडा इन्द्रजाल !’
प्रमोद मिश्र

म त्यस्तै आठ–नौ वर्षको हुँदो हुँ, जब ममाथि ओझा बन्ने धुन सवार भयो । पूर्वी मोरङको हाम्रो गाउँ वरिपरि भूत–पिसाच (देउ) को जति बिगबिगी थियो, पाठा चोर्ने स्यालजस्तै, त्यति नै गाउँभित्र ओझा धामीहरूको जगजगी । कति त पुस्तैनीदेखि नै ओझागुनी गर्थे । कति अरूसँग सिकेर ओझा र धामी भएका थिए । गाउँ उत्तर केबियानी ‘झार’ मा ‘माहराज थान’ थियो, दुईवटा टिनका होचा छाना र सिकुटे सखुवाका खाँबा भएका खुला चारकुने घर । त्यसको मर्मत सम्भार अनि बर्सेनि पूजा र धामी बसाउने जिम्मा गाउँका दाउनियाँको थियो ।

गाउँ पश्चिमको देउता थानको जिम्मा भने एक जमानाका धनीमानी बिजनलालको परिवारको थियो, जोसँग एक समयमा दुई नाले टोटावाल बन्दुक हुने गर्थ्यो । दाउनियाँले बजार पूर्वका नामीगामी धामीलाई बोलाई धामी भराउँथे भने गाउँ पश्चिमको देउता थानको चमकदमक बिजनलालको जग्गाजमिन सिद्धिएसँगै हराइसकेको थियो । गाउँकै डम्फोका दाजु मगर एक जमानामा त्यहाँ धामी बस्थे अरे !

प्रत्येक वर्ष पूजाका दिन केबियानी देउता थानमा परेवा र बोकाको बलि चढ्थ्यो । बजारपारिको गाउँबाट आएका धामीको जीउमा देउता पस्थ्यो र काम छुटाउँथ्यो । राताराता आँखाले काम्दै धामीले हामी सबैलाई हेर्थे र भन्ने कुरा भन्थे । अन्त्यमा परेवाको टाउको हातले चुँडाएर रगत चुसेपछि काम्दै भुइँंमा घोप्टे पछारिन्थे अनि मात्रै देउता शान्त भएर धामीको जीउबाट सरेर आफ्नो बासमा जान्थे । देउता थानका देउता रिसाए भने त गाउँमा उपद्रो नै हुन्थ्यो । दादुरा, कामज्वरो, रगत छाद्ने रोग लाग्दा देउता रिसायो भन्ने गर्थे गाउँका बुज्रुक ।

एक साल हिउँदमा त मेरा बालसखा करक, गाउँकै केटी कान्द्री र मलाई बाघले माहराज थानमुनिको धान बाधमा झम्टेर रगताम्मे पार्‍यो । दाउनियाँका फुपाजु सुरुजले पल्लो गाउँबाट आएर सबैसँग मन्त्रणा गरेपछि भने, ‘केबियानी थानको देउता रिसाएजस्तो छ । त्यसैले बाघ पठाइदियो । नत्र यस्तो त कहिल्यै भाको थिएन । तैपनि काम छुट्ने धामी हुने विचार मेरो मनमा कहिल्यै आएन । को त्यसरी काम्न सक्छ र ! परेवाको काँचै रगत खान सक्छ र ! परेवाको मासुका चोक्टा भएको झोल भए म विचार पनि गर्न सक्थें । तर, गाउँका धोद गोसाईं, गेठिया बूढा, भट्टीवालाजस्ता सुकिलै रही ‘झारफुक’ गर्ने ओझा हुन्, दृश्य–अदृश्य शक्तिहरूलाई वशीभूत पार्न म जे गर्न पनि तयार थिएँ ।

चार कक्षामा स्कुल फस्ट भए पनि मेरा क्लेशहरू हराएनन् । गाउँ, बजार र बजारपूर्वका केटाहरूले होच्याउन, नाम राख्न, गिज्याउन छाडेनन् । बजारमा बस्ने ‘देश’ बाट आएर माछा मार्ने, मिठाई बनाउने पेसा गरेर बसेका गोढी, हलुवाईका स्वास्नीमानिसले चोर औँला तेर्स्याउन छाडेनन् र फेरि शुकदेव मुनिका पछि लागेर किताबमा भएको दैव दानवका कथामा भएजस्तो मेरो अहिलेसम्मको जीवनमा कुनै चमत्कार पनि भएन । दसैँ–तिहारमा बर्सेनि पाउने एक पाउ खसीको मासुभन्दा मात्रा बढेन । शुकदेव मुनिजस्तो मेरो नाम–जस त भएन नै, म सात वर्षबाट आठ अनि नौ कटिरहेको थिएँ ।

ओझा बन्ने अरू कुनै उपाय नलागेपछि अन्त्यमा म चोर्न राजी भएँ । त्यसबेलासम्म मैले कसैको केही पनि चोरेको थिइनँ । बुवाको झुन्ड्याएको कुर्थाको गोजी मा खुद्रा पैसा खनखन बज्थे, तर मैले कहिल्यै गोजीमा हात हालिनँ । बाधमा सिला खोज्न जाँदा अरू केटाहरू काटेका धानका पाँजा पनि मिसाउँथे र एक दुई घण्टामै एक बोझा सिला पार्थे र घर ल्याउँथे । मैले कहिल्यै त्यसो गरिनँ ।

दाउनियाँको धमधमी बाधमा करकसँग सिला खोज्न जाँदा पनि पाँजाबाट धान मैले कहिल्यै आफ्नो सिलामा मिसाएको थिइनँ । अरू केटाहरू आफ्नो बाउको खेतको धान बोझाका बोझा दाउनी गर्ने ठाउँबाटै गायब पार्थे । अनि त्यो पैसाले खोप्पी खेल्थे । भएन पैसा अलि बढी भयो भने ट्वेन्टिनाइन नै खेल्थे हिउँदे र चैते बालीभरि । गाउँका दाउनियाँ, प्रधान, जोगीधापका संसारै तर्साउने लोकबहादुर र यस्तै गाउँ वरपरका ठूलाबडा बाह्रै मास तास खेल्थे– फुट्टीकट र ट्वेन्टिनाइन ।

मलाईचाहिँ खेल्ने ठाउँमा जान पनि बन्देज थियो । खोप्पी खेल्दा करकले पैसा मारेको मारेकै देखेर म ठिङ्ग उभिएको बुवाले देख्नुभएछ एक दिन र घर पुगेपछि सातो जानेगरी झपार्नुभयो, ‘अब आइन्दा मैले जुवातास खेलेको ठाउँमा देखेँ भने फेरि ।’ तीन वर्षको हुँदा बुवालाई नचिनी आमा–बहिनीका नाम काढेर मुख छाडेकाले बाघ–हाते झापड खाइसकेको सम्झना आलै थियो । त्यसपछि त म तिहारमा पनि डाइस र कौडा हान्ने ठाउँमा बिरलै पाइला टेक्थेँ, खेल्न त परै जाओस् । तर, त्यस दिन म ठूलै कुरा चोर्न तयार भएँको थिएँ किनकि नयाँ वर्षको काँटामेला आउनेवाला थियो र त्यहीँ एउटा गजबको चोरी गर्नुपर्ने थियो ।

यो सबको कारण गाउँवरिपरि अदृश्य घुमिरहने देउ र सैतान नै थिए र तिनका अगाडि मेरो स्कुले पढाइको कामै नलाग्ने अवस्था । फेरि स्कुलमा फस्ट हुँदा पनि केही लछारपाटो लागेन । केटाहरूले अनेक नाम राखेर जिल्याएको जिल्याई गरे । अर्कोतर्फ म न अरूका जस्ता मेरा कोही आफन्त, न जातभाइ, न भाषाभाषी मेरो रक्षामा उत्रिने । फेरि म न तिघ्रे, न पाखुरे । स्कुलको वार्षिक भालेजुधाइ खेलमा चन्द्रबहादुर विश्वकर्मासंँग बोले मितेरीले गर्दा सबै तिघ्र्रेहरूलाई छल्दै, छल्दै, तर्किँदै, तर्किँदै तिनीहरूलाई ढाल्ने काम चन्द्रलाई छाडिदिएर अन्त्यमा हामी दुई जना मात्रै घेराभित्र रहेकाले सेकेन्ड पुरस्कार पाएको थिएँ । फेरि बुवा पनि देशको देशै । आमालाई दही जमाउँदै, मुढी भुट्दै, बगिया–भक्का बानाउँदै र बेच्दै फुर्सद नहुने । यी सबको निराकरण पनि त्यही चोरीको सफलतामा निर्भर थियो ।

