बाउ बदलिए भने- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बाउ बदलिए भने

बुवाले सधैं भन्नुभयो, 'छोरी दान गर्ने वस्तु होइन । म छोरीहरूको कन्यादान गर्दिनँ । छोरी जन्मेको घर सधैं उसका लागि पनि उत्तिकै हो, जति उनीहरूका दाजुभाइको हो ।’
शान्ता बस्नेत

मसेन्जरको भिडियो–कलमा मैले देखें, बुवालाई आँगनमा सुताइएको थियो । आँखा बन्द थिए । अनुहार ख्याउटे । श्वासप्रश्वासको चाप बढेको थियो । मेरो कान्छो दाइ भूपेन्द्रले ‘यो शान्ताको तर्फबाट’ भनेर बुवाको मुखमा पानी खुवाउँदै गरेको देखेपछि मेरा आँखा एक्कासि धमिला भए । मैले वरिपरि तिरमिर–तिरमिर देखें । हेर्न नसकेर चल्दै गरेको मेसेन्जरको भिडियो बन्द गरें । भक्कानिएर उभिएकै ठाउँमा थ्याच्च बसें । त्यतिबेला मेरो कर्मथलो क्यानडामा झमक्कै साँझ परेको थियो । मलाई लाग्यो, फेब्रुअरी ७ को त्यो साँझ मेरो संसार अँध्यारो बनाउन आएको हो ।

बुबाको अनुहार मेरो आँखाअघि झलझली नाच्न थाल्यो । दुई हप्ताअघि बुवालाई हार्टअट्याक भएको थियो । केही दिनको अस्पताल बसाइपछि सुस्त गतिमा मान्छे चिन्ने र केही शब्द बोल्ने भए पनि स्वास्थ्य सुध्रिएको थिएन । चिकित्सककै सल्लाहअनुसार बुवालाई घर लगिएको थियो । थाहा थियो, अब बुवाको साथ हामीसित धेरै लामो समय रहँदैन । यति जान्दाजान्दै पनि भौतिक रूपमा रहुन्जेल मान्छेले आस मार्दैन । कोभिडको सकसले मैले कर्मथलो छाड्न सकेको थिइनँ । अमेरिका रहेकी दिदीको अवस्था पनि त्यही थियो । हामी दुई दिदीबहिनीले अन्तिम अवस्थामा आफ्नो भौतिक उपस्थिति बुबासामु गराउन सकेनौं । मेरा लागि यो जीवनभर बिझिरहने पीडा भएर रह्यो । यो सम्झेर म झन् भक्कानिएँ र मैले बुवालाई फर्केर हेरें ।

...

सन्तानका लागि आमाबाबु शक्ति र साहसको बिम्ब हो । संस्कार र चेतना सिक्न हरेक आमाबुवा सबैभन्दा ठूलो विश्वविद्यालय हुन् । पाइला पाइलामा आउने समस्यासित जुध्ने कला मलाई सामान्य साक्षर बुवाले सिकाउनुभयो । छोराभन्दा छोरी कुनै हिसाबले कमजोर हुँदैनन र कहिल्यै आफूलाई कमजोर नठान्नु भन्ने पाठ पढाउनुभयो ।

बुवा इन्द्रबहादुर बस्नेतको कम्युनिष्ट विचारप्रति लगाव थियो । ज्ञान, चेतना, संस्कार, सामाजिक मूल्यमान्यताबारेको चिन्तन उहाँको समयभन्दा धेरै प्रगतिशील थियो । आफूले औपचारिक शिक्षा नलिए पनि दुई छोरा र तीन छोरीलाई विभेद नगरी शिक्षाको पहुँचमा मात्रै पुर्‍याउनुभएन आत्मनिर्भर बनाउन हरदम लागिरहनुभयो । छोरीलाई पढाउनुपर्छ, पढ्ने अवसर पाएनन् भने उनीहरू आत्मनिर्भर हुन सक्दैनन् र जीवन कठिन हुन्छ भन्ने बुवाको मान्यता उहाँ बाचुन्जेल अटल थियो ।

