सञ्जाल सत्य, समाज मित्थ्या- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

सञ्जाल सत्य, समाज मित्थ्या

पछिल्ला दशकमा नेपाली समाजमा चलेको सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति वैदेशिक रोजगार र यसले पठाउने रेमिट्यान्स तथा इन्टरनेट र स्मार्ट फोनको गठजोडबाट पैदा भएको सामाजिक सञ्जाल हो । हाम्रो समाज र सामाजिक जीवनलाई धेरै प्रभावित कसैले पारेको छ भने त्यो यिनै चीज हुन् ।
देशको दुर्गति र दलतन्त्रको कब्जा देख्दा भाउन्न भएको युवाले आक्रोश पोख्ने कहाँ ? यस्तोमा ऊ  सामाजिक सञ्जालमा बोल्छ । फेसबुकले यसै ‘ह्वाट्स अन योर माइन्ड’ सोध्दैन, यो मनजाल पनि हो ।
यज्ञश

यो समयको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न के हो ? प्रश्न जति जटिल लाग्छ, यसको उत्तर त्यति सहज छ– ह्वाट्स अन योर माइन्ड ? (तपाईंको दिमागमा के छ ?)  यो प्रश्न सोध्छ, फेसबुकले । संसारभर छरिएका विभिन्न देश, भाषा र संस्कृतिका आफ्ना करोडौं प्रयोगकर्तालाई फेसबुकले हरेक दिन, हरेक घण्टा, हरेक मिनेट यही एउटा प्रश्न सोधिरहेको छ । र, मानिसहरू आ–आफ्नो उत्तरको खोजीमा जुटिरहेजस्ता लाग्छन् । 

भारतका प्रख्यात साहित्यकार राही मासुम रजा (जो मुसलमान थिए) ले लेखेको ‘महाभारत’ टेलिसिरियलको सुरुआती वाक्य छ– मैं समय हुँ । समयको अर्थ हो, निरन्तरता र सर्वव्यापकता । सम्बन्धजस्तो समयको कुनै भेटिने–छुट्टिने विन्दु देखिँदैन, त्यसैले यसको विछोड हुँदैन । हरेक चीज जसको सीमा हुँदैन, त्यो समय बन्छ, समयातीत बन्न पुग्छ । आजसम्म मानिसले प्रेम र धर्मलाई यस रूपमा कल्पना गरेको पाइन्छ । महाभारत समायातीत भएकैले होला, हिन्दुको पवित्र धर्मग्रन्थ मानिएको महाभारतमाथि मुसलमान साहित्यकारले पटकथा/संवाद लेखे ।

समय नपुग्ने कुनै ठाउँ छैन । जहाँसम्म गणना छ, जहाँसम्म सोच छ, त्यहाँ समय छ । यसको अर्थ हो, समय सब जान्दछ । समय सब चिन्दछ । समय सब देख्दछ । सायद, धेरै वर्षदेखि मानिसको रखवाली, खबरदारी र चियोचर्चो गर्दा समय थाकेर हो, अहिले यो काम सामाजिक सञ्जाललाई सुम्पिएझैं लाग्छ । मानिसको दिमागभित्र के छदेखि मानिस कहाँ जान्छ, के खान्छ, कसलाई भेट्छ, सबै चीजको रेकर्ड अब सामाजिक सञ्जाल र यसको सञ्चालन गर्ने एआई (आर्टिफिसियल इन्टलिजेन्स) सँग सुरक्षित रहन थालेको छ । सूचना र तथ्यांकको यस्तो भण्डार यसअघि कसैसँग थिएन ।

यस्तो लाग्छ, हामी सामाजिक सञ्जालकै लागि बाँचिरहेका छौं । यो हाम्रा लागि साधन होइन, साध्य हो । म आफैं यो सञ्जालको एउटा लती हुँ । सहरका ठूला मल, रेस्टुरेन्ट वा चिल्ला सडकमा जतासुकै भीड देखिन्छ– फोटोसुट गर्ने र टिकटक बनाउनेको । तपाईं सोध्नुहोला– यसमा खराबी के छ ? केही छैन । आफ्नो मन खोल्नुमा कुनै खराबी छैन, जबसम्म यसको कसैले दुरुपयोग गर्ने खतरा हुँदैन ! अझै यसको त सकारात्मक पक्ष पनि छ– यसले सबलाई समान रुपमा अभिव्यक्त हुने माध्यम दिएको छ । ‘सबका मालिक एक’ भनेजस्तो यो सबैको माध्यम भएको छ । कुनै अनकन्टारबाट घुमन्तुले पोस्ट गर्ने फोटो र मुख्यधाराको कुनै सञ्चारमाध्यमले पोस्ट गर्ने समाचारको लिंकसम्मको एउटै हैसियत र सम्भावना यसमा रहन्छ ।

पछिल्ला दशकहरूमा नेपाली समाजमा चलेको सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति वैदेशिक रोजगार र यसले पठाउने रेमिट्यान्स तथा इन्टरनेट र स्मार्ट फोनको गठजोडबाट पैदा भएको सामाजिक सञ्जाल हो । हाम्रो समाज र सामाजिक जीवनलाई धेरै प्रभावित कसैले पारेको छ भने त्यो यिनै चीज हुन् । राजनीतिक परिवर्तन र आन्दोलनहरूले धेरै मानिसका लागि तात्त्विक परिवर्तन ल्याउन सकेका छैनन् । जीवनको आयामलाई व्यापक र मानिसलाई स्वतन्त्र बनाउन रेमिट्यान्स र सञ्जालले सबभन्दा ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।

नेपालमा इन्टरनेट (वाईफाई) को विस्तार, स्मार्ट फोनको उपलब्धता र लामो समय दमित अवस्थामा रहेका जनसाधारणको आफूलाई अभिव्यक्त गर्ने हुटहुटीले परम्परागत रूपमा समाज भनिने स्पेसले गर्दै आएको काम सामाजिक सञ्जालको पोल्टामा पुर्‍याइदिएको छ ।

बोलै बोल माया हृदय खोलेर

केही हुँदैन मसँग बोलेर

टिकटक ट्रेन्डिङमा रहेको यो मुखडाले अहिलेको नेपाली समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ । देश दुनियाँका खबर थाहा पाउनेदेखि दुनियाँलाई आफ्नो खबर दिने स्थान यही बनेको छ । चिया पसलदेखि पानी पधेँरामा हुनेजस्ता गफगाफ अब यहाँ हुन्छन् । गसिपको नयाँ अड्डा पनि यही बनेको छ । म्यासेन्जर, भाइबर, फेसटाइमजस्ता एपहरूले टाढा–टाढा पुगेका आफन्तलाई आँगनमै ल्याइदिन्छन् । कुनै बेला आफ्ना बिदेसिएका प्रियको सम्झनामा गाइएको ‘पाइन खबर, घर फर्की आउनुहोस् मेरो हजुर’ जस्ता गीत चल्थे । अहिले ‘मेरो हजुर’ र ‘मेरी प्यारी’ २४ सै घण्टा भिडियो कलमा उपलब्ध हुन्छन् ।