दृश्य–अदृश्य शक्तिहरूसँग जुध्न ओझा नबनी भएन भनेर कस्सिएँ । तर, ओझा गाउँमा बस्थे भने देउ र सैतान बाढीको भुमरीले बनाएको मोनिमा र पिठारीको रूखमा अदृश्य बस्थे । हामी केटाकेटी स्कुल जाँदा दोपहरियामा बेस्कन हाँगा अनि पात हल्लाउँदै तर्साउँथे । मोनिमा माछा भएर उफ्रिन्थे । जेनतेन मोनी पार गरे पनि शेर सिंहको पिठारीमुनि पुग्यो कि त्यसका हाँगापात बाँदर उफ्रेझैं हल्लिन थाल्थे । तर, रातो मुखे बाँदर र कालो मुखे ढेडु त गाउँछेउकै शेर सिंहको सिमल घारीमा मात्र आउँथे, सिमलको फूल खान वर्षमा एकचोटि । तर, पिठारीको एक्लो रूखमा बाह्रै मास कहाँबाट बाँदर आउने ! भूतले नै हल्लाएको हुनुपर्छ भन्ने पक्का हुन्थ्यो र त्यहाँ पुग्नेबित्तिकै कुलेलम ठोक्थें । बर्खामा त्यो स्कुल जाने गोरेटो हिलाम्मे हुन्थ्यो र हिलामा छापिएका हुन्थे सैतानका उल्टा पदचिह्न ! फेरि ‘सैतानले मार्दैन, सताउँछ बढी’ गाउँलेले भनेका थिए । धानघारीमा घिसारेर लग्यो र बेसमारी हिलोमा नाके बोली बोल्दै गोद्यो भने के गर्ने भन्ने मनमा त्रास सधैँ रहिरहन्थ्यो ।

फेरि गाउँमा कसैलाई ज्वरो आयो, काम ज्वरो चल्यो (यो काम ज्वरोले त मलाई छ, छ महिनामा भेट्थ्यो), प्रसूतिको मृत्यु भयो (गाउँमा महिलाहरू प्रायः प्रजननकै बेला बित्थे), जीउ दुख्यो कि देऊले भेट्यो भन्थे । गाईले दूध दिन छाड्यो, बच्चा राति धेर रोयो, हातखुट्टा, जीउ दुख्ने रोग लाग्यो कि धामी–बोक्सी र देउले भेट्यो भन्थे । र, बिमारी हेरी धोद गोसाईं, गेठिया बूढा वा भट्टीवाला ओझालाई बोलाई आख्रा (राजवंशी समाजमा ओझाले बिरामीको जाँच र निवारण गर्ने अनि मरणपछि जीव तार्ने अनुष्ठान) बसाउँथे । धोद गोसाईं, जो मेरा भाया बाबु पनि थिए (उनकी घरवालीसँग आमाले भाया लगाउनुभएको थियो) रुघा–खोकी, सामान्य ज्वरो, जीउ दुख्ने र मरणमा जीव तार्न आख्रा बासाउँथे । भट्टीवालाको विशेषता र विशेषज्ञता ‘तेल कस्ने’ (जडीबुटी तेलमा अनेक अनुष्ठान गरी तीनबाटो, चौबाटोमा उमाल्ने) थियो । तर, गेठिया बूढा सबभन्दा खतरनाक र खुँखार थिए । उनको विशेषता ‘देवीभवानीकालीसंसारी’ लाई वशीभूत पारेर मार पनि गर्न सक्थे, सम्भार पनि । म तिनीबाट डराउँथेँ । राजवंशी गाउँमा खवास भएर प्रधान मसा (ठूलो बुवा) कहाँ एक्लै आश्रित भई बसे पनि तिनको बडा रवाफ थियो । तिनी कहाँबाट गाउँमा आएका थिए भन्ने कुरा अहिले पनि मेरो खोजको विषय बनेको छ ।

अस्ति भर्खर गाउँमा प्रधान मसाकी छोरी ढाक्नीबाई (दिदी) लाई फोनमा सोध्दा, तिनले एउटा थाहा नभएको कुरा सुनाइन् । तिनका स्वर्गीय पति देवचन भिनाजु किशोरावास्थाका हुँदा नाच हेर्न एक–डेढ कोस पर सुँघा गाउँ जान तम्सिए र गेठिया बूढालाई पनि सँगै जान भने । देवचन दाउनियाँका भाई भएकाले गेठियासँगै नजाने कुरै थिएन । तर ‘के जाने तेत्रो टाढा !’ भनेर गेठियाले आलटाल गर्न खोजे । ‘अनि नाच हेर्न नजानु त ? म त जान्छु, तिमी नजाने भए’ भनेर अल्लारे देवचनले भने र बाटो लागे । ‘म तिम्लाई यहीँ नाच देखाइदिन्छु, भएन ? रातिउँदी के जाने त्यत्रो टाढा’ भनेर गेठियाले भनेछन् र गाउँबाहिर लगेर ‘कालीसंसारीभवानी’ सहित भूतप्रेतको नाच देखाइदिएछन् ।

मोहनी

यसै ओझा धामीको प्रभावका बीच पहाडबाट ठूलठूला सुनका मुन्द्री, बुलाकी र च्याप्टा–च्याप्टा कानमा पहेँलपुर सुनको फूली लगाएकी पाँच दिदीबहिनी धान काट्न हिउँदमा मधेस झरे र हाम्रो गाउँमा धोद गोसाईंको गुहालीमा बास बसे, आफ्ना केही दाजुभाइ सँगै । हाम्रो गाउँमा धान काट्न, खेत गोड्न दरभंगाको झंझारपुरसम्मका ‘दफेदार’ सहितका ‘धनकटनियाँ’ जनहरू आउँथे । गर्मी र बर्खामा पाटा गोड्न, काट्न र धुन उत्तर पूर्वी विहारका खोट्टा मुसलमान आउँथे । ती सबै पुरुष हुन्थे । बालीको काम सिद्धिएपछि ती सबै आ–आफ्ना घर परिवारमा फर्कन्थे । चारकोस दक्षिण देश मोरङको सीमाबाट एक हुल ‘ऋषिदेव्रिखियासन’ (मुसहर समुदायको आदरार्थी नाम) पनि धान काट्न आउँथे । तिनीहरूसँग एक जना सिंघेसर नाम गरेका कायस्थ कथावाचक पनि आउँथे, जो ऋषिदेव समुदायकी युवतीसँग प्रेममा परेर तिनीसँगै घरजम गरेर त्यही समुदायको गाउँमा बस्थे र त्यही समुदायका जनबनिहारहरूको दफेदारी गर्थे । त्यो हुद्दा हाम्रै आँगनका शेर सिंहको धान काट्थ्यो अनि मेजबानी मौसीको बैठकमा डेरा गरेर बर्खे र हिउँदे बाली हुन्जेल बस्थ्यो ।

मेजबानी मौसी बंगाली मुसलमान थिइन्– श्रीमान् र तिनका पाँच भाइसहित शेर सिंहको आँगनको दक्षिणपट्टि बस्थिन् । राति खाना खाइसकेपछि म आमालाई सिंघेसर बसेको मेजबानी मौसीको बैठकमा लैजान भन्थेँ र सिंघेसरबाट सेतो–रातो–कालो बाईपंखी घोडा, जगमग राजप्रासादमा बस्ने मोहिनीजस्ती राजकुमारी र तिनलाई पाउन तीन कुमार दाजुभाइका शौर्य र प्रेमका कथा सुन्थेँ । ‘देश’ बाट यी कुनै पनि ‘जन’ र तिनका दफेदारले स्वास्नीमान्छे ल्याउँदैनथे ।

तर, यी पहाडबाट धान काट्न झर्ने हँसिली दिदीबहिनीले त गाउँ नै हँसिलो बनाएका थिए । फेरि त के थियो गाउँका अधबैँसे कुमार, ‘ढेना’ (विधुर) र कति विवाहितका पनि मन विचलित हुन थाले । म त यी सब कुरा बुझ्दिनथेँ, तर आमाले भने सबै कुरा सुनाउनुहुन्थ्यो । गाउँका कुमारा अन्धर, अकबर दाजुभाइ, ढेना भएका धोद गोसाईं (मेरी ‘भाया आई’ को प्रसवकालमा मृत्यु भइसकेको थियो), गेठिया, जसको अतीत रहस्यमय थियो (ढेक्नी बाईले पनि हालैको फोन संवादमा गेठियाको अतीतबारे केही भन्न सकिनन्) र भुट्टेका धक्कर बाउ भुट्टेकी आमालाई ‘चुमान बिहा’ गरेका भट्टीवाला र अरू को–कोबीच भित्रभित्रै ती दिदीबहिनीलाई घरवाली बनाउन कम्पिटिसन हुन थाल्यो । आमाले भन्नुभयो, ‘यी गाउँका कुमारा अकबर–अन्धरहरूको ओझाहरूका अगाडि के चल्थ्यो ! हेर्दै जा न तेरो भाया बाबु नभए गेठियाले लान्छ यिनलाई किनभने तिनीहरूका घरवाली छैनन् र ओझा भएकाले टुनामुना, मोहनी पनि जान्दछन् ।’