छोरीहरू हुर्किंदै गएपछि स्कुलतिरभन्दा बिहे गरेर पठाइदिने संस्कार हुर्काइरहेको समाजमा बुवाको एउटै संकल्प थियो— पहिले पढाइ त्यसपछि बाँकी कुरा । अहिले लाग्छ, बुवाको चेतनास्तर र जागरण नाप्न यति कुरा काफी छ ।

बुवा सुनाउनुहुन्थ्यो, २०३५ सालमा एसएलसी सकेपछि जेठी दिदीलाई उच्च शिक्षाका लागि काठमाडौं पठाउन खोज्दा आफन्त र छरछिमेकले निको मानेनन् । पढाउन एक्लै काठमन्डु पठाउनुभन्दा बिहे गरिदिन उनीहरूले दिएको सल्लाह बुवाले सुन्नुभएन । बुबाको त्यो निर्णय समाजमा कुरा काट्ने मेलो बन्यो । ठूली दिदीलाई पच्छ्याउँदै माइली दिदी, दुई दाइ र मैले पनि काठमाडौं पढ्न पायौं । हामीले फुक्काफाल काठमाडौंमा पढ्न पायौं । बुबा भन्नुहुन्थ्यो, ‘शिक्षामा गरेको लगानी पीपलबोटको चौतारो बनाएजस्तै हो, जो वर्षौंसम्म सियाँल दिइरहन्छ ।’

हाम्रो समाजका धेरै बुवाहरूलाई अहिले पनि लाग्छ, छोरी कमजोर हुन्छे । मेरा बुवालाई छोरा र छोरी बराबरी भन्ने लाग्थ्यो र त्यहीअनुसारको व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो । दाइहरूलाई जस्तै हामीलाई कुनै छेकबार थिएन, संस्कारमा, पढाइमा सहभागितामा । हाम्रो सामाजिक स्वरूप, संस्कार र चिन्तनमा कमै बुवाले छोरीहरूलाई यसरी सघाउँछन् । मलाई लाग्छ, प्रत्येक बाबुहरू विभेदविरुद्ध उभिने हो भने छोराछोरीबीचको भेदभाव हट्न समय लाग्दैन । नेपाली समाजमा पितृसत्ताको अहम्ले त्यो गर्न दिएको छैन ।

बुवा सधैं रुढीवादी विचारका विपक्षमा उभिनुभयो । हामी छोरीहरूले घरमा कहिल्यै महिनावारी बार्नुपरेन । महिनावारी प्राकृतिक नियम हो र यसमा छुत–अछुत केही हुन्न भन्नुहुन्थ्यो बुवा । महिनावारीमा छोइछिटोलाई कुसंस्कार भन्नुहुन्थ्यो, जसले गर्दा हामीले घरमा अछुतको व्यवहार भोग्नुपरेन । बहुविवाह उहाँको नजरमा सधैं अपराध नै रह्यो । विवाहको लामो समयसम्म सन्तान नभएपछि घरमै केटी ल्याएर दोस्रो बिहे गर्न परिवार र छरछिमेकले दिएको दबाबविरुद्ध बुवा खरो उत्रिनुभयो । ‘सन्तान नहुने दोष म मेरी श्रीमतीलाई दिएर अर्को बिहे गर्दिन, सन्तानै भएनछन् भने पनि अर्को बिहे गरेर म उनीमाथि अन्याय गर्दिनँ’ भन्ने बुवाको अडानमा कसैको केही चलेन । बुवा भन्नुहुन्थ्यो, ‘समाज बदल्ने हो भने आफूबाटै सुरु गर्नुपर्छ । आफू नबदलिने तर अरू बदलियोस् भन्ने चाहना राखेर कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन ।’ परिवर्तनका लागि रुढीग्रस्त सामाजिक मान्यतालाई कुल्चिन, त्यसविरुद्ध बोल्न र उछिनेर अघि बढ्न बुवाले सधैं प्रेरणा दिइरहनुभयो ।