साथीभाइ र प्रियजनका जन्मदिन हुन्, वैवाहिक वर्षगाँठ हुन्, अब उत्सव पनि यहीं हुन्छ । शुभकामनादेखि बधाई दिनेको एकातिर लर्को हुन्छ, अर्कातिर आफ्ना उपलब्धि दुनियाँलाई देखाउने उत्साह ! यो उत्साह कतिसम्म व्यापक भइसकेको छ भने हामी सानाभन्दा साना उपलब्धि पनि ठूलो हुनेगरी पोस्ट गर्न व्यस्त छौं । सवालचाहिँ– कतै यसले वास्तविक उपलब्धिको महत्त्व र भोक नै मेटाइदिने हो कि ? हामी जुन किसिमको मिडियोकोर (एकदमै कामचलाउ मात्रै) राजनीति, खेलकुद, सिनेमा, साहित्य, व्यवसाय चलाइरहेका छौं, यसबाट उन्नततिर जाने चाह नै समाप्त हुने हो कि ? सिंगो समाजको रुचि र परख गर्ने क्षमतामा ह्रास आयो भने के हुन्छ ?

***

नेपाल देशभित्र धेरैवटा समाज छन् । काठमाडौं एउटै सहरभित्र धेरै समाज छन् । बालुवाटार र सिंहदरबार वरपरको समाज, बुढानीलकण्ठ र बालकोट वरपरको समाज तथा धोबीखोला, थापाथली पुलमुनिका बस्तीको समाज एउटै त होइन ? तर, समुच्चमा कुरा गर्ने हो भने काठमाडौंको सपना र देशको सपनाभित्र यी सबै पर्छन् । प्रश्नचाहिँ सिंहदरबारको सपनाभित्र धोबीखोलाले कति ठाउँ पाउँछ भन्ने हो । यी समाजहरूबीचको विषमतालाई कसले तोड्न सक्छ ? राजनीतिक रूपमा भन्ने हो भन समाजवादमा आधारित उदार र उदात्त शासन व्यवस्थाले त्यो विषमता हटाउन सक्छ, जुन व्यवस्थाको कल्पना हाम्रो संविधानले गरेको छ । तर, व्यवहारमा भने केवल भाषणमा मात्रै यस्तो हुने सम्भावना देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालका लागि भने यी सबै समाज बराबर ! सबका विचारलाई उस्तै हैसियत र मान्यता सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त छ ।

नैतिकताजस्तै समाज पनि एउटा परिकल्पना हो । ‘स्यापियन्स’ मा युवल नोहा हरारी भन्छन्— समाज र देश ‘इम्याजिन्ड अर्डर’ मा चलेका छन् । यिनको ठोस आकार छैन । न यिनको कुनै वजन छ, न आकार–प्रकार न रूप–रङ । यी छन् भन्ने कुरा दिमागमा ठप्पा लागेकाले यी छन् । यिनको अस्तित्व केवल हाम्रो सोचमा छ । र, हाम्रो सोचमा यस्तो ठप्पा सजिलै लागेको होइन । यसका लागि विभिन्नखाले सत्ताहरूले धेरै लामो समय प्रयत्न गरेका हुन् । रुसोले भनेजस्तो स्वतन्त्र जन्मिएको मानिस अहिले जहाँतहीँ बन्धनमा छ । समाजको बन्धन, परिवारको बन्धन, नैतिकता र संस्कृतिको बन्धन, राजनीति र व्यापारको बन्धन ! हामी थाहै नपाई ती बन्धनलाई नै आफ्नो स्वतन्त्रता र उन्नति ठान्न अभिशप्त भइरहेका छौं कि ? र, यसैले हामी नयाँ–नयाँ ठप्पा लगाउँदै गइरहेका छौं कि ?

कोरोना महामारीले एकातिर समाजको पुरानो चालचलनलाई ठप्प बनाइदियो भने अर्कातिर इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाललाई सबैभन्दा प्रभावशाली बनाउन पनि भूमिका खेल्यो । एक समय यस्तो आयो, पूरै संसार समेटिएर मानिसहरूका मोबाइलबाट प्रकट हुन थाले । सिनेमा त्यहीं, साहित्य त्यहीं, समीक्षा त्यहीं, समाचार त्यहीं, लोकाचार त्यहीं ! कुनै समय राजा–महाराजाका जन्मदिन भव्य रुपमा मनाइन्थ्यो, संजालले सबैलाई अब त्यो हैसियत प्रदान गरेको छ । हरेक दिन बिहानै फेसबुकले एउटा लिस्ट पठाउँछ, आज क–कसको जन्मदिन छ भनेर । ८–९ नबज्दै तपाईंको वाल शुभ सन्देशहरूले भरिइसकेको हुन्छ । के यो सामाजिक व्यवहार होइन ? कसैका बच्चा जन्मिएकामा बधाईदेखि कसैका आफन्तजनको बिदाइको शोकसम्म यही मञ्चमा प्रकट हुन्छन् ।

कोरोनापछि त स्कुल पनि यहीं, कलेज पनि यहीं, उद्घाटन पनि यहीं, महाधिवेशन पनि यहीं ! कोरोनापछि एउटा शब्द निकै चल्यो– सामाजिक दूरी । खासमा भौतिक दूरीको कुरा यो थियो । तर, यसले नजानीकनै सामाजिक दूरीकै पैरवी गर्‍यो । र, मानिसको निकटताजति सञ्जालमा स्थापित गरिदियो ।

कुनै जमानामा युधीर थापाका किताब एकै परिवारमा पाँचवटा बिक्थे रे, यसका विक्रेता रत्न पुस्तकका गोविन्दप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार । किनभने, सबैलाई पढ्न मन लाग्ने, तर यसमा हुने वयस्क विषय र प्रस्तुतिका कारण एउटै सेयर गर्न नमिल्ने । ‘त्यसो भएपछि सबैले किन्थे, परिवारका अरू सदस्यसँग लुकाएर पढ्थे,’ उनले भनेका थिए ।

