लोकप्रियताको सूत्र- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

लोकप्रियताको सूत्र

असली सिर्जनाले निःसर्त लोकप्रियतामाथि सन्देह गर्छ । उसले पुरातन मान्यतालाई च्यातचुत पारिदिन्छ र विचारको जड पोखरीलाई बगाउन बल लगाउँछ ।
अभय श्रेष्ठ

कुनै दिन कालम समुदायको गाउँ केशपुत्तमा देशना गरिरहँदा बुद्धलाई एक जिज्ञासु युवकले सोधे, ‘यहाँ थुप्रै धार्मिक समूह आउँछन् । सबैले आफ्नै धर्मलाई सर्वश्रेष्ठ भन्छन् । हामी कसको कुरा पत्याऊँ भिक्षु ?’ शान्त स्वरमा बुद्धले भने, ‘हे युवक, कसैले राम्ररी भन्दैमा नमान । कुनै पावन ग्रन्थमा लेखिँदैमा नमान । कुनै सम्मानित गुरु वा नेताका कुरा र मेरै वचन पनि नमान । कुनै पनि कुरा मान्नुअघि आफैँ जान ।’ झन्डै २६ सय वर्ष अघिका बुद्धले जस्तै दुई सय वर्षअघिका कार्ल मार्क्सले पनि उही कुरा भने । अर्थात्, हरेक कुरामा सन्देह गर । दुवैको ‘सन्देह’ को निहितार्थ नकारसूचक ‘अविश्वास’ वा ‘आशङ्का’ थिएन, बरु तिनमा ‘परीक्षण’ र ‘पुनः परीक्षण’ मा जोड थियो । 

पूर्वमान्यतामा सन्देह

विश्वासले आत्मसमर्पण गर्छ । सन्देहले ज्ञान र आविष्कारको नयाँ ढोका खोल्छ । हामी नेपाली आफूलाई धार्मिक, दयालु, शान्तिप्रिय, सहनशील, ज्ञानी, मिलनसार, स्वाभिमानी, मिहिनेती, राष्ट्रवादी र उदार हृदयी ठान्छौँ । अतः हामीलाई हिमाल, पहाड, हरियाली र महान् आमाको महिमा गाइएका कविता प्रिय लाग्छन् । तर, हामीलाई ‘पोथी बासेको’ मन पर्दैन । अनि त ‘वधूशिक्षा’ र राजा, महाराजाको कर्खा गाइएका कविता लेखिन्छन्, पुजिन्छन् । हामीलाई नयाँ मूल्य, मान्यता र विचार मन पर्दैन । त्यसैले त हामी अन्धविश्वासकै पछि लागिरहन्छौं । श्रमप्रति हाम्रो सम्मान छैन । त्यसैले त हामी भरिया दाइ र तरकारी बेच्ने मधेसी दाजुभाइलाई हेप्छौं, तर मारवाडी साहूजीको चाकरी बजाउँछौं । आफ्नै मिहिनेतले उन्नति गर्न हामीलाई जाँगर छैन । अनि त अरूको बर्बादीमा हामी आफ्नो उन्नति देख्छौं । हामी जानी, नजानी जातिवादी र अन्धराष्ट्रवादी छौं । त्यसैले त आफू र आफ्ना मान्छेको जुनसुकै व्यवहारलाई उँचा ठान्छौं ।

रिमाल, देवकोटा, भूपी, पारिजातलगायत कविले त्यही पुराना मान्यतामाथि सन्देह गरे । ‘यात्री’ कवितामा देवकोटाले आर्तहरूको चहराइरहेको घाउमा मलम लगाउनुलाई नै ‘ईश्वरको पूजा’ भनी मूर्तिपूजाको पुरातन धार्मिक मान्यतामाथि सन्देह गरे । ‘मानुषी’ कवितामा पारिजातले नारी अस्मिताको तिखो आवाज उठाउँदै पुरुष सत्तामाथि सन्देह गरिन् । ‘तिमी को ?’ शीर्षक कवितामा व्यङ्ग्य गर्दै रिमालले भने, ‘हामीलाई हाम्रो अज्ञान नै प्रिय छ, त्यसो नगर, यसो गर भन्ने तिमी को ?’ भूपीले भने, ‘यो हल्लैहल्लाको देश हो ।’ रिमाल र भूपी दुवैले हाम्रो राष्ट्रिय चरित्रमाथि सन्देह गर्दै आत्मभर्त्सनाका धनुकाण खैंचिए ।