हामीले पढ्ने विषय, बस्ने ठाउँ, हिँड्ने साथी र गर्ने काममा बुवाले कहिल्यै हस्तक्षेप गर्नुभएन । सधैं भन्नुभयो, ‘तिम्रो जीवन हो, कसरी सहज, सरल र आनन्दको बन्न सक्छ, त्यो हेक्का तिमीले राख्नुपर्छ । कहाँकहाँ ठक्कर लाग्छ भनेर आफैंले ख्याल गर्नुपर्छ । सधैं हात समातेर डोर्‍याउने मान्छे हुँदैनन्, भेटिँदैनन् । त्यसैले आफै दरिलो भएर हिंड्न सक्नुपर्छ ।’

थाहा छैन, हामी बुवाले भनेजस्तो आँटिलो हुन सक्यौं/सकेनौं !

तर, हामी सबै दिदी–बहिनीले आफ्नो जीवन आफूले भनेजसरी नै रोज्यौं । पढ्यौं, आफ्नो मनखुसी विषय । काम आफ्नै रुचीको गर्‍यौं । छोरीहरूले रुचाएको, छानेको र गरेको निर्णयमा बुवाले न प्रश्न गर्नुभयो न शंका । सधैं भन्नुभयो, ‘मलाई होइन आफूलाई सोध । ठीक गर्दै छु भन्ने लागेको छ भने निर्णय गर । म त्यसमा सधैं खुसी हुनेछु ।’

बुवाले सधैं भन्नुभयो, ‘छोरी दान गर्ने चिज होइन । म छोरीहरूको कन्यादान गर्दिन । उनीहरू जन्मेको घर सधैं उनीहरूका लागि पनि उत्तिकै हो जति उनीहरूका दाजुभाइको हो । छोरीका लागि केटा खोज्ने र कन्यादान गर्ने कुरा हाम्रो प्राथमिकता हुनुहुन्न । हाम्रो काम पढाइदिने र सही बाटो लाग भनिदिने हो । यसले उनीहरूको आत्मबल बढ्नेछ । बिहे उनीहरूको व्यक्तिगत निर्णय हो, जोसित खुसी हुन्छन् त्यहीसित गर्छन् ।’ हामी तीनै जना दिदी–बहिनीले आफ्नो जीवनसाथी आफैं रोज्यौं । बुवाको उपस्थितिमा परम्परागत रूपमै विवाह गर्‍यौं । तर, कन्यादान र गोडा धुने विधि हामीले गरेनौं, जसमा बुवाले सधैं गर्व र खुसी मान्नुभयो ।

बुवाकै प्रेरणाले मैले करिब एक दशक सञ्चार क्षेत्रमा काम गर्दा पनि लैंगिक विभेदबारे आवाज उठाएँ । मेरो आठवर्षे क्यानडा बसाइ, यहाँको पढाइ, काम र क्यानडामा महिलाप्रति गरिने व्यहारको अनुभवले भन्छ, रुढीग्रस्त पितृसत्तात्मक नेपाली समाज छोरीमैत्री बनाउन सबैभन्दा पहिले हरेक बाउहरूको सोच बदलिनु जरुरी छ । बाउहरूले छोरीलाई पनि मान्छे ठानेर व्यवहार नगरुन्जेल छोरीमाथिको हिंसा अन्त्य हुँदैन ।

शिक्षाको महत्त्व बुझेरै होला आफ्नो समुदायमा विद्यालय बनाउन होस् वा छात्रवृत्तिका लागि अक्षयकोष स्थापना गर्न, चेपाङ बस्तीमा सघाउन होस् वा टोल सुधारमा चाल्नुपर्ने कदमबारे आफ्ना धारणा राख्न जीवनको उत्तरार्द्धसम्मै पुरानो साइकलमा गाउँ चहारिरहनुभयो— बुवा । उहाँको योगदान चितवनको पार्वतीपुरमा रहनेले पक्कै महसुस गरेका छन् ।