यो सब लीला भइराखेका बेला ती पाँच दिदीबहिनीका दाजुभाइले भने केही नभन्ने ! अचम्मको कुरा ! किनभने गाउँमा कुनै युवाले कुनै युवतीसँग बात मात्रै मारेको सार्वजनिक भयो भने बबाल हुन्थ्यो । लुकीछिपीको कुरा भने अर्कै हो । तर, यहाँ त ती दिदीबहिनी बिहान खितितिति हाँस्दै धान काट्न हिँड्थे र साँझ खितितिति हाँस्दै धान काटेर फर्कन्थे, अनि यी गाउँका ओझा र गैरओझा रोमियोहरूसँग जिस्किन्थे । हाम्रो राजवंशी समाजमा (किनभने अरू समाजबारे मलाई केही जानकारी थिएन) केटावालले केटी हेर्थे मेलाबजारमा वा घरमै गएर र कुरा मिलेपछि केटीवाललाई ‘चुमान’ (नगद र गाईवस्तु) दिन्थे । अनि विवाह हुन्थ्यो । यहाँ त यी पाँच दिदीबहिनीहरू जहाँबाट आएका थिए, त्यहाँ त केटाले केटीसँग र केटीले केटासँग ठाडै बात मार्ने, हँसी–ठट्टा गर्ने र एक अर्कालाई फकाउने चलन रहेछ । आमा छक्क पर्नुहुन्थ्यो । गाउँको चलन बिगार्छन् यिनले भनेर गाउँका बुज्रुकले चिन्ता पोख्थे । तर, मलाई भने ओझाहरूबीच भएको मोहनी लाउने होडबाजीमा कसले बाजी मार्ला भन्ने कौतूहल थियो ।

दिदीबहिनीमा माइली निकै मिजासिली थिइन् र अकबर–अन्धर दाजुभाइमा अकबर निकै हिरो बन्न खोज्ने ! कपालमा तेलफूल लगाएर कोर्दै, गीत गाउँदै हिँड्ने ! तर, एक–दुई हिउँदे बालीपछि कुमार अकबर–अन्धर र अरू पत्नीविहीन ओझा हिस्स परे । भट्टीवालाले दिदीबहिनीको हूललाई चारकोसे झाडी पार गराएर सोझी, हाँस–बोल कम गर्ने जेठी दिदीलाई सँगै लिएर फर्केछन् । ओझाहरूबीच पनि प्रतियोगिता हुँदोरहेछ भनेर म छक्क परें । अनि त के थियो, मेरो मन्त्र सिक्ने र ओझा बन्ने धुनले अझ वेग लियो । तर, कसैलाई मोहनी लाउन होइन । मेरो त उद्देश्य अर्कै थियो ।

प्रयास

गेठिया सबभन्दा तिखा र खतरनाक ओझा भएकाले सबभन्दा पहिला तिनीअगाडि मलाई पनि ओझा बनाइदिनु भन्ने आँट गरें । ‘हैट !!’ भनेर झपारेपछि धोद गोसाईं कहाँ पुगेँ । एक/दुई खेप गाउँमा मरण हुँदा तिनले मलाई आख्रामा बसेको देखेर तोरी तेल भरिएको बल्दै गरेको माटोको दियोमा तुलसी पात चोबलेर जीवात्मा देखाउने प्रयास गरेका थिए । उनलाई भने, ‘मलाई पनि ओझा बन्नु छ । सिकाइदिनुस ।’ भट्टीवालाकहाँ गइनँ किनभने ती भुट्टेका धक्कर (झड्केला) बाउ थिए (त्यही भुट्टे, जो मलाई फुटेको आँखाले देखिसक्दैनथ्यो) । फेरि हामीजस्ता नानीकेटाकेटीसँग भट्टीवाला कहिल्यै बोल्दैनथे पनि । एकछिन विचार गरेर, धोद गोसाईंले भने, ‘सिकाउन त सिकाइदिन्थेँ । तर, तेरो बाउ रिसाउँछ किनभने तँ भइस् स्कुलिया छुवा (केटा) । तेरो पढाइ अर्कै छ र यो ज्ञान अर्कै हुन्छ । यो जन्तरमन्तर विद्या तेरो बुवालाई मन पर्दैन । आफ्नो स्कुलिया पढाइ गर । यता नलाग ।’ यति भनेर उनले मलाई टारे । तर म के हरेस खान्थेँ !

मेजबानी मौसीको गोठाला बस्ने जैनालाई गाई चराउँदै गरेको भेटेँ । जैना ओझागुनी सिक्दै छ भनेर मेजबानी मौसीले सुनाएकी थिइन् । जमात (मुसलमानहरूको घुमन्ते धार्मिक समूह) सँग आउँदा मुसलमानहरूमा मान्य सिक्टीका माजुद्दिनले जैनालाई ओझागुनी नसिक्न सार्वजनिक चेतावनी दिएका थिए– तन्त्रमन्त्र इस्लाम धर्ममा बन्देज भएकाले गर्दा । तर, जैनाले के मान्थ्यो ! भेटेर जैनालाई मन्त्र सिका भनेर भने । ‘के गर्छस् सिकेर’ भन्यो । ‘तँ स्कुलिया केटा । तेरो आमाले गाली गर्छ र तेरो बाउले पिट्न सक्छ तँलाई पनि, मलाई पनि ।’ ‘हैन, केही गर्नुहुन्न,’ भने, ‘किनभने थाहै दिन्न ।’ तर, जैना टसमस भएन । जब प्रत्येक मन्तरको तीन सुक्का याने बाह्र आना (सिला खोजेको पैसा) दिन्छु भने त्यसपछि बल्ल मान्यो, तर अर्को एउटा सर्त पनि राख्यो । त्यो सर्त सुन्दा मेरो जीउमा चटचट पसिना छुट्यो ।

त्यो सर्त थियो इन्द्रजाल किताब । जैनासँग पनि थिएन त्यो किताब । सिला खोजेको सबै पैसा हालेर किन्छु भने । ‘सुपथको पैसा हालेर किनेको किताब कहाँ काम लाग्छ ?’ भन्यो । ‘अनि ?’ मैले भने । ‘चोर्नुपर्छ । अनि मात्र चोटिलो हुन्छ त्यसबाट सिकेको मन्त्र विद्या ।’ ‘म त चोर्दिनँ’ भने । ‘त्यसोभए ओझा हुने कुरा बिर्सी, स्कुलिया पढाइमा लाग’ भन्यो । म त्यहाँबाट हिँड्न त हिँडे, तर मेरो अरू केही उपाय थिएन ओझा बन्ने । एक–दुई दिनपछि जैनालाई फेरि भेटेँ गाई चराउने बाधमा । ‘कहाँ भेट्छ त्यो किताब ?’ सोधेँ । ‘काँटा मेलामा’ भन्यो ।

परीक्षा

नयाँ वर्षका दिन हाम्रो गाउँ एक–डेढ कोस दक्षिण त्यो काँटा मेला लाग्थ्यो, जहाँ टाढाटाढा बाट गोडा, घोडा, साइकल, सम्पनीमा चार जात छत्तीस वर्णका मानिस मेला भर्न आउँथे । राजवंशीहरूका लागि मेला विशेष महत्त्वको थियो किनभने त्यहाँ औपचारिक र सामाजिक रूपमा केटा र केटी हेर्ने कार्यक्रम पनि हुन्थ्यो । म पनि सदसरी नानीको बैलगाडामा आमासँग मेला गएँ र बजारको एक फन्को लगाएँ किताबको पसल खोज्दै । ‘कहाँ कुदी कुदी हिन्छस् ? हराउलास् ! कस्ता कस्ता मानिस कहाँ कहाँबाट यहाँ आउँछन् के ठेगान !’, आमाले भन्नुभयो ।