भक्तिमार्गमा सन्देह

कृष्ण भन्छन्, ‘म नै ईश्वर हुँ । तिमीले जे गर्‍यौ, जे गर्दै छौ, जे गर्नेवाला छौ, ती सब मेरो लीला हो । म नै तिम्रो मुक्तिदाता ।’ राम पुरोहित वर्गलाई देवता र ‘ब्राह्मण धर्म’लाई मुक्तिको मार्ग ठान्छन् । धर्मको उल्लङ्घन गरी वेद, पुराण पढ्ने, तपस्या गर्ने ‘शूद्र’ लाई उनी पापी र मृत्युदण्डका भागीदार ठान्छन् । त्यही मान्यताले प्रेरित भएर उनले तपस्यारत शम्बुकको हत्या गरे । तर,

‘ब्राह्मण धर्म’कै कारण भाइ लक्ष्मणसहित उनले सरयु नदीमा फाल हालेर आत्महत्या गर्नुपर्‍यो । क्राइस्ट भन्छन्, ‘मान्छे जन्मँदै पाप बोकेर आउँछ । पिता प्रभुको प्रार्थना गर र मुक्त होऊ ।’ बुद्ध यी थोत्रा मान्यतामाथि सन्देह गर्दै ज्ञानले मात्र मान्छेलाई मुक्ति अर्थात् निर्वाण प्राप्त हुन्छ भन्छन् । मूर्तिपूजा, यज्ञ, प्रार्थना, भाग्यवाद, अन्धविश्वास, जातिवाद, पुरोहितवादको प्रतिरोधमै उनी ज्ञानको खोजीमा हिँडेका थिए । आफ्नै दर्शनलाई समेत उनी सत्य खोजीको मार्गमा हिँड्ने डुङ्गा मात्र भन्छन् । संसारका अरू धर्म प्रवर्तकले जस्तो आफूलाई उनी मोक्षदाता होइन, मार्गदर्शक मात्र ठान्छन् । उनी कुनै पनि कुरालाई अन्तिम सत्य मान्दैनन् । आखिर, यही सन्देह र निरन्तर खोज नै ज्ञानको जननी साबित भयो ।

परम्परामाथि प्रश्न

महाभारतमा जुवाडे पति युधिष्ठिरको बदमासीले गर्दा रजश्वला भएर एकवस्त्रा रहेकी द्रौपदीलाई खुला सभामा नाङ्गेझार पार्न खोजिन्छ । ‘जुवामा आफैँलाई हारिसकेका युधिष्ठिरले मलाई दाउमा राख्ने अधिकार कहाँबाट पाए ?’ भन्दै द्रौपदी प्रश्न गर्छिन् । ‘द्रौपदी जितिएकी हुन् कि होइनन् म भन्न सक्दिन’ भनेर कुरु राज्यका संरक्षक भीष्म गाँजेमाजे कुरा गर्छन् र विषम परिस्थितिबाट पन्छिन्छन् । स्वयं द्रौपदीकै पतिहरू कसैले यसको जवाफ दिन सक्दैनन् । कोही उनको सुरक्षाका लागि अघि सर्दैनन् । बरु दुर्योधनकै साइँला भाइ विकर्ण दरबारको कथित मान्यता र परम्परामाथि प्रश्न गर्दै द्रौपदीको समर्थनमा उभिन्छन् । द्रौपदीको बेइज्जत कुरुकुलकै सारा महिलाको बेइज्जत हो, त्यसले कुरुकुलकै विनाश गर्ने चेतावनी दिन्छन् । आखिर उनकै कुरा सत्य साबित भयो ।

रङ्गभूमिमा अर्जुनले देखाएजति सबै वीरता कर्णले पनि देखाए । तर, राजकुलको नभएकै कारण अर्जुनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न उनलाई अयोग्य ठहर्‍याइयो । हस्तिनापुरका कुलगुरु कृपाचार्यले ‘सूतपुत्रलाई राजकुमारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न अधिकार नहुने’ अविवेकी घोषणा गर्दा पितातुल्य गुरु द्रोणाचार्य, हस्तिनापुरका महारथि र भारदारहरूले ल्याप्चे लगाइदिए । भीमले त ‘सूतपुत्रले राजकुमारलाई ललकार्ने के हैसियत’ भनेर बातैपिच्छे उनको कुलको अपमान गरे । यसप्रति असहमति प्रकट गर्दै ज्येष्ठ कौरव दुर्योधनले भने, ‘वीरता कुनै जाति वा नस्लको पेवा होइन । ऋषि, नदी र शूरवीरहरूको उत्पत्तिको कथा सबैलाई थाहा हुँदैन । पाण्डवहरू हो, जन्म वा कुलको होइन, वीरताको सम्मान गर्न सिक । होइन भने तिमीहरूको जन्मका हाल हामीलाई पनि थाहा छ ।’