थाहा छ, बुवाको मृत्यु मेरो अंशगत पीडा हो । बुवा हुँदा जीवनको लय, उर्जा र साहस छुट्टै हुनेरहेछ । यतिखेर जीवनको एउटा लय बिथोलिएझैं लागेको छ । विछोड र बिदाइ मन नपराउने बुवा अब कहिल्यै नफर्किने गरी आफैं बिदा भएर जानुभयो भन्ने सत्य स्विकार्न मनले मानिरहेको छैन । कोभिड कहर नहुँदो हो त शायद हजारौं माइल परबाट पनि म अन्तिम अवस्थामा बुवालाई भेट्न पुग्थें, अब जीवनभर त्यो सम्भव रहेन । अब बुवालाई सम्झनु र उहाँले देखाएको परिवर्तनको बाटोलाई आफ्नो ठाउँबाट निरन्तरता दिनुबाहेकको विकल्प हामी सन्तानसित बाँकी छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०९:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ताता दिनहरू आउनेछन्

बिलले तथ्यांकलाई सरल शैलीमा पेस गर्दै जवाफ दिएका छन्, ‘ताता दिनहरू आउनेछन् । मान्छेले नयाँ स्वास्थ्य चुनौती सामना गर्नेछन् । नयाँ ठाउँहरूमा लामखुट्टे बसाइँ सर्नेछन् । औलो (मलेरिया) प्रकोप नयाँ ठाउँमा भेटिनेछ । ‘पोलार आइस’ पग्लिनेछ । सामुद्रिक सतह बढ्नेछ ।’
कृष्ण ढुंगाना

मान्छेले दिनदिनै जीवनयापनका सुविधा र उपभोग क्षेत्र थप्दै गइरहको छ । हातहातमा चल्ने स्मार्टफोनको ब्याट्री आयु बढाउनेदेखि, लाखौं टेगाबाइट डाटा भण्डारण गर्ने क्लाउड सेन्टरसम्म । खाना पकाउने चुल्होदेखि एउटा बटन दबाउँदा तातो/चिसो पानीले दिशा धुने ट्वाइलेट ब्रससम्म । प्रत्येक दिन सूर्य उदाउँदा करोड डलर कमाइ गर्ने ठूला उद्योगदेखि लिफ्टको सहारामा चढ्नुपर्ने गगनचुम्बी व्यापारिक भवनसम्म । रिमोट दबाउँदा घरकै ताप आफूअनुकूल बनाइदिने एयर कन्डिसनदेखि सिटमा मसाज सुविधा भएका सवारी साधनसम्म ।

सिमेन्ट निर्मित घर, कार र सुविधायुक्त सहरिया जीवन पाउँदा को खुसी हुँदैन ? अझ विकासशील देशमा बसोबास गर्ने, परम्परागत पेसा अपनाउँदै आएका मानिसका लागि यस्तो आधुनिक जीवनशैली ठूलै उल्लास हो । तर, ब्रह्माण्डीय संरचनाको सामान्य नियम छ– अन्धाधुन्ध प्रकृति दोहन र ऊर्जा खपत जसले गरे पनि त्यसको सजाय पृथ्वीवासीले पाउँछन् । शासनका लागि मानिसले पृथ्वीलाई राजनीतिक, आर्थिक एकाइमा विभाजन गरे पनि प्राकृतिक तहमा यो एउटा ग्रह मात्रै हो । त्यसका संरचनामा पर्ने अप्ठ्यारो यहाँका प्राणीका लागि विपत हो । त्यसैले अन्धाधुन्ध प्रकृति दोहन र जैविक इन्धन (कोइला, पेट्रोलियम पदार्थ र ग्यास) सहितको ऊर्जा खपतका कारण वायुमण्डलमा उत्सर्जन हुने ग्रिनहाउस ग्यास पृथ्वीवासी मानिसका सरोकारका विषय हुन् । जलवायु परिवर्तनको विपत् मानव स्वास्थ्य र जीवनसँग सीधै जोडिने विषय हो । अमेरिकी लेखक एवं माइक्रोसफ्ट संस्थापक बिल गेट्सको नयाँ गैरआख्यान किताब ‘हाउ टु अभोइड अ क्लाइमेट डिजाइस्टर ः द सोलुसन वी ह्याब एन्ड द ब्रेक थ्रुज्स वी निड’ ले जलवायु परिवर्तन खतराको फेहरिस्त भन्छ । किताबले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको विपत् सामना गर्ने व्यावहारिक मार्गचित्र पेस गर्छ । किताबलाई ‘न्युयोर्क टाइम्स’ सहितका पत्रिकाहरूले ‘बेस्ट सेलर’ सूचीमा राखेका छन् ।