तर, म किताब पसलमा पुग्दै, गाडीमा फर्कँदै गरिराखेको थिएँ । इन्द्रजाल किताब त देखेँ, बूढो पसलेको भुइँमा पसारिएका कुशवहा कान्त र गुलशन नन्दाका जासुसी उपन्यास र सत्यकथादेखि ‘मर्दहोनेके घरेलु नुस्खे’ र रामायण–महाभारत–गीतासम्मका किताबका बीच । तर, टिप्ने आँट आएन । तेस्रो खेपमा टिपेँ, ओल्टाई–पल्टाई हेरेँ र राखेर मेला घुम्न गएँ । अर्को खेपमा किताब यताउता हेर्दै पर्खिरहेँ । जब एक्कासि घुइँचो बढ्यो पसलमा, त्यो पातलो किताब लिएर फनक्क फर्कें र फटाफट बैलगाडा भए ठाममा आएँ । आमा हुनुहुन्नथियो, तर सदसरी नानीले भनिन्, ‘कहाँ कुदी हिँड्छस् ? चैनले बस्न सक्तैनस् ?’ नसुनेजस्तो गरेर जैनालाई देखाउन हिँडेँ । ‘यो इन्द्रजाल त हैन मैले भनेको’ भन्यो । मलाई त छानाबाट खसेको जस्तो भयो । ‘मैले भनेको किताब त मोटो छ नि । यस्तो पातलो किताबमा कति नै मन्तर हुन्छ र !’

त्यत्रो जोखिम मोलेको परिश्रम खेर गयो भनेर थकथक त लाग्यो, तर हरेस खाइनँ । फेरि पसले भएको ठाम गएँ । बूढो पसलेकहाँ थिएन जैनाले खोजेको त्यो मोटो इन्द्रजाल । अलिअलि दाह्री फूलेको, दाँत माथि उठेको, छेउकै पसलेकोमा त्यो इँटाजस्तो बाक्लो गाता भएको मोटो इन्द्रजालले मलाई नै घुरिरहेको थियो । त्यसको गातामा नरकंकालको तस्बिर त छँदै थियो, अनेकथरीका टुनामुना, उम्लँदै गरेका भाँडाका तस्बिरसहित एउटी लठ्ठ परेकी युवती र दाह्रीवालको तस्बिर पनि थियो । अनि ठूलो अक्षरमा लेखिएको थियो– ‘बडा इन्द्रजाल !’ म फुच्चेले त्यत्रो मोटो किताब कसरी टिप्ने, पसलेले अचम्म मानेर नजर ममाथि लाउला, मनमा भयो । तर, भाग्यले मानिसको भीड किताब किन्न त्यतिखेरै जम्मा भयो र मैले त्यो किताब टप्प टिपेँ, बजारतर्फ फर्केँ र सटासट बाटो लागेँ ।

बयलगाडा भएको ठाम पुग्दा त म पसिनाले भिजिसकेको थिएँ । आमा पनि त्यहाँ आइपुग्नुभएको रहेछ । ‘कहाँ कुदी हिँड्छस् । त्यत्रो मोटो किताब काँबाट ल्याइस् ?’ सोध्नुभयो । ‘जैनाको किताब हो, मलाई हेर्न देको छ’ भने । पसिना नओभाउँदै जैना भएको ठाम गएँ । ‘हो, यही नै मैले भनेको’ भनेर जैना खुसी भयो । ‘ली’ भनेर दिन खोज्दा मानेन । ‘माजुद्दिन मेलामा आएको छ र आज हाम्रै गाउँमा बस्छ । म त लान्न । तैँ लैजा । तँ स्कुलिया छस्, तँलाई कसैले केही भन्दैन ।’ यत्रो मोटो किताब म फुच्चेको हातमा देखेर के–को भन्दैन भनेर मनमनै सोचेँ र गाडीतर्फ लागेँ । आमा र सदसरी नानी दुवै त्यहाँ थिएनन् । मेरो पालो त्यो मोटो र अर्को पातलो दुवै इन्द्रजाल बयलगाडामा ओछ्याएको परालमुनि घुसारेँ र कुरेर बसिरहेँ । मेलामा सनपापडी, बदाम, मिठाई खाने कुरा सबै बिर्सें ।

प्रयोग

घर आएपछि किताब गुहालीमा लुकाएँ, आमाले देख्नुभयो भने मार्नुहुन्छ भनेर । शुकदेव मुनि भएको सुखसागर त पढ्न नदिने आमाले तन्त्रमन्त्रको किताब देख्नुभयो भने मार्नुहुन्छ, सोचेँ । त्यसपछि जैनासँग मिलेर किताबमा भएका प्रयोग गर्न थालेँ । पानीमा आगो लाउन पाउँदा विस्मित भएँ । तर, मेरो ध्येय त मलाई दुःख दिने मभन्दा बलिया स्कुले केटाहरूलाई भुक्ने कुकुर बनाउनु थियो । भूतप्रेतलाई भगाउनु थियो । अरू के–के गर्नु थियो । गाउँकै गोठाला मेरा दौँतरी हासिम डराई–डराई कुकुर बन्न तयार भयो । ‘कुकुर भइसकेपछि मानिसमा फर्काइनस् भने के गर्नु ?’ डराउँदै भन्यो । ‘हैन, फर्काईहाल्छु नि । मसँग मार र सम्भार दुवै छ’ भनेर ढाटेँ ।

एउटा ओझामा मार–सम्भार विद्या दुवै हुनु राम्रो भनेर सुनेको थिएँ । कुकुर बनाउने टुनामुना सबै भेला पारेर मल्हुको गुहालीमा हासिमलाई ख्वाएँ र मन्त्र पढेँ । एकछिन पर्खेँ । केही भएन । फेरि प्रक्रिया दोहोर्‍याएँ । हासिम जस्ताको तस्तै रह्यो– भुकेन पनि र चारखुट्टे पनि भएन । मेरै गराइमा केही खोट होला भनेर सोचेँ र प्रयोग जारी राख्ने निधो गरेँ । यसैबीच जैनाले इन्द्रजाल लग्यो, गाई चराउँदै सिक्दै गर्छु भनेर । म स्कुल र सतही दुनियाँतर्फ लागेँ ।

दहन

गर्मी बिदा लागेपछि जैनासँग ‘मेरो किताब दे’ भनेर मागेँ । ‘हेर न, माजुद्दिन जामात लिएर आएको थियो र साथमा आएको उस्मान मौलवीलाई कसले सुनाइदिएछ मसँग इन्द्रजाल छ भनेर । मलाई बेस्मारी गाली गर्‍यो र किताब खोस्यो । अनि बैठक अगाडिको आँगनमा ठूलो आगो बालेर– यह सब शैतानियत है । हराम है भन्दै त्यसैमा इन्द्रजाललाई हाल्दियो ।’ त्यो सुन्दा मलाई साह्रै रिस पनि उठ्यो र चयन पनि भयो । तिघ्रे केटाहरूलाई कुकुर बनाउन नपाइने भइयो । भूतप्रेतले तर्साइराख्ने भए भन्ने मनमा लागि रह्यो । अर्कोतर्फ ढुक्क के कुरामा भयो भने आमाले अब गाली गर्नुहुन्न कोर्सबाहिरको किताब पढ्यो भनेर । जे होस्, मेरो ओझा बन्ने, तन्त्रमन्त्र सिक्ने प्रयास तत्कालका लागि रोकियो ।

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७८ ११:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

त्यो किताब : त्यो कायाकल्प

गाउँमा भकाभक मानिस मर्न थाले । छेउकै आँगनकी मेरी भाया आई प्रशवकालमा मरिन् । तिनका काका–ससुरा लगत्तै पिसाब बन्द भएर मरे । दुवैलाई खोलाको डिलमा गाडेर गाउँले फर्के । यी सबैको दोष गाउँलेले गाउँवरिपरि अदृश्य घुमिरहने गहिली, काली, संसारी आदि ‘देऊ’ हरूलाई दिए ।
प्रमोद मिश्र

शिक्षक र अभिभावकले पाठ्यपुस्तक मात्र पढ्न लगाएको दबाबमुनि थिचिएर कक्षामा उत्तीर्ण नभइरहने एक विद्यार्थीले स्कुल–जीवनमा कस्तो तनाव झेलेर पढ्नुपर्छ ? तर, पाठ्यपुस्तकबाहेक एउटै मात्र किताब हात लागेपछि उसको जीवन कसरी बदलिन्छ ?