मोटामोटी टिकटकमा त्यस्तो ट्रेन्ड छाएको छ । यसमा परिवारका सबै छन्, आ–आफ्नो रुचिअनुसारका कन्टेन फलो गर्छन्, तर एकले अर्कालाई फलो नगर्न सक्छन् । फेसबुकमा शब्द र तस्बिर छन्, टिकटकमा छ भिडियो । स्मार्ट फोनको एउटा अर्को टुलको यहाँ सबभन्दा राम्रोसँग उपयोग हुन पाएको छ । कोही आफैंले खिचेको भिडियोमा त कोही ‘चरी जेलैमा...’ जस्ता गीतमा आफ्नो भावना र अभिनय प्रदर्शन गरिरहेका छन् । यस्तो लाग्छ, टिकटकले सबैलाई कलाकार र फिल्ममेकर बन्ने मौका दिएको छ ।

सामाजिक सञ्जाल एक अर्थमा समाजभन्दा प्रगतिशील छ । यहाँ कसैको हैसियत र वंशावलीको खासै मतलब गरिँदैन । कसैको जाति र धर्मको खासै वास्ता छैन (धर्मकै राजनीति र व्यवसाय गर्ने भने यहाँ पनि छन्) । मानिस आफ्नो विचार व्यक्त गर्न र प्रतिक्रिया दिन स्वतन्त्र छ । यसमा त आफ्नो परिचय नखुलाईकन पनि प्रश्न गर्न पाइन्छ, टिप्पणी गर्न पाइन्छ । तपाईंले नागरिकता देखाइरहनु पर्दैन, कतै गएर तमसुक गर्नुपर्दैन । जस्ता ठूला र प्रभावशाली भनिएका मानिसलाई पनि यहाँ साना भनिनेले र्‍याखर्‍याख पार्न सक्छन् । कुनै गलत कुरा आयो भने त्यसविरुद्ध तुरुन्तै विरोधको लर्को देख्न सकिन्छ ।

यतिसम्म कि कुनै अखबार वा न्युज पोर्टलले केही गल्ती गरेको खण्डमा अब भोलिपल्ट होइन, तुरुन्तै माफी माग्नुपर्ने अवस्था आएको छ । साधारण मानिस यति शक्तिशाली सायद पहिले थिएन ।

यसका केही खतरा पनि छन् । अलग विचारकालाई सकिन्जेल गाली गर्नेको एउटा समूह छ । अरिंगालको पूरै दस्ता यसमा छ । पार्टीहरूले अब यसलाई नै युद्ध मैदान मानेर साइबर सेल गठन गर्न थालेका छन् । कुनै राजनीतिक मुद्दालाई प्रभावित पार्न संगठित तरिकाले यसमा हुने बहसहरूमा हस्तक्षेप हुन थालेको छ । र, व्यक्तिको गोपनीयता सबभन्दा बढी दाउमा लागेको छ । मानिसहरू निकै नै पारदर्शी भएर आइदिँदा त्यसका गलत असरप्रति जानकार नभएजस्ता देखिन्छन् । केही भने यसकै कारण हिंसा र यौन हिंसाको सिकार भएका पनि भेटिएका छन् । कसैका तस्बिर र परिचयलाई गलत उद्देश्यका साथ प्रयोग गरिएको पनि पाइएको छ । विज्ञापन र प्रपोगन्डाका लागि सबभन्दा प्रभावकारी थलो यो भएको छ ।

***

कतारको ५० डिग्रीको गर्मीमा रापिएर, मनैदेखि बाफिएर, आफ्नो देशले गरेको हेला सम्झिएर, देशको दुर्गति र दलतन्त्रको कब्जा देख्दा भाउन्न भएको युवाले आक्रोश पोख्ने कहाँ ? समाजले उसको कुरा सुन्दैन । किनभने समाजको सिंढीमा ऊ सधैं भुइँमा हुन्छ, सुन्ने ठूलाहरू सिँढीको माथिको पल्लामा । यस्तोमा ऊ यही सञ्जालमा बोल्छ । फेसबुकले यसै ‘ह्वाट्स अन योर माइन्ड’ सोध्दैन, यो मनजाल पनि हो ।

अझै केहीका लागि त यो आम्दानीको स्रोत पनि हो । केही सामाजिक आन्दोलन र राजनीतिक मुद्दालाई यसले नै विस्तारित गर्ने काम गरेको छ । तर, यसको समस्या के छ भने सञ्जालमा जति आक्रोशित भए पनि आन्दोलन नै गर्न भने तपाईंले सडकमै उत्रिनुपर्छ । अन्यथा, तपाईंको वाणी शासकहरूले सुन्दैनन् ।

यसका खतरा पनि छन्, यो कसैको व्यापारको साधन हो । तपाईंका भावना, विचार कसैका लागि व्यापार हुन् । तर, अहिलेको युगमा कहाँ व्यापार छैन ? पत्रिकामा छापिनु व्यापार होइन कि अनलाइनमा अपलोड हुनु ? यो सञ्जालको दुर्गुणचाहिँ के भने यो बाहिर अरू कसैको नियन्त्रणमा छ । यसमा गएका विषय अरूकै सम्पत्ति बन्छन् । र, यसमा गलत कुरालाई पनि सत्यभन्दा चर्कोसँग फैलाउने शक्ति छ । यस अर्थमा फेरि सञ्जाल मित्थ्या छ ।

म्यानमारमा रोहिंग्याविरुद्ध दमन सुरु हुनुअघि फेसबुकमा प्रशस्तै हेटस्पिचहरू फैलाइएको थियो । रोहिंग्याविरुद्धका सन्देश फेसबुक र ह्वाट्एपबाटै छ्याप्छ्याप्ती बनाइएको थियो । यतिसम्म कि भोलि यो समयबाट आक्रमण गर्ने भन्ने पनि फेसबुकबाट फैलाइएको थियो । तर, फेसबुकले यस्तो हिंस्रक कुरालाई रोकेन । अमेरिकी पत्रकार डाना प्रिस्टको डक्युमेन्ट्रीमा फेसबुकका अधिकारीले यस विषयमा जवाफ दिएका छन्– स्थानीय भाषामा लेखिएको कुरा बुझ्ने मानिस नै हामीसँग थिएन । त्यो हाम्रो गल्ती भयो ।

फेसबुकका लागि सन्देशमा के लेखिएको छ भन्दा पनि त्यसले दिएको ‘इन्गेजमेन्ट‘ ठूलो कुरा थियो । किनभने, यो व्यापार हो । मित्थ्या समाचार फैलाउन पनि सञ्जालको निकै ठूलो भूमिका छ । अमेरिकामा राष्ट्रपतिको चुनावदेखि नेपालमा हुने पार्टीको वडा चुनावसम्ममा फेक न्युज फैलाउनका लागि सबभन्दा बलियो र प्रभावकारी माध्यम यही सञ्जाल भएको छ ।