परिचयबाहेक १२ च्याप्टरमा विभाजित २७५ पृष्ठको पुस्तकमा बिल गेट्सले आर्थिक समृद्धिको सीधा सम्बन्ध पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि र प्रकृति दोहनसँग रहेको तथ्य केलाएका छन् । किताब मूलतः दुई अंकवरिपरि घुमेको छ, ५१ बिलियन र शून्य । मानव निर्मित प्रदूषणले बर्सेनि वायुमण्डलमा थप भइरहेको हरितगृह ग्यासको परिमाण ५१ बिलियन टन हो । पर्यावरणीय सन्तुलन मिलाउन यो कतिमा झर्नुपर्छ ? असाध्यै कठिन भए पनि त्यो संख्या शून्य हुनुपर्ने लेखको बुझाइ छ । सारा विश्व ऊर्जा खपत दौडमा प्रतिस्पर्धा गरिरहँदा करिब असम्भव लाग्ने यत्रो परिवर्तन किन आवश्यक छ ? बिल गेट्स लेख्छन्, ‘पृथ्वीको तापक्रम बढ्नुको कारण वायुमण्डलमा थुप्रिएको ग्रिनहाउस ग्यास हो । वायुमण्डलमा त्यो जति धेरै थुप्रिनेछ, पृथ्वी उति धेरै तात्दै जानेछ । त्यसैले अब कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जनको दौड घटाइनुपर्छ ।’

जलवायु परिवर्तनको आर्थिक सम्बन्ध

किताबको दोस्रो च्याप्टरले जैविक इन्धनसँग मानवीय गतिविधिको सम्बन्ध उजागर गर्छ । बिहान उठेर दाँत माझ्नेदेखि राति ओछ्यानमा पल्टिने बेलासम्म मानिसको जीवनशैली ऊर्जा–खपत र कार्बन–उत्सर्गनसँग अलग हुनै नसक्ने गरी जोडिएको छ । र, किताबले त्यो घटाउन आइपर्ने चुनौतीको उपाय सुझाउँछ । स्वस्थ जीवन बाँच्दै आयु लम्ब्याउनेदेखि आर्थिक संबृद्धि गर्नेसम्म मान्छेले पछिल्ला शताब्दीमा गजब राम्रा आविष्कार गर्‍यो । तर, करिब ती सबै नै जैविक इन्धन र ऊर्जा खपतमा आधारित छन् । जैविक इन्धन र सिमेन्टको प्रयोग व्यापक नभइसकेको औद्योगिक क्रान्ति अर्थात् १८ औं शताब्दीअघि पृथ्वी तात्ने अनुपात अहिलेजस्तो थिएन । लेखकले पात्रो पल्टाएरै देखाएका छन्, आधुनिकीकरणको सुरुआतसँगै वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन अत्यधिक थप भएको हो ।

किताबमा अमेरिकी उदाहरण धेरै प्रयोग भए पनि एकै विधिमा आधारित ऊर्जा प्रयोग, आधुनिक जीवनशैली, सम्भावित जोखिम र न्यूनीकरणका फेहरिस्त सबैका लागि उपयोगी छन् । क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका इन्जिनियरिङका प्रोफेसर डेभिड म्याकीको तथ्यांकको साहरामा किताब भन्छ, ‘प्रतिव्यक्ति आय र ऊर्जा खपतको सम्बन्ध छ । बढी कमाउनेले धेरै ऊर्जा खपत गरिरहेछन् र थोरै कमाउनेले थोरै ।’