कलिलो मनमा कुँदिएको त्यस किताबले उसको अपरिपक्व अनुभव र अनुभूतिमार्फत उसैको जीवनमा कस्तो अर्थपूर्ण परिर्वतन ल्याउँछ ? आफ्नो समयको देहाती समाज, संस्कृति र शिक्षामाथि गम्भीरतापूर्वक आत्मइमानदारीसाथ एक प्राध्यापकद्वारा लेखिएको मर्मस्पर्शी बाल्यकालगाथा :

भाग १ : फेल

३ कक्षामा पुग्दासम्म म भुसकोल भइसकेको थिएँ । पढ्नमा लद्दु नभएको भए जाँचमा सबै विषय फेल हुने नै थिइनँ । जाँचका दिन माट्सा’बले जाँच–पुस्तिका बाँडे । पुस्तिकाको गाताका तीन धर्सामा मलाई के लेखौं के नलेखौं भयो । छेउकै चार कक्षामा पढ्ने गोलाल पक्कै जान्ने होला, मनमा लाग्यो र त्यसले कपीमाथि जे लेखेको थियो, त्यही सारें । त्यसपछि के लेखें, के लेखिनँ याद छैन । अरू दिन पनि यस्तै–यस्तै भयो । रिजल्ट निस्कने दिन विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक चौरमा भेला भए । बुबा ‘देश’ जानुभएको थियो । हेड माट्सा’बले पास हुने विद्यार्थीका नाम भट्ट्याउन थाले । अन्तिमसम्म पनि मेरो नाम निस्केन । रुँदै घर पुगें । आमा निधार पिट्न थाल्नुभयो, ‘हमर करमे फुटल । दुनियाँ त दुश्मन भेलै, भेलै । यी मास्टरो सब हमर बेटाके दुश्मन भेगेलै ।’

यात्राबाट फर्केपछि बुबाले भन्नुभयो, ‘ई सन्तलाल कम राड (फटाहा) छै ! हमर बेटाके फेल कय देलक ।’ अनि झोक्किँदै स्कुल पुग्नुभयो, ‘किन मेरो छोरालाई फेल गरेको ? अरू पास हुन्छ अनि मेरो छोरा कसरी फेल हुन्छ ?’

महबतलालका साला थिए– हेडमास्टर सन्तलाल । थुत्लिवाल मास्टर हिँडेपछि तिनलाई ल्याइएको थियो । थुत्लीवाल मास्टर तीन–चार किलास पढेका थिए भने सन्तलाल मेट्रिक फेल । हाम्रो स्कुलमा पहिलो डिग्रीधारी शिक्षक भएकाले गाउँका गन्ने–मान्ने पहाडिया, मधेसिया सबैले तिनलाई सम्मान गर्थे । फेरि महबतलाल सुन्दर जिम्दारका छोरा । तिनको पनि साला भएकाले सन्तलाल माट्सा’बलाई कसले छुने ! त्यसअघिका सुक्ना र थुत्लीवाल मास्टरबारे कसैले न केही पास गरेको भन्थे न फेल किनभने सुक्ना मास्टरको बजारमा मिठाई पसल थियो भने थुत्लीवाल मास्टर पाटाधानको डन्डी थाप्थे हाटबजारमा । सन्तलाल सुक्ना मास्टरजस्तो काँचो बाँसको छडीले पिट्दैनथे । तिनको स्टेन्डर अलि माथि नै थियो । काठको चिप्लो रोल चलाउँथे । विद्यार्थीका खुट्टा–खुट्टामा हान्थे, जसले हत्केलामा दाग नबसोस् र हत्केला नफुटोस् । हत्केला फुट्यो भने खान्छ कसरी ? अनि काम कसरी गर्छ ?

बुबा रिसाएको देखेर, जाँच–कपी बुबालाई देखाउँदै तिनले राजवंशी भए पनि मैथिलीमा भने, ‘ई, देखु त ! केना पास करबै ?’ अनि भर्खरै तेह्रथुमबाट झरेका दुलाल सरतर्फ फर्केर भने, ‘यस्तो लेखेपछि कसरी पास गर्ने ?’ घरमा बुबाले सब कुरा भन्नुभो । बाँकी पाना लगभग खाली । काग–खुट्टे अक्षरले गर्दा मेरो कपी हो भन्ने ठम्याएछन् ।

मेरा सहपाठी कान्ध्रॅ र लैला चारमा गए । म तीनमै थन्किएँ । आमा बरालटोलीबाट दूध ल्याएर दही जमाउने अनि हाटबजारमा बेच्ने गर्नुहुन्थ्यो । म दहीच्युरा खाएर मात्रै स्कुल जान्थें । दहीच्युरा नभेटेका दिन स्कुल पनि हडताल । दहीच्युरासँगको मेरो अकाट्य प्रेमलाई मेरा गाउँले सहपाठीले फिँजाइसकेका थिए । ‘हन्डी फुटाई फुटाई पनि तीन पास हुन सकेन, हन्डीफोरा’ भनेर बजार र बजारपारिका केटाहरूले गिज्याउन थाले– चकचके बाँदरलाई यस्तै हुन्छ ! खुच्चिङ परो ! खरायोले कहीँ दौड जितेको छ ?’ ‘खरायो, खरायो दहीच्युरामा हरायो !’ ‘वरदे वीणापुस्तकधारणी वरदे’ वन्दनाबाट स्कुल थालेको मलाई तीन कक्षामा सरस्वती माताले लोप्पा ख्वाइदिइन् ।

त्यतिन्जेलसम्म स्कुल मेरा लागि पहाड भैसकेको थियो । सिलेट, खरी र मनोहर पोथी ठूलठूला आँखामा गाजल लगाएकी सरस्वती माताका पाउमा चढाएको थिएँ । स्कुल थाल्दा म चार वर्षको थिएँ । मभन्दा तीन तहमाथिका कक्षामा किशोरहरूलाई उमेर हेरी एकैचोटि फरक–फरक तीन/चार कक्षामा भर्ना गरिएको थियो ।

खरको छानो, बाँस र कर्चीको बेरा भएको एककोठे स्कुल भर्खर बनेको थियो । त्यसअघि हाम्रो भित्री मोरङको गाउँवरपर तीन–चार जना मात्र ‘लिखितम जिल्ला मोरङ धनीका नाम’ सम्म भट्याउने र साधारण स्रेस्ता लेख्ने अगुवाहरू थिए । हाम्रो गाउँका पहिला प्रधानपञ्च जहरसिंह राजवंशीले कसरी लेखपढ सिके वा उपप्रधान नरवम् खत्रीले कहाँ सही गर्न र श्रेस्ता सिके थाहा भएन । तर, मेरा पिताजीले एघार वर्षको उमेरमा घरबाट भागेर बनारस पुगेको र त्यहीं दुई बंगाली रेल कर्मचारीका भान्से भई आचार्यसम्म पढेको कुरा सुन्दै हुर्कें । तर, बुबाले आचार्यसम्मै पढ्नुभएको कुरा पछि मलाई पत्यार लाग्न छोड्यो किनभने मलाई चिठी लेख्दा हिज्जे र हिन्दीको लिंग निर्णयमा मनग्गै गल्ती गर्नुहुन्थ्यो । तर, तुलसीकृत ‘रामचरित मानस’ भने म कलेज पढ्दा पनि नबुझेका कुरा बिदामा घर फर्कंदा बुझाउन सक्नुहुन्थ्यो । त्यसैले पिताजीले यत्ति नै पढ्नुभएको थियो भन्ने ठोकुवाचाहिं गर्न सक्दिन । जे होस्, हाम्रो गाउँ–ठाउँका लागि जहरसिंह, नरवम खत्री र रामदेव मिश्र आदि नै जेफरसन, वासिङ्टन अनि गान्धी र नेहरू थिए ।

म पढ्ने उमेरको हुँदासम्म बुबाको पुराण भन्ने दिन सिद्धिसकेका थिए । पुराणका पहेंला पाताहरू घरको धरिनमाथि धूलाम्मे थिए । छुँदा मात्र पनि टुक्राटुक्रा हुन्थे । तर, भारत विभाजनपछि ढाका–चटगाँव ‘चेलाचाटी’ मा जान बन्देज लागे पनि आसाम, बंगाल, विहारको धनवाद र झरिया गइरहनुहुन्थ्यो । पुस्तैनी पेसा नै कानमा मन्त्र दिने (कनफुक्का) थियो । ठूला धाम (बद्री, केदार, रामेश्वरम्, द्वारका) र साना धाम (गया, काशी, प्रयाग) नेपाल, बंगाल, विहारका सीमान्त क्षेत्र र पहाडसमेतबाट तीर्थयात्री भने नब्बे दशकको पहिलो तीन वर्ष (नथलुनन्जेल) सम्म पनि लैजानुभयो । यस्तै यात्राबाट पिताजीले तालुखुइले बौयेलाल मास्टरलाई जोगबनीको बाटो दुई दिन लगाएर हिँडाउँदै ल्याउनुभएको थियो, मलाई अक्षर चिनाउन । तिनै बौयेलालले नै पहिलो दिन मलाई स्कुल लगेका थिए ।