***

पछिल्लो तीन दशकमा नेपालमा भएको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक परिवर्तन वैदेशिक रोजगारी हो । यसले युवाहरूलाई रोजगारी दियो । परिवारलाई समाजमा सम्मान, बाँच्ने आधार, एक टुक्रा जमिन र बस्ने एउटा ठाउँ दियो ।

बालबच्चालाई पढ्ने स्कुल, श्रीमतीलाई दाउरा बोक्ने र घाँस काट्ने कामबाट निकालेर बच्चालाई स्कुल लैजाने–ल्याउने काम दियो । घर–घरमा इन्टरनेट र हात–हातमा मोबाइल पुर्‍याउन वैदेशिक रोजगारीबाट आएको पैसाभन्दा बढी के–को योगदान होला ? नेपालमा वैदेशिक रोजगारीबाट रकम आउने परिवारको संख्या ५६ प्रतिशतभन्दा बढी छ । बहुमतभन्दा बढी परिवारको आयको मुख्य स्रोत यही हो । कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २५ प्रतिशत बराबर वैदेशिक रोजगारीको योगदान छ ।

सबभन्दा ठूलो योगदानचाहिँ यसले मानिसलाई आत्मविश्वास दिएको छ । राज्यले सबभन्दा कम लगानी गरेको वर्गका युवाले अहिले सरकारहरूलाई पाल्ने काम गरिरहेका छन् । राजनीतिक आन्दोलनहरूले दिएको चेतना र वैदेशिक रोजगारीले दिएको आर्थिक आडभरोसाका कारण समाजको तल्लो तहमा रहेका मानिसहरू बोल्न सक्ने भएका हुन् भन्न सकिन्छ । नियालेर अध्ययन गर्नेहरूले भन्न सक्छन्– वैदेशिक रोजगारीमा गएका युवा/युवतीका ५६ प्रतिशत परिवार उपल्लो वर्गका होइनन् (युरोप/अमेरिकातिर जाने थोरैबाहेक) ।

निम्न वर्ग र निम्नमध्यम वर्गका, देशमै रोजगारी र अवसर नपाएका/नपाउने, दलित र पिछडा वर्गका मानिसका लागि वैदेशिक रोजगारी एक मात्रै बाटो देखिन्छ । आफ्नो देश र परिवार छोडेर झन्डै १ सय ७२ देशमा फैलिएका नेपाली युवाका लागि पनि सञ्जाल नै आफ्नो समाजसँग जोडिने माध्यम हो । यिनले नै पठाउने पैसाले यिनको परिवार, शासक वर्ग र व्यापारी वर्गको कारोबार चलिरहेको छ । यही पैसाले अन्ततः समाजलाई उठाएर सामाजिक सञ्जालमा पुर्‍याइदिएको छ ।

र, हाम्रो समयको क्रान्ति सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको छ । जुन मित्थ्या भए पनि यसले सत्यको स्वाद दिइरहेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २३, २०७८ १३:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मामुली भूमिकाहरुको हिरो

यज्ञश

काठमाडौं — यो कथा अलि लामै हुनेवाला छ । यसमा केही आफ्ना स्मृति, केही सिनेमाका सम्झना र केही यताउताका कुरा मिसिएका छन् । यो लकडाउनका बेला तपाईंलाई लामो लेख पढ्ने फुर्सद होला भनेर यो ब्लगमा मैले धेरै कैंची नचलाएको बेहोरा अवगत गराउँछु । अरु बेला भएको भए म आफैं अक्षरहरुप्रति अलि बढी निर्मम हुने थिएँ ।

सुरुमा शीर्षककै कुरा । यो शीर्षक अरुन्धति रोयको उपन्यास 'गड अफ स्मल थिंग्स'को हिन्दी अनुवादको शीर्षकबाट लिइएको हो- 'मामुली चिजों के देवता'बाट । त्यसैले यो मामुलीको अर्थ बेकार वा झारेझुरे भन्ने होइन ।

यसको अर्को कारणचाहिँ यो ब्लग बर्षौं स-साना भूमिकाहरु, जसले पर्दामा निकै कम समय पाउँछन्, त्यस्ता भूमिकामा अभिनय गर्दै प्रमुख भूमिकामा आएका कलाकारहरुप्रति समर्पित छ । इरफान जब हिरो भए त्यसपछि पनि उनले साना मानिसहरुकै भूमिका धेरै निर्वाह गरे । कहिले रिटायर्ड हुन लागेको सरकारी कर्मचारी त कहिले समाजले हतियार उठाउन बाध्य बनाएको डाँकु त कहिले ट्याक्सीवाला !

...

पत्रपत्रिकामा लेख लेख्न थालेको, अन्तर्वार्ता र फिल्म समीक्षा लेख्न थालेको र होलटाइमर पत्रकार भएको सबै जोड्ने हो भने दिव्य बीस वर्ष पुग्दैछ । यो बीस वर्षमा धेरै फिल्म हेरियो, केही किताब पढियो र थोरै मान्छे भेटियो । विद्वानहरुका कुरा सुनेअनुसार हुनुपर्नेचाहिँ सायद उल्टो थियो- धेरै मानिस भेट्ने, केही किताब पढ्ने र थोरै फिल्म हेर्ने । हुनुपर्ने धेरै कुरा जीवनमा हुँदैनन् । नभए पनि हुने धेरै कुरा हुन्छन् । हुनै नहुने कुराचाहिँ थोरै नै हुन्छन् । त्यसैले जीवन बाँच्नलायक हुन्छ । गर्नै नहुने काम धेरै गरिएको भए त जीवन बाँच्न सकिने नै हुन्थेन होला !