पछिल्लो समय चीनको चर्चा आर्थिक उन्नति, कम्युनिस्ट सत्ता, सस्तो श्रम बजार, विशाल भौतिक संरचना निर्माण र दक्षिण पूर्व एसियाको उदाउँदो शक्ति केन्द्रका लागि विश्व मञ्चहरूमा हुनेगर्छ । उपभोग गर्न पाउनेका लागि आधुनिक जीवनयापन खुसीकै विषय हो । तर, जलवायु परिवर्तनको दृष्टिले चीनको अर्को चित्र किताबले देखाएको छ । सन् २००६ देखि अमेरिकालाई उछिनेर वायुमण्डलमा बर्सेनि अत्यधिक कार्बन उत्सर्जन गर्ने देशहरूमध्ये पहिलो नम्बरमा छ चीन । पृथ्वी तात्ने विपत् नजिक आइरहे पनि भारत र नाइजेरिया चीनलाई भेट्न त्यही बाटोमा छिटोछिटो दौडिरहेका छन् । औद्योगिक क्रान्तिको सुरुआतका सन् १७६० देखि अहिलेसम्मका १८१ वर्षलाई फर्केर हेर्दा मानिसले पहिले आर्थिक गरिबी घटाउन अन्धाधुन्ध प्रदूषण बढाउने र पछि स्वच्छ वातावरणको खोजी गर्ने प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ । यो परिवर्तनको गर्न नयाँ अवधारणा बिलले सार्वजनिक गरिदिएका छन् । लेख्छन्, ‘पृथ्वी तातेर वातावरणीय संकट गहिरिनुमा यो नै मुख्य कारण हो । अब आधुनिक जीवनयापन र आर्थिक समृद्धि प्राप्ति प्रक्रियामा वातावरण विनाशको पासोमा नपर्ने उपायको खोजी गर्नुपर्छ ।’

सरकारका नीतिले अर्थ राख्नेछ

किताबले तथ्यांक केलाउँदै सन् १८५० देखि अहिलेसम्म मानवीय गतिविधिका कारण पृथ्वीको तापक्रम १ डिग्री सेल्सियस बढेको प्रस्ट चित्र देखाउँछ । सुन्दा सानो लागे पनि पृथ्वीको तापक्रम १ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि हुनु सामान्य होइन । यो विपत्को संकेत हो । तथ्यांक केलाउँदै पुस्तकले देखाएको छ, ‘सन् २०६० सम्म न्युयोर्क आकारका ठूला सहर प्रत्येक महिना थप भइरहने छन् । अहिलेकै अनुपातमा विश्व अघि बढिरहे सन् २०५० सम्ममा ऊर्जा माग ५० प्रतिशतले बढ्नेछ । र, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन अनुपात पनि करिब ५० प्रतिशत नै बढेर जानेछ ।’ बहुकोणबाट तथ्यांक केलाउँदै पुस्तकले औंल्याएको छ, ‘यदि यो वृद्धिदर रोकेनौं भने सन् २०५० सम्म पृथ्वी १.५० देखि ३ डिग्री सेल्सियससम्म तात्नेछ । यो शताब्दीको अन्त्यसम्म पृथ्वी ४ देखि ८ डिग्री सेल्सियस तात्नेछ ।’ पृथ्वी तात्न रोकिएन भने नि ? बिलले तथ्यांकलाई सरल शैलीमा पेस गर्दै जवाफ दिएका छन्, ‘ताता दिनहरू आउनेछन् । मान्छेले नयाँ स्वास्थ्य चुनौती सामना गर्नेछन् । नयाँ ठाउँहरूमा लामखुट्टे बसाइँ सर्नेछन् । औलो (मलेरिया) प्रकोप नयाँ ठाउँमा भेटिनेछ । ‘पोलार आइस’ पग्लिनेछ । सामुद्रिक सतह बढ्नेछ ।’