यसरी संगठित रूपमा हाम्रो पठन–पाठनको थालनी त्यसै महान् झोपडीभित्र तीनवटा डेस्क र ब्रिन्चीका साथ भएको थियो । डेस्क–ब्रिन्चीपिच्छै एउटा कक्षा । तर, के गर्ने ! एकदिन पुग्दा त स्कुलभित्र धूवाँ बालेर सर्प धपाउँदै थिए मास्टर–विद्यार्थी सबै । एककोठे ‘फुस’ को स्कुल खरानी भयो । स्कुल सर्‍यो आधा कोस तल ठेलपेल बूढा घरछेउ । पल्लो गाउँका गोलाल, छिलाल, पृथ्वी दाजुभाइ, हाम्रो गाउँका भट्टीवाला (इँटको भट्टी, दारुको होइन) ओझाका ‘धक्कर’ छोरा भुट्टे, सदसरी नानीका भतिज ठन्डा र नाति ठुइया, दौनियाँका भाइ ‘गरम’, बजारका दोकानवाला जुँगे यादवजीका छोरा हरि आदिले गाउँगाउँ डुली खर र बाँस भेला पारे । खरको सानो बोझा सकी नसकी मैले पनि ओसारें । एक कोठाबाट स्कुल तीनकोठाको भयो । जंगल फँडानी सुरु भइसकेकाले डेस्क–ब्रिन्ची र कुर्सी पनि बने । ठेलपेलको बाँस घारीछेउमै भएकाले हरिया ताछिएका छडी पनि सजिलै आउने भए ।

मभन्दा अगाडिका कक्षामा प्रायः किशोर भइसकेका पाका छात्र थिए जो भर्खर कखरा, जोडघटाउ र ‘पहरा’ पढ्न थालेका थिए । तिनलाई कखरा पढाउन जहरसिंह प्रधानले हाटबजारमा डन्डी थाप्ने एक जना पोद्धार र मिठाई पसले अर्का चन्द्रदेव नाम गरेकालाई फकाएर हाम्रो मास्टर बनाए । ती बिहारको कुन ठाउँबाट आएका थिए, अहिले भन्न गाह्रो छ । मिठाई पसले, जो चमेरोजस्तै हाड–छालाका मात्र थिए, तिनलाई गाउँलेले ‘सुक्ना मास्टर’ भन्थे र धानचामल खुद्रा व्यापारीको चिउँडो अलि लामो भएकाले तिनलाई ‘थुत्लीवाल’ । डन्डी थाप्दा–थाप्दा दिक्क भएका मास्टरलाई तिघ्रे विद्यार्थी भेटेपछि के चाहिन्थ्यो ! जोड, घटाउ, गुना, भागा सजिलै आए पनि दुईएकान दुईदेखि बीसेकान बीससम्मको पहरालाई छिप्पिएको दिमागले कण्ठ गर्न भ्याउँदैनथ्यो क्यारे । फेरि त बाँसघारीबाट कर्ची ताछिन थालियो धमाधम । कर्ची पनि पिटिनेले नै स्वयं काट्नु र ताछ्नुपर्ने । अनि आदरका साथ सुक्ना मास्टरलाई टक्य्राउनुपर्ने, आफू कुटाइ खान ।

यादवजीका छोरा हरि पहरा कहिल्यै कण्ठ पार्दैनथ्यो । गयल पनि धेरै हुन्थ्यो । अनि अटेरी पनि गर्थ्यो । फलस्वरूप जहिले पनि बाहिर घाममा मुर्गी बन्थ्यो । मुर्गी बन्न कुर्कुच्चामा टुक्रुक्क बस्नुपर्थ्यो र हात–खुट्टा पछाडिबाट छिराएर अगाडि कान समाउनुपर्थ्यो । एक दिन गोलाल गयल भयो । उसले कर्ची काटेर ल्यायो र ताछेर हाँस्दै सुक्ना मास्टरलाई बुझायो । त्यसपछि मात्र सुक्ना मास्टरले उसका बलिया तिघ्रामा सुम्ला निकाले । हरि दिनहुँजसो मुर्गी बन्थ्यो । मुर्गी बन्दा कानबाट हात चिप्ल्यो कि तिघ्रामा छडी स्वाँट–स्वाँट । पल्लो गाउँका राजवंशी केटाहरू दिनहुँ छडी खान्थे । मभन्दा उमेरमा बारह–चौद वर्ष नै पाका अग्रजहरूको चरा र चौपाया रूप देख्दै मेरो सातो जान्थ्यो । अनि मेरो दिमागमा कखरा, जोडघटाउ कहाँबाट घुस्ने ! यसबीच बौयेलाल पनि बहुलाएर भारतबाट जसरी प्रकट भएका थिए, त्यसरी नै एक दिन अकस्मात् बिलाए । तिनी हुन्जेल लालटिनको सिसा साफ गर्थे र म जन्डलाई गाउँभरि खोजी–खोजी ल्याई फकाई–फकाई पढाउँथे ।

तिनी हिँडेपछि मेरो बास दौनियाँका छोरा करकको ‘बड्खा आङ्ना’ र खेतबाधमा हुन थाल्यो । त्यसपछि आमाले आँगनकै शेरसिंहको ढिकीमा धान कुट्दै मलाई पढाउन थाल्नुभयो । ‘क, ख, ग, घ लिख्’, आमाको आदेश हुन्थ्यो । मेरा आँखा सिलेटमा, दिमाग शिरमाथि नाच्दै गरेको छडीमा ! ढिकीच्याउँ, ढिकीच्याउँ, ढिकीच्याउँ, ढिकीच्याउँको आवाजबीच म लेख्थें– क, ख । ‘भएन’ भन्दै ढिकीच्याउँ, ढिकीच्याउँ शान्त हुन्थ्यो र मेरो मनमा ढ्याङ्ग्रो बज्न थाल्थ्यो । छडी टाउकामाथि नाच्दै गरेको मनले देख्थ्यो । ‘यही छै क, ख, ग, घ ?’ आमाको स्वर बल्थ्यो । फेरि जतन गरेर लेख्थें– क, ख, ग, घ । तर, के बिग्रिन्थ्यो, के बिग्रिन्थ्यो !

‘हमरा तु ठगैछे ? हम पढे नै जानैछि ?’ आमाको प्रश्न हुन्थ्यो ।

पढाइ नै के हो र यसका लागि यति सास्ती किन भन्ने थाहा नभएपछि मलाई के थाहा आमालाई पढ्न आउँछ कि आउँदैन ।

सन् २००२ मा तिलगंगाका डाक्टरले आँखा जाँच्ने यन्त्रमा चिउँडो राख्न लगाएर आमालाई आदेश दिए, ‘लु, आमै, परको अक्षर पढ्नुस् त !’

मतिर देखाउँदै आमाले भन्नुभयो, ‘ऊ, मेरो छोरा छ नि ! ऊ धेरै पढेको छ । उसलाई सोध्नु नि, बताइदिन्छ ।’ तर, त्यस बिहान, त्यस्तै अरू धेरै बिहान र साँझ उहाँको र मेरो अतीतको त्रास र भविष्यको अन्धकारले गर्दा होला छोरो रातारात कालीदास भइजाओस् भन्ने हुन्थ्यो क्यार मेरी आमालाई । तर, एकातिर म थिएँ महाको लद्धु, अर्धरात्रिमा खोला तर्नुअघिको कालिदास । दोस्रो मेरो मन सधैं करकसँग कहिले उसको आँगन पुगूँ र खेलूँ हुन्थ्यो । मेरा लागि ‘काला अक्षर भैंस बराबर’ भइसकेको थियो ।

भाग २ : पास

ठेलपेल घरनिरको स्कुल गाउँघरभन्दा अलि पर थियो, हाम्रो गाउँबाट सीधा आधा कोस दक्षिण । बजारबाट दक्षिण जति जानुपर्थ्यो त्यति नै हाम्रो गाउँबाट जानुपर्थ्यो । हाम्रो गाउँबाट भुट्टे, म र कान्ध्रॅ हिँडेर जान्थ्यौं । हामी एउटै कक्षामा पढ्थ्यौं । बीचमा फाँट परेकाले आँधीबेरी याममा काँडे असिनाले पिट्थ्यो । बौलाहा कुकुरको डर त सधैं भइरहन्थ्यो । हरिको भाइ राधा बौलाहा कुकुरले टोकेर मर्‍यो ।