कुरा झन्डै १२ वर्षअघिको हो । त्यसबेला दयाहाङ राई नेपाली सिनेमाको स्टार भइसकेका थिएनन् । न खगेन्द्र लामिछाने नै 'पशुपतिप्रसाद' भएका थिए । न त दीया मास्के र सिर्जना सुब्बा नाटक तथा फिल्ममा यस्तरी जमेका थिए ।

त्यतिबेला पनि यी सबै कलाकार थिए । कलाका माध्यमले समाजलाई हेर्ने आफ्नो नजरलाई तिखार्दै थिए । गिलो माटो मुछेर लिपेको भित्तामा आफ्नो हत्केलाको छाप छोड्न उद्दत कुनै किशोरजसरी उनीहरु कलाका पर्खालतिर हत्केला सोझ्याइरहेका थिए । यो टोलीका नेता थिए अनुप बराल । नयाँ दिल्लीमा नाटक पढेर फर्केका अनुपले काठमाडौंमा स्थापना गरेको एक्टर्स स्टुडियो चर्चामा थियो । अनुपले फिल्म निर्देशन थाल्न बाँकी नै थियो । केही फिल्ममा उनको अभिनय भने देखिइसकेको थियो । प्रकाश घिमिरे र आशान्त शर्मा पनि त्यतिन्जेल नाटकमै रमाइरहेका थिए ।

२००८ को जनवरीमा म यिनको टोलीमा मिसिएर नयाँ दिल्लीको राष्ट्रिय नाट्य विद्यालय (एनएसडी) पुगेको थिएँ, नाटक महोत्सवमा । अनुप बरालले निर्देशन गरेको नाटक 'टलकजंग भर्सेज टुल्के'को सो थियो । यो यात्रा सबैका लागि विशेष थियो । यो अनुप बरालले पढेको स्कुल थियो । नेपाली नाटकको पुनर्उत्थानमा लागेका सुनिल पोखरेलले यहीँ पढेका थिए । यो क्षेत्रकै नाटक र कलामा लाग्नेका लागि एउटा आस्थाको केन्द्रजस्तो यो स्कुलका एक शिक्षक थिए- एनके शर्मा ।

शर्माले अनुप बराललाई पढाएका थिए । अनुपले अनुरोध गरेपछि उनी मलाई अन्तर्वार्ता दिन तयार भए । शर्माले त्यसबेला एनएसडीको वार्षिक नाट्य भेला 'रंग महोत्सव'लाई बहिष्कार गर्न थालेका थिए । त्यसको कारण उनी यो महोत्सव पुँजीपति र धनीमानीका लागि मात्र हुन थालेको बताउँथे। उनी प्रसिद्ध भारतीय लेखक उदय प्रकाशका मित्र थिए । म त्यसबेला उदयप्रकाशको नोवेला 'मोहनदास' अनुवाद गर्ने तयारीमा थिएँ । फाइनप्रिन्टका अजित बरालले उदय प्रकाशको फोन नम्बर मलाई दिएका थिए । मसँग भारतको सिमकार्ड नभएकाले मैले एनके शर्माकै मोबाइलबाट उदय प्रकाशलाई फोनसमेत गरेको थिएँ ।

बलिउडदेखि बाहिरबाट आएका, कुनै स्टार, राजनीतिज्ञ वा नेताको आशीर्वाद वा नाम लिएर नआएका यी प्रतीभाहरुका आदर्श भएर इरफानले जहिले पनि प्रेरित गरे ।

एनके शर्मा एनएसडीमा मनोज बाजपेयीका गुरुको नाममा चिनिन्थे । यसको कारण थियो । बिहारको बेतियाबाट नाटक पढ्न दिल्ली आएका मनोजलाई एनएसडीले चारपटकसम्म प्रयास गर्दा पढाउन मानेको थिएन । शर्मा तिनै थिए जसले यो स्कुल प्रांगणमा रहेको निमको रुखमुनि बाजपेयीलाई 'नाटक' सिकाए । एनएसडीले भर्ना नलिए पनि मनोजजस्ता थुप्रै विद्यार्थीले शर्माको नाटक समूहमा कामसमेत पाए । जब चौथो वर्ष पनि मनोज पढ्नका लागि अन्तर्वार्ता दिन गए त्यसबेला उनलाई यस्तो भनेर इन्कार गरियो, 'अब त तिमी पढ्न होइन, पढाउनलाई आउ ।' एक अन्तर्वार्तामा मनोजले यसबारे बताएका छन्, 'यो कुरा साँच्चीकै भनिएको थियो कि मलाई टार्नका लागि थाहा पाइनँ ।'

मैले त्यो अन्तर्वार्तामा प्रोफेसर शर्मालाई मनोजबारे अलि धेरै नै सोध्न खोजेको थिएँ । किनभने 'सत्या' देखि 'पिंजर' सम्मका फिल्मबाट मनोज बाजपेयी गज्जबका अभिनेताका रुपमा स्थापित भइसकेका थिए । अलि बढी नै सोधेपछि शर्माले अलि झिजो मान्दै भनेका थिए- 'कति मनोज बाजपेयी मनोज बाजपेयी भन्छ्स् ? अरुलाई चिन्दैनस् ? बलिउडमा मनोजजस्ता मेरा पाँच सय विद्यार्थी छन् । कति जमिरहेका छन् । कति जम्न सकिनँ गुरुजी भन्दै गाउँ फर्किइसके ।' यो गफको अन्त्यमा उनले भनेका थिए- 'इरफान खानलाई चिन्दैनस् ?'

मैले इरफानलाई नचिन्ने कुरै थिएन । हिन्दी फिल्मसँग त्यसबेला भयंकर प्रेम थियो । फिल्ममात्रै होइन फिल्मका समाचार, समीक्षा र कलाकारका अन्तर्वार्ता छाप्ने/प्रसारण गर्ने पत्रिका, म्यागजिन र टिभी कार्यक्रमप्रति पनि प्रेम थियो । काठमाडौंमा बानेश्वरदेखि लगनखेलसम्म, न्युरोडदेखि सोह्रखुट्टेसम्म फिल्मका म्यागजिन झुन्ड्याउने सबैजसो स्टेसनरीका साहुजीसँग चिनजान भइसकेको थियो ।

इरफानको अनुहार पहिलोचोटी दमौली बस्दाखेरी टिभीमा देखिएको थियो- 'चन्द्रकान्ता'मा । त्यसपछि एकैचोटी बेलायती निर्देशक आसिफ कपाडियाको फिल्म 'द वारियर'मा उनलाई हेरेजस्तो लाग्छ । बेलायती दूतावासले गरेको आफ्ना देशको फिल्म फेस्टिभल थियो । गोपीकृष्ण हलमा फिल्म देखाइएको थियो । राजजस्थानको यो कथा एउटा योद्धा र उसको तरबारको थियो । इरफानको अभिनय यसमा उम्दा थियो । यो फिल्मसम्म पुग्न इरफानले धेरै संघर्ष गरेका थिए । राजस्थानको जयपुरमा साहबजादे इरफान अली खानका रुपमा जन्मिएका इरफान १९८४ मा नयाँ दिल्लीको नाट्य विद्यालय आइपुगेका थिए पढ्नलाई । यहाँ सुनिल पोखरेल र इरफान क्लासमेट थिए ।