ग्रिनहाउस ग्यास उत्सर्जनले पृथ्वी तात्दै गए त्यसबाट सबैभन्दा पहिले अविकसित देशका गरिब मानिसलाई असर पर्ने पुस्तकको निष्कर्ष छ । भारत, सिरियासहित कतिपय देशमा जलवायु परिवर्तनको असरस्वरूप खडेरी पर्नेदेखि भूमि अवक्रमण (ल्यान्ड डिग्रिगेसन) सम्म देखिन थालेको छ । पृथ्वी तात्तिँदै जाँदा हुने मरुभूमीकरण र उत्पादन कमीको सम्बन्ध कृषकदेखि उपभोक्तासम्मै रहेको चित्र पुस्तकले देखाउँछ । भारतमा किसानहरूले गरिरहेको आत्महत्यादेखि सिरियामा कृषि पेसाबाट पलायन लाखौं मानिसको मर्मस्पर्शी कथालाई लेखकले जलवायु परिवर्तनको असरको रूपमा औंल्याएका छन् ।

आधुनिक जीवनयापनसँगैसँगै कार्बन उत्सर्जन न्यून पार्ने र सकेसम्म शून्यमै झार्ने नयाँ उपायको खोजी पुस्तकमा छ । सौर्य, हावा (विन्ड) मिलजस्ता नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग अहिले पनि भइरहेको छ । हावाबाट उत्पादन हुने बिजुलीको पंखा सधैं घुम्दैन र सूर्यबाट पनि सधैं ताप आइरहँदैन । पुस्तक भन्छ, ‘नवीकरणीय ऊर्जा छँदैछ । योबाहेक छलाङ मार्ने नयाँ प्रविधिको अविष्कार अबको आवश्यकता हो ।’ जैविक इन्धन उत्पादनस्थलमै उपकरण उपयोग गरी कार्बन ‘क्याप्चर’ गर्दा कार्बनडाइअक्साइडको उत्सर्जन न्यून पार्न सकिने अर्को उपाय किताबमा छ । तीन चीज एकैसाथ सँगै लगेर जलवायु विपत्बाट जोगिन सकिने उपाय किताबले देखाएको छ– जलवायु टेक्नोलोजी, नीति र बजार । यसमा पनि सरकारी नीतिले महत्त्वपूर्ण अर्थ राख्नेछ । जलवायु विपत्बाट जोगिन सरकारहरूले अपनाउनुपर्ने ७ मार्गचित्र पुस्तकमा प्रस्तुत छ ।

जलवायु परिवर्तन झनै घातक

कोभिड—१९ महामारीले विश्व विक्षिप्त भएको समयमा सार्वजनिक पुस्तकले जलवायु परिवर्तनको विपत्को असरबाट जोगिन प्रत्येक तहका मानिसले काम गर्नुपर्ने विधि सुझाएको छ । सार्वजनिक बहसदेखि नीति निर्माणका लागि मार्गनिर्देश गरेको छ । लेखकले जलवायु परिवर्तन विपत्लाई कोभिड–१९ महामारीसँगै तुलना गरेर तथ्यांक देखाइदिएका छन् । ‘यदि पृथ्वी तात्ने कार्य नरोकिए यो शताब्दीको मध्यसम्म पुग्दा जलवायु परिवर्तनबाट कोभिड–१९ जत्तिकै मानवीय, आर्थिक क्षति हुनेछ’, तथ्यांक केलाउँदै पुस्तक भन्छ, ‘शताब्दी अन्त्यसम्म यो क्षति बढेर पाँच गुणा पुग्न सक्छ । त्यतिबेला आर्थिक तस्बिर पनि धमिलो हुनेछ ।’ यस्तो लाग्छ, लेखकले अन्त्यसम्म पनि पुस्तकको शीर्षक ‘जलवायु विपत्बाट कसरी बच्ने’ लाई सार्थक पार्न कुनै कसर बाँकी राखेका छैनन् । कोण–कोणका पक्ष केलाएका छन् । कम्प्युटर सफ्टवेयरको मौलिक सोचलाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्न सफल बिलले वैज्ञानिक तथ्य र तथ्यांकलाई यसरी केलाएका छन् कि त्यसले पाठकको मस्तिष्क तरंगित बनाउँछ । र, सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक नेता तथा विकसित–अविकसित, लोकतान्त्रिक–तानाशाही सबैखाले देशका शासकलाई प्रचलित विकास मोडलबारे घोत्लिन बाध्य पार्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०९:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×