सुक्ना मास्टरका लागि पहरा कण्ठ पार्नु र ह्यान्डराइटिङ लेख्नु विद्याको आद्योपान्त थियो । मलाई न पहरा कण्ठस्थ हुने न मेरो ह्यान्डराइटिङ राम्रो ! एक दिन म घरमा ह्यान्डराइटिङ नलेखी स्कुल पुगें । सुक्ना मास्टरले खोजी गरे । ‘परमोधवा ? आज दहीचुरा नहीं खाया क्या ? ही, ही, ही, ही !’ सुक्ना मास्टर सासै जाला गरी हाँसे । क्लासतर्फ फर्केर हेरे, ‘देखते हो इस्को ! रामनाम में आलसी, भोजनमें होसियार ! लेकिन आज यह हन्डी फोडेबिना स्कुल आगया ।’

तिनले ह्यान्डराइटिङ नलेख्ने जतिलाई डेस्कमा उभ्याए । पान चपाउँदै ङिच्च हाँसे । अनि स्वाँट–स्वाँट डेस्कमाथि उभिएकाको खुट्टामा हिर्काउन थाले एकएक गरेर । अरूले ऐया–आथ्था गरे/गरेनन् मैले भने भेउ पाइनँ । मेरो जीउसम्म छडी कतिखेर आइपुग्छ भनेर एक निमेष पर्खिरहें । मेरा पिंडौलामा छडी बज्रनेबित्तिकै मेरो भने पेन्टबाट न्यानो तरल पदार्थ स्वल्ल तल बगेर डेस्क भिज्यो । त्यस दिनदेखि भुट्टे र बजारपारिका केटाहरूले मेरो नाम परमुत राखे र मलाई उडाउन थाले । त्यसपछि ह्यान्डराइटिङ गर्नुपर्‍यो कि मेरो जीउमा काँडा उम्रिन थाल्यो । मेरो ह्यान्डराइटिङ बिग्रेको–बिग्रेकै रह्यो । पछि कलेज पढ्दा ह्यान्डराइटिङ–कपी किनेर लाख कोसिस गरे पनि सुध्रिन सकेन । महात्मा गान्धी र लियो टोल्सटोयजस्ताको त ह्यान्डराइटिङ बुझ्नै नसकिने थियो भने म नाथेको के कुरा भनेर आजपर्यन्त चित्त बुझाउनुपरेको छ ।

खर–बाँसको स्कुल फाँटमा परेकाले पद्मे रातिराति कक्षाकोठामा पसेर बास बस्न थाल्यो । बिहान बिहान उसको फोहोर–कसिंगर बजार र बजारपूर्वका केटाहरूले सफा गर्नुपर्थ्यो । लगत्तै हरिको भाइ राधा, जसलाई स्कुल आउँदै गर्दा बौलाहा कुकुरले टोकेको थियो, कुकरजस्तै भुकेर मर्‍यो । त्यसपछि ‘लौ बा अब सकिन्न’ भनेर गाउँलेले स्कुल भत्काए । बजारमै हजामहरूको झुप्रोमा स्कुल सर्‍यो ।

यसै समय मेरो भाइ जन्मियो– गोरो चिट्टो । आमा जहिले पनि आकाशतिर हेर्दै गुहार्नुहुन्थ्यो, ‘भगवान्के घरमें गोरो माटो मेरा लागि मात्र थियो । मेरो छोराका लागि थिएन ।’ त्यही आकाशमा बस्ने भगवान्ले आमाको बिन्ती सुनेर मलाई गोरो भाइ पठाइदियो । महेन्द्र माला भाग– दुईमा विनोद एउटा असल केटा हो भन्ने मैले पढेको थिएँ । त्यो असल पनि थियो गोरो पनि, मेरो भाइजस्तै ।

प्रमोद एउटा चकचके बाँदर, खरायो र हन्डीफोरा ह्यान्डराइटिङ नलेख्ने केटा हो भने के भो ? म बुद्धु र खराब भए पनि मेरो भाइ गोरो छ र असल हुनेछ भनेर मैले भाइको नाम विनोद राखें– प्रमोद–विनोद, खराब–असल, कालो–गोरो ! तर, चार महिना नकट्दै त्यसलाई खोकीले भेट्यो । आमाले ओझागुनी, धामीझाँक्री लगाउनुभयो । भुट्टेको ‘धक्कर’ बाउ भट्टीवाला ओझाले चौबाटोमा जडीबुटी हालेर रातो बाच्छीको गोइठा बालेर तेल तताएर मन्त्र कसे र नग्न शरीरले उभिएर त्यो तेल विनोदलाई लाउन भने । आमाले त्यसै गर्नुभयो । केही नचलेपछि बैलगाडामा चार घण्टा लगाएर भाइलाई रंगेली भुवनेश्वर झा डाक्टरकहाँ लग्यौं । तिनले सुई दिए ।

घर फर्काएर ल्याउँदा खोकी अझ बल्झ्यो । ढोलबज्जाकी काली, बेलड्याङ्ग्री स्वास्नी तेल लगाउन आउँथी । त्यसैले बोक्सी लाइदीकी भन्ने आमालाई भयो । साडी–चोलो दिन्छौं, पैसा दिन्छौं, बोक्सी छुटाइदे भनेर आमाले अनेक कबुल गर्नुभयो । तर, त्यसले ‘सत्, सत् मैले केही गरेकै छैन’ भनी । ‘डायन–जोगिन् कहाँ हुन्छ ? सब झूट कुरा हो, अन्धविश्वास’ भनेर बुबाले भन्नुभयो । तीन दिनका दिन घुर्रघुर्र गर्दै विनोदको सास बन्द भयो । बुबाले विनोदलाई थाङ्नामा बेर्नुभयो । एक हातमा कोदालो र अर्कोमा भाइ बोक्नुभयो अनि धमधमे दहको डिलमा गाडेर फर्कनुभयो । त्यसपछि गाउँमा भकाभक मानिस मर्न थाले । छेउकै आँगनकी मेरी भाया आई (आमाकी मित्तिनी) प्रशवकालमा मरिन् । तिनका काका–ससुरा लगत्तै पिसाब बन्द भएर मरे । दुवैलाई खोलाको डिलमा गाडेर गाउँले फर्के । यी सबैको दोष गाउँलेले गाउँवरिपरि अदृश्य घुमिरहने गहिली, काली, संसारी आदि ‘देऊ’ हरूलाई दिए । मलाई क्लेषको बादलले घेर्‍यो । स्कुलमा मास्टरको त्रास, गाउँमा देऊको महामारी ! एक–दुई महिनापछि टोमकुमारको बाँसखरको घरमा स्कुल सर्‍यो । मेरो तीन कक्षाको जाँच त्यहीँ भएको थियो ।

तर, रिजल्ट हुँदासम्ममा स्कुल अलि दक्षिणतर्फ शेरसिंह राजवंशीको जग्गामा सरिसकेको थियो । प्रधान, जो शेरसिंहका भिनाजु थिए, र अरू गाउँलेले कटान हुँदै गरेको जंगलबाट बेरा हाल्न बाकलको जोहो गरे । र, हामी छात्र–छात्राले फेरि गाउँ–गाउँबाट छानो हाल्न खरका बोझा बोकेर ल्यायौं । बाकल र खरको स्कुल ठडियो ।

सन्तलाल मेट्रिक फेल नभई आठ फेल मात्र रहेछन् । ती जसरी सीमा नजिकको राजवंशी गाउँबाट आएका थिए, त्यसरी नै त्यतै बिलाए । सुक्ना र थुत्लीवाल मास्टर पनि हराइसकेका थिए । तेह्रथुमबाट झरेका हरिप्रसाद हेडमास्टर भए । हल्ला सुनियो तिनले धरानबाट ‘नर्मल तालिम’ गरेका छन् । मेट्रिक फेल, आईए फेल त हामीले सुनेका थियौं, तर यो नर्मल तालिम के हो रे बाबा भनेर हामी छक्क पर्‍यौं । ‘नर्मल तालिम’ बडा एब्नर्मल लाग्यो हामीलाई किनभने तिनले छडीले विद्यार्थी पिट्ने चलन हटाए र कन्सिरीसम्म तान्न मिल्छ भने । मेरो मनमा त्रास अलि कम भयो । हाम्रो गाउँका ठन्डा, जसले अनिल नाम अंगाले ती पनि शिक्षक भए । ठन्डा मेरी सदसरी नानी (हजुरआमा) का भतिज थिए । मेरा लागि तिनी ठन्डा मामा थिए– बडा मिजासिला र मेही दासका चेला भएकाले माछा–मासु नखाने, झूट–चोरी नगर्ने, हिंसा–नशादेखि परै बस्ने !