अनुप बरालको टोलीसँग गएको अर्को वर्ष म फेरि सुनिल पोखरेल र गुरुकुलको टोलीसँग नाट्य विद्यालय पुगें । यस वर्ष सुनिलको नाटक 'डल्स हाउस'को सो थियो । निशा शर्मा र शेखर चापागाईं मुख्य भूमिकामा थिए । सुनिलले मलाई एक राउन्ड नाट्य विद्यालय घुमाएका थिए । पुराना नाटकहरुका तस्बिरलाई ठूलो बनाएर भित्ताभरी सजाइएको थियो । ती तस्बिरमा कतै सुनिल देखिए, कतै ओम पुरी, कुनैमा आशिष विद्यार्थी त कतै इरफान, मिता वशिष्ठ र राजेश विवेक । गिरिश कर्नाड, रामगोपाल बजाज, नसिरुद्दीन शाह र ओम पुरीचाहिँ यो विद्यालयका सान मानिँदा रहेछन् । भारतीय रंगमञ्चमा यिनको स्थान अलगै छ ।

यसबेला इरफान बलिउडमा जमिसकेका थिए । तिग्मांशु धुलियाको फिल्म 'हासिल' र विशाल भारद्वाजको 'मकबुल'ले इरफानलाई बलिउडमा भरुवा बन्दुकबाट निस्केको छर्राजस्तो धेरैतिर फैलाइसकेको थियो । टिभीको दुनियाँबाट उठेर इरफान ठूलो पर्दामा छाउन थालेका थिए । १९८७/८८ मा बम्बै पुगेका इरफानले त्यसै वर्ष मीरा नायरको फिल्म 'सलाम बम्बै'मा सानो भूमिका पाएका थिए । बम्बैका फुटपाथमा मानिसहरुका लागि चिठी लेखिदिने पात्रका रुपमा उनी थिए । यो फिल्मलाई त्यसवर्ष भारतले ओस्करमा पठायो । र, फिल्म उत्कृष्ट विदेशी भाषाको फिल्मको अन्तिम प्रतिस्पर्धामा पुग्यो ।

फिल्मले संसारभर प्रसिद्धि पायो तर त्यसमा इरफान थिएनन् । फिल्मको अन्तिम सम्पादनमा उनको चरित्र नै गायब थियो । काटेर फालिएको थियो । पछि जब फिल्म भिडियोमा रिलिज भयो त्यसबेला भने इरफानको भाग यसमा मिसाइयो । यसैले अहिले युट्युब वा अन्य प्लेटफर्ममा पाइने लिंकमा इरफान देखिन्छन् । मैले यो फिल्म काठमाडौं बबरमहलको मार्टिन चौतारीमा हेरेको थिएँ ।

इरफानका लागि रोल पाएको पहिलो फिल्मबाटै पत्तासाफ हुनु पक्कै राम्रो लाग्ने कुरा थिएन होला । फिल्ममा नाना पाटेकर र रघुवीर यादवजस्ता अभिनेता थिए । यसको झन्डै बीस वर्षपछि मीरा नायरले जब झुम्पा लाहिरीको पुलित्जर विजेता पुस्तक 'दी नेमसेक'माथि फिल्म बनाइन् त्यसमा मुख्य भूमिकामा इरफान थिए । 'सलाम बम्बै'बाट छुटेको ओस्करको रेलमा पनि इरफान 'स्लमडग मिलेनियर'बाट पुगे । 'सलाम बम्बै' खाली मनोनित मात्रै थियो, यसले ८ वटा विधामा जित्यो नै । उत्कृष्ट फिल्मको अवार्ड लिन कास्ट एन्ड क्रु मञ्‍चमा उत्रिँदा इरफान पनि सँगै थिए ।

...

१९८८ को 'सलाम बम्बै'बाट २००१ को 'वारियर'सम्म आइपुग्दा इरफानले बाँकी ती वर्षहरु टेलिभिजनमा बिताए । बलिउडले उनलाई निकै ढिलोगरी चिन्यो । स्टार पुत्रहरुको भीडले भरिन थालेको बलिउड केही सीमित मानिसहरुको मुट्ठीमा रहेजस्तो थियो । आदित्य चोपडा, करण जौहर र फरहान अख्तरजस्ता बलिउडका दोस्रो पुस्ताका निर्माता निर्देशकहरु जमिरहेका थिए । लाइमलाइट यिनको साथमा थियो । यो चकाचौधले भरिएको दुनियाँमा एउटा अर्को सिंगो लटका मानिसहरु प्रवेश गर्नलाई संघर्ष गरिरहेका थिए ।

यी संघर्षशीलहरु थिए तिग्मांसु धुलिया, मनोज बाजपेयी, इरफान खान, संजय मिश्रा, विशाल भारद्वाज, अनुराग कश्यप, मिलिन्द गुणाजी, आशिष विद्यार्थी आदि ।

सिनेमाका हरेक दृश्यमा कथा हुन्छ । संवाद हुन्छ तर शब्द नहुन सक्छ । हो, शब्दबिनाको संवाद र संवेदना सम्प्रेषण गर्नका लागि चाहिन्छ कलाकारको विशेष खुबी । यही खुबीले कलाकारलाई विशेष बनाइदिन्छ । त्यस कलामा इरफान मास्टर थिए ।

गोविन्द निहलानीको १९९४ को फिल्म 'द्रोहकाल'ले यो लटका केही मानिसहरुलाई एकैपटक प्लेटफर्म दियो । कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी र प्रहरीको द्वन्द्वको यो कथाले आशिष विद्यार्थी, मिता वशिष्ठ र मिलिन्द गुणाजीलाई स्थापित गरिदियो । नसिरुद्दिन शाह र ओम पुरीजस्ता भेट्रानका साथ यी सबैले आफ्नो अभिनय कौशल देखाए । आशिष विद्यार्थीले यसबाट सह-अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार नै पाए । यो फिल्ममा मनोज बाजपेयी पनि सानो भूमिकामा थिए । अझै 'सत्या' आउन बाँकी नै थियो । त्यसै वर्ष आएको शेखर कपूरको फिल्म 'ब्यान्डिट क्वीन'मा पनि मनोज बाजपेयी डाँकु मानसिंहको भूमिकामा थिए । तर, यो फिल्मबाट निर्मल पाण्डे र सीमा विश्वास स्टार भए, मनोज बाजपेयी बाँकी नै रहे । 'द्रोहकाल'को चार वर्षपछि आएको रामगोपाल वर्माको फिल्म 'सत्या'ले पनि एकैपटक धेरै नयाँ प्रतीभालाई स्थापित गरेको थियो । अनुराग कश्यपलाई लेखकका रुपमा, मनोज बाजपेयीलाई अभिनेताका रुपमा र विशाल भारद्वाजलाई संगीतकारका रुपमा । हुन त विशालले यसअघि नै गुलजारको चर्चित फिल्म 'माचिस'मा संगीत दिइसकेका थिए ।