अनि एक दिन आँखामा सेतो चस्मा, सेतै मिलेका सफा दाँत, सपक्क मिलेको सट–पेन्ट र कपाल मिलाएर कोरेका एक जना युवक बजारमा देखा परे । आश्चर्य के भने तिनी अंग्रेजी फरर बोल्न सक्थे । त्यतिन्जेल म अंग्रेजी भनेको ‘सीओडब्लू काउ, काउ माने गाई, डीओजी डग, डग माने कुकुर’ घोक्ने कुरा हो भन्ने ठान्थें । ती फिटफाट महाशयको नाम प्रेमकुमार राई हो भने । र, तिनी दार्जिलिङ भन्ने ठाउँबाट आएका हुन् भने । कस्तो होला दार्जिलिङ, जहाँ यस्ता फिटफाट अंग्रेजी बोल्ने खाइलाग्दा मानिस बस्दारहेछन् ! अनि तिनको डिग्री पनि कम छक्क पार्ने खालको थिएन । तिनी आईए फेल थिए । अनि त के थियो बुबाले तीन फेल भएको म भुसकोललाई तिनीसँग ट्युसन पढ्न पठाउनुभयो एकाबिहानै । तैपनि पढाइ–लेखाइमा मेरो मन बसेन । डर–त्रास मनमा बसिरह्यो । कालो अक्षर किन पढ्ने भन्ने मनमा लागिरह्यो । बजारपारिका केटाहरूको खिसीट्युरीले मन पिरोलिरह्यो ।

एक दिन हाम्रो छिमेकी प्रधान जहरसिंह, जो मेरा ‘मसा’ (ठूलो बुबा) हुन पुगेका थिए (तिनकी श्रीमतीलाई आमाले बाई दिदी भन्नुहुन्थ्यो), तिनको ठूलो धाप (बरन्डा) को कुनामा एउटा इँटाजत्रो मोटो किताब देखें । कौतूहल जाग्यो र पल्टाएँ । किताबको बीचबीचमा अचम्मै पार्ने फोटाहरू थिए । ती थिए धनुर्धारी, गदाधारी योद्धाका फोटा । पृथ्वी नै निल्ने राक्षसका फोटा । शिर सुँगुरको र सिंहको, तर जीउ मानिसका भएका फोटा । चमत्कारी, जटाधारी सहस्रवर्ष दीर्घायु ऋषि अनि हजारमुखे नागका फोटा । फोटा नै आङ जिरिङ्ग पार्नेछन् भने त्यसमाथि लेखिएका काला हरफ कति मन मच्चाउने होलान् भनेर कनीकुथी शब्द, वाक्य पढ्न र अर्थ्याउन थालें । त्यो किताबलाई ‘सुखसागर’ भन्छन् देहाततिर ।

त्यसअघि दसैं–तिहारमा बोर्डरपारि मसुन्डाबाट आएको महाभारत नाच हेरिसकेको थिएँ । नाचमा गीति संवाद बंगालीमा हुन्थ्यो भने गद्य संवाद हिन्दीमा । त्यसले पनि यस किताबका वाक्य बुझ्न सजिला भए । किताबमा परीक्षित भन्ने राजा थिए । श्रापले गर्दा सात दिनभित्रै सर्पदंशले मर्ने डरले तिनले साधु–सन्त र विद्वत् समाजलाई डाकी त्यसबाट बच्ने उपाय सोधे । सनकादि मुनिले सबैभन्दा जान्ने ऋषिका पनि ऋषि शुकदेव मुनिले मात्र यसको उपाय बताउन सक्छन् भन्ने जवाफ दिए । शुकदेव परीक्षित राजाका दरबारमा पुग्दा म जिल्ल परें । ती त सात वर्षका बालक पो रहेछन् । र, सधैं सातै वर्षका रहिरहने ! ती सातवर्षेले सृष्टिको आदि–अन्त्यका सबै कुरा जान्दा रहेछन् ।

मलाईचाहिँ एकातिर ऋषि मेरै उमेरका रहेछन् भन्ने कुराले कुत्कुत्यायो भने अर्कोतिर बडो ग्लानि भयो । एकातिर यी सातवर्षे छन्, जो संसारका सबै कुरा जान्दछन् र सबैका मान्य, पुज्य छन् । अर्कोतिर म सातवर्षे, जो तीन कक्षा पनि पास गर्न नसक्ने लद्दु छु, सबैले छिःछिः–दुरदुर गर्ने । फेरि ती ऋषिलाई मृत्युबाट बच्ने उपाय पनि थाहा रहेछ । मचाहिँ मृत्य–त्रासले सधैं निस्तब्ध । त्यसपछि त के थियो– दानापानी छाडेर म त्यस किताबमा लीन भएँ । उठ्दा, सुत्दा, गाई चराउँदा त्यही मोटो किताब कनीकुथी पढ्थें । आमा कराउन थाल्नुभयो, ‘स्कुलको किताप पढ्नु छैन, खाली फाल्टु किताब पढेर समय बर्बाद गर्छस् ! माय करे कुटान–पिसान बेटाके नाम दुर्गादत्त ।’

धान कुट्दै, मुढी भुट्दै, भक्का बनाउँदै, दूध उमाल्दै, घरधन्धा गर्दै आमाको चेतावनी आउँथ्यो, ‘फेरि फेल हुन्छस् । होस गर् । माय करे कुटान–पिसान बेटाके नाम दुर्गादत्त ।’ तीतो वचन र तिखा आँखा खप्न नसकेर म लुकीलुकी पढ्न थालें, गुहालीमाथिको टाँडमा । बोरामा लुकाएर गाउँदेखि उत्तरको जंगलमा गाईवस्तुलाई चर्न छाडेर पढें । त्यसपछि दैव–दानवका अद्भुत खेला र कालो अक्षरभित्र रोमाञ्चित पार्ने जादू–चमत्कार लुकेको हुन्छ भन्ने अनुभूति भयो ।

असुरमाथि सुरको, बिगार्नेमाथि सपार्नेको विजय हुन्छ अन्त्यमा भन्ने आशा पलायो । शुकदेव मुनिजस्तै भइयो भने मृत्युलाई पनि छल्न सकिन्छ भन्ने विश्वास जाग्यो । सातवर्षे शुकदेव सबैका आदरणीय पात्र हुन सक्छन् भने म सबैद्वारा अपहेलित, तिरस्कृत किन ? मगजका एक–एक तन्तु जागृत भए । प्रेमकुमार सरले पढाएका अक्षर बलेर आए ।

ह्यान्डराइटिङ काग–नङ्ग्रे भए पनि लेख्ने रफ्तारले गति लियो । एकाबिहानै उठाएर पढ्न बसाल्दा दिमागमा एक अक्षर नघुसे पनि दिउँसो पढेका पाठ सोझै अन्तस्करणमा पस्न थाले ।

छ महिनाको अर्धवार्षिकी (हाफ इयर्ली) परीक्षामा चार कक्षामा दुलाल सरले ‘प्रोमोट’ गराए । केटाहरूले अब हन्डीफोरा, परमुत, चकचके बाँदर, खरायो भन्न छाडे । ‘प्रोमोटेड’ नाम राखे, जो परमुतजस्तै मेरो नामसँग गाँसिएको थियो । तर, केटाहरूले मलाई के भनेर डाक्छन्, दुनियाँले के भन्छ भन्ने अब वास्ता लाग्न छाड्यो । मेरो ध्याउन्न त शुकदेव थिए र मानिस भएको आभास हुँदै थियो ।

छ महिनाभित्रै धानका पहेंला बाला लहलहाउँदै गर्दा वार्षिक परीक्षा आयो । जाँचमा औंलाभरि मसी धसिने गरी लेखें, रिजल्ट निस्क्यो । म त स्कुलभरिमै प्रथम (स्कुल फस्ट) पो भएको रहेछु । बुबा फेरि पनि ‘देश’ तिरै यात्रामा हुनुहुन्थ्यो । तर, घाँटीभरि फूलको माला र बाल्टीभरि कलम–कापी पुरस्कार लिएर म घर पुगेको देखेर आमा रुन थाल्नुभयो । हर्ष वा विषाद, जुन कुरामा पनि आँसु चुहाउने आमाको बानी मलाई मन परेन ।

प्रकाशित : जेष्ठ १, २०७८ १०:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×