यी सबै स्थापित भइसक्दा पनि इरफान बाँकी नै थिए । तिग्मांशु र संजय मिश्रा पनि बाँकी थिए । केके मेनन पनि जमिसकेका थिएनन् । नवाजुद्दिन सिद्दीकी र पंकज त्रिपाठीको लट त संघर्षको मैदानमा उत्रिन बाँकी नै थियो ।

२००३ इरफानका लागि विशेष बन्यो । यस वर्ष उनका दुइटा फिल्म आए- 'हालिस' र 'मकबुल' । धुलियाले जिम्मी शेरगिललाई हिरो लिएर बनाएको फिल्ममा आशुतोष राणा र इरफान खान थिए । फिल्मको खलनायकका रुपमा देखिएका इरफानले सबैको ध्यान खिचे । यसले तिग्मांशुलाई निर्देशक र इरफानलाई अभिनेताका रुपमा बलिउडमा प्रवेश दिलायो । फरक स्वादको कमर्सियल फिल्मका रुपमा यसले प्रशंसा पनि पायो ।

उता भारद्वाजको 'मकबुल' अलि फरक थियो । शेक्सपियरका नाटकले संसारका धेरै कलाकारलाई प्रेरित गरेका छन् । खासगरी 'म्याकबेथ', 'ह्यामलेट' र 'ओथेलो'ले । भारद्वाजले यी तीनै नाटकको भारतीय एडप्टेसन पर्दामा उतारे । यी तीनैवटा फिल्म उनले उम्दा बनाएका छन् । भारतीय फिल्म अभिनयका धेरै हस्तीहरु 'मकबुल'मा थिए । नसिरुद्धिन शाह, ओम पुरी, पंकज कपुर, तब्बु र पियुस मिश्रा । यी सबका साथ थिए फिल्मको शीर्ष भूमिका मिया मकबुलका रुपमा इरफान । बम्बै अन्डरवर्ल्डमा प्रेम, वासना र धोकाको यो कथाले जादु गर्‍यो । सुन्दर तरिकाले बनाइएको फिल्ममा इरफान र तब्बुको अभिनय साँच्चीकै मोहक थियो ।

इरफान अब दुवैखाले फिल्ममा देखिन थाले । एकातिर उनी अनुराग बसुको 'लाइफ इन अ मेट्रो'मा कोनकोना सेन शर्माका साथ देखिए भने अर्कातिर मधुर भण्डारकरको भयंकर मसला फिल्म 'आन'मा ज्याकी श्रोफ र राहुल देवसँग खलनायकका रुपमा । उनी अनिस बज्मीको कमेडी 'थ्यांङ्क्यु'मा अक्षय कुमार, सुनिल शेट्टी र बबी देओलसँग जोक मार्दै गरेका पनि देखिए ।

जसरी किताबका हरेक पानामा लेखिएका कुरा उस्तै हुँदैनन्, कविताका हरेक लाइन 'पन्च लाइन' हुँदैनन् त्यसैगरी कलाकारका पनि हरेक फिल्म विशेष हुँदैनन् । यी फिल्म इरफानलाई सम्झाउने फिल्म होइनन् । ती फिल्म आउने क्रममै थिए । ती आए पनि । 'ल लन्चबक्स', 'पानसिंह तोमर', 'हिन्दी मिडियम', 'पिकु', 'करिब करिब सिंगल', 'कारवाँ', 'मदारी' आदि । यी यस्ता फिल्म हुन् जसले इरफानको अभिनयको आफ्नो शैली स्थापित गरिदिए । 'बिल्लु' र 'लाइफ इन अ मेट्रो' जस्ता फिल्म यिनका बीचमा थिए । यी दुवै मल्टी स्टारर थिए । बिल्लुमा शाहरुख खान र इरफान थिए । कृष्ण र सुदामाको जस्तो यो कथामा इरफान स्वभाविक रुपमा सुदामाको भूमिकामा थिए । कृष्णजस्तो मायावी फिल्मस्टारको भूमिकामा शाहरुख नै थिए । गरिब साथीको शीर्ष भूमिकामा इरफान थिए ।

सिनेमाका हरेक दृश्यमा कथा हुन्छ । संवाद हुन्छ तर शब्द नहुन सक्छ । हो, शब्दबिनाको संवाद र संवेदना सम्प्रेषण गर्नका लागि चाहिन्छ कलाकारको विशेष खुबी । यही खुबीले कलाकारलाई विशेष बनाइदिन्छ । त्यस कलामा इरफान मास्टर थिए । तपाईं एकपटक उनको फिल्म 'लन्चबक्स' हेर्नुस् । थाहा भइहाल्छ । वा 'पानसिंह तोमर' हेर्नुस् ।

'पानसिंह तोमर'मा इरफानको अभिनयबारे भारतीय पत्रकार रवीश कुमारको टिप्पणी पनि गज्जबको थियो । उनले भने, 'पर्दामा दौडिन त धेरैले दौडिए तर दौडमा पनि एउटा गरिबी र भोको मानिसको पीडलाई साथै लिएर दौडिने इरफान थिए । उनको दौडमा पनि अभिनय छ । पात्र छ, चरित्र छ ।'

विनय पाठक र रणवीर सौरीको जोडीले एकसमय 'खोसलाका घोंसला' र 'भेजा फ्राइ'जस्ता फिल्ममा आफ्नो प्रतीभा देखाए । रजत कपूरले कहिले 'फँस गए ओबामा' त कहिले 'आँखो देखी'मा । यही फिल्मदेखि यता संजय मिश्रा पनि स्टार बनेका छन् । 'मसान' र 'न्युटन'जस्ता फिल्मले बलिउडलाई अर्को धार देखाइरहेका छन् । नवाजुद्दीन सिद्दीकी, पंकज त्रिपाठी, ऋचा चढ्ढा, राजकुमार राव, सञ्‍जय मिश्रा, विजय वर्मा र विजय राजजस्ता कलाकारले एउटा समानान्तर स्टारडम कमाइरहेका छन् । हिन्दी फिल्मको आयातान तीन खान, अजय देवगन, अक्षय कुमार, ऋत्विक रोशन र रणवीर सिंहमा मात्र फैलिएको छैन भन्ने यिनले देखाइरहेका छन् ।

बलिउडदेखि बाहिरबाट आएका, कुनै स्टार, राजनीतिज्ञ वा नेताको आशीर्वाद वा नाम लिएर नआएका यी प्रतीभाहरुका आदर्श भएर इरफानले जहिले पनि प्रेरित गरे । यी धेरै कलाकारहरुले इरफान र मनोज बाजपेयीको संघर्ष र सफलताबाट प्रेरित भएर आफूले हिम्मत नहारेको बताउने गरेका छन् । यी जो सानामा मानिस थिए, जसले ससाना भूमिकाबाट अभिनय करिअर थाले ती सबै अहिले स्टार बनेका छन् । यिनका पहिलो फिल्म खोज्न तपाईंलाई मुस्किल पर्छ तर यिनका पछिल्ला फिल्म तपाईं खोजीखोजी हेर्नुहुन्छ । यही बलिउडमा अर्काथरी कलाकार छन्, जसको नाम ठूलो छ । यिनका पहिलो फिल्ममा धुमधडाका हुन्छ । व्यापक प्रचार गरिन्छ, अवार्ड पनि दिइन्छ । तर पाँच सात वर्ष नबित्दै ती रसातलमा पुगिसक्छन् । इरफान, मनोज र नवाजुद्दीनले दुईटा सिनबाट पाँचवटा सिन भएको फिल्ममा आइपुग्न गरेको संघर्षका बीच यस्ता कति कलाकार हराइसकेका थिए । यी तीनैजनाले मुख्य भूमिका पाउनलाई १० देखि १५ वर्ष संघर्ष गरे। नवाजुद्दिनले संघर्षकालमा फिल्ममा काम नपाएपछि चौकीदारी गरे, पंकज त्रिपाठीले वेटरको काम गरे ।

समयको बेइमानी कस्तो भने, सफलताको संघर्षमा झन्डै १५ वर्ष नहारेका इरफान क्यान्सरसँगको संघर्षमा दुई वर्षमा पराजित भए । ५३ वर्षको उमेरमा इरफानको निधनको समाचार पाएपछि मनोज वाजपेयीले आइएनएसलाई भने, 'हामी बेस्ट फ्रेन्ड थिएनौं तर सोबिजनेसमा भोगेको अस्वीकृति र पछि स्वीकृतिको अनौठो समानताले हामी जोडिएका थियौं ।' उनीहरुले भोगेको त्यही अस्वीकृति र गरेको संघर्षको कथाले हामीलाई पनि प्रेरित गर्छ सायद । अन्य अभिनेताहरुभन्दा यी संघर्षशील प्राणीहरु विशेष लाग्दा हुन् । आखिर गरिब देश र विकासशील अर्थतन्त्र भएका देशका धेरै युवाको कथा यस्तै त हुन्छ । युवाकालको ठूलो हिस्सा त संघर्षमै, एउटा नाम बनाउने प्रयासमै बित्छ ।

....

यो लेख्दै थिएँ, म्यासेन्जरमा दीपेन्द्र लामाको एउटा म्यासेज खुत्रुक खस्यो । लकडाउनका कारण आफ्नो फिल्म 'दुई नम्बरी'को सुटिङ रोकिएर बिलखबन्दमा परेको लामाले पठाएको रैछ इन्डिया टुडे पत्रिकाको एउटा समाचारको लिंक- 'ह्वाइ इरफन ड्रप्ड खान फ्रम हिज नेम ?'

खान भन्ने नाम नै सफलताको पर्याय भइरहेका बेला बलिउडमा आएका इरफानले आफ्नो नामबाट खान हटाए । उनको नाम खाली इरफानमात्रै थियो । इरफान रिलिजन र लिनेजलाई बोकेर हिँड्दैनन् भन्ने यो समाचारको सार थियो । समाजलाई जुन कुराले विभाजित गर्छ र मानिसलाई वर्गिकरण गर्छ त्यसलाई म अस्वीकार गर्छु भन्ने इरफानको भनाई थियो । मेरा पूर्खाले कमाएको नामको मलाई के अर्थ ? म आफ्नो नाम आफैं बनाउने कुरामा विश्वास गर्छु भन्ने इरफानको कुरा थियो । नेपाल वा भारतजस्ता समाज जहाँ व्यक्ति थरले नै वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छ त्यहाँ थरलाई बोकेर नहिँड्ने कुरामा मेरो समर्थन छ ।

यो ब्लग कम निबन्ध धेरै नै लामो भयो । अब यसलाई बिट मार्नु पर्छ । म खाली एउटै कुरा सोचिरहेको छु कि इरफानको मृत्युले मलाई र हाम्रो पुस्तालाई किन धेरै छोइरहेको छ ? के त्यो उनी उम्दा अभिनेता भएकाले मात्रै हो त ? मलाई लाग्छ, पहिलो कारण त्यही हो । फिल्ममा उनको भूमिका बढेसँगै उनको अभिनयको विविधता पनि देख्दै आएकाले होला उनी हाम्रा लागि विशेष थिए ।

दोस्रो कारण मलाई लाग्छ, उनले बेलाबेला व्यक्त गर्ने विचारहरु । उनी कुनै जाति, धर्म र वर्गका हिमायती थिएनन् । उनी मानिसको समानता र प्रगतिशीलतामा विश्वास गर्थे । गुरुकुलले आयोजना गरेको नाटक महोत्सवमा सहभागी हुन काठमाडौं आउँदा उनले आफ्नो शालिनताको पनि नेपालीलाई परिचय दिएका थिए । बलिउडको स्टार भएर पनि उनका खुट्टा भूईंमा थिए ।

तेस्रो कारण पनि छ । त्यो हो उनी हाम्रो पुस्ताले फिल्म हेर्न थालिसकेपछि आएका हिरो हुन् । अर्थात्, हामीले उनलाई फिल्ममा एउटा 'नयाँ हिरो'का रुपमा चिन्यौं । र, त्यो नयाँ हिरोकै निधन हुनु हामीलाई थप आघात पुर्‍‍‍याउने कुरा हो । विनोद खन्ना, राजेश खन्ना, ओम पुरी वा ऋषि कपुर मैले फिल्म हेर्न थाल्नुअघि नै हिरो भइसकेका थिए । इरफानलाई 'वारियर', 'हासिल' वा 'मकबुल'मा हिरो वा प्रमुख कलाकारका रुपमा हेर्दा उनी नयाँ थिए । तर, उनी पहिला धर्तीबाट विदा भए । हिजोको भन्दा पहिले आज उदाएको सूर्य अस्त भएजस्तो !

प्रकाशित : वैशाख २०, २०७७ १६:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×