कुलगुरुले राजकुमारसँग युद्ध गर्न राजकुमार नै हुनुपर्ने नियम बताएपछि दुर्योधनले तत्काल कर्णलाई अंगदेशको राजा बनाए । त्यो उपकारको प्रतिदानमा कर्ण आजीवन दुर्योधनप्रति इमानदार भइरहे । तर, जबजब दुर्योधन पाण्डवहरूको गोप्य हत्या गर्ने योजना सुनाउँथे, कर्णले सदैव त्यसको निन्दा गरे र युद्ध गरेर जित्न आह्वान गरे ।

जातिवादमाथि प्रश्न

पुराण युगमा शक्तिशाली व्यक्तिको आलोचना गर्नेहरू मृत्युदण्डका भागिदार हुन्थे । अयोध्याका महाराज रामबाट शम्बूक किन मारिए ? किनभने शम्बूकले ‘शूद्र भएर पनि’ वेद, पुराण पढेका र तपस्या गरेका थिए । शिशुपाल किन मारिए ? किनभने उनले कुनै धार्मिक अनुष्ठानमा पाण्डवले गरेको कृष्णको खुसामद विरुद्ध खुलेर आलोचना गरेका थिए । विन्द्याचलमा सुदाम किन मारिए ? फलामका हतियार आविष्कार गर्ने लोहासुर किन मारिए ? किनभने श्रमिक वर्ग र असुर जातिका यी दुई अगुवाले तत्कालीन उच्चजातीय शासकलाई अटेर गर्ने दुस्साहस गरे । आज विवेकको तराजुमा जोखेर हेर्दा राम, कृष्णलगायतको धर्मको दुहाइभन्दा शम्बूक, शिशुपाल, सुदाम, लोहासुरहरूकै तर्क जायज लाग्छ ।

सूतपुत्र भएको आरोपमा कर्णलाई रङ्गभूमिमा अर्जुनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न मात्र नदिइएको होइन, द्रौपदीको स्वयंवरका लागि राखिएको मत्स्यवेद प्रतियोगिताबाट समेत वञ्चित गरिन्छ । शूद्र भएकैले एकलव्यलाई धनुर्विद्या सिकाउन गुरु द्रोण अस्वीकार गर्छन् । महात्मा बुद्ध यही जड मान्यतामाथि सन्देह गर्दै भन्छन्, ‘जन्मैले कोही महान् वा निकृष्ट हुँदैन ।’ नभन्दै उनले ब्राह्मण धर्मको जगजगी रहेको युगमा सुनीत, उपाली, स्वास्तीजस्ता तत्कालीन समाजका ‘अछूत’ लाई तिनको क्षमताको भरमा भिक्षु सङ्घको उच्च सम्मानित पदमा पुर्‍याए । विगतमा ‘अछूत’ भएकामा तिनको आत्मसम्मानमा कहिल्यै आँच आएन ।

सत्ताको भाषा

व्यवस्थाले समाजको भाषा र संस्कृति निर्माण गर्छ । सिर्जनकर्मीको काम त्यसलाई उल्ट्याउनु हो । राणाकालमा शासकको चाकरीमा नधाउने मान्छे देशद्रोही एवं राजद्रोही ठहर्थ्यो । समाजमा ती तिरस्कारका भागीदार हुन्थे । विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको कथा ‘दोषी चस्मा’ त्यही मनोविज्ञानको राम्रो कथा हो । त्यसबेला शासकले मन परेका कुनै पनि युवतीलाई अपहरण र बलात्कार गर्नु वा जबर्जस्ती पत्नी बनाउनु सामान्य मानिन्थ्यो ।

जङ्गबहादुर राणाका ३९ जना विवाहिता रानी थिए । तीमध्ये एक जनालाई त उनले पतिसँग राति सुतिरहेको अवस्थामा हात्तीमा चढी डकैती शैलीमा झ्याल फोडेर जबर्जस्ती उठाएर लगेका थिए । त्यस्तो अत्याचारलाई पनि महाराजको असीम वीरताका रूपमा गुनगान गर्नु त्यतिखेरको जीवन संस्कृति थियो ।

त्यतिखेर, राजनीतिक चेत हुनु कति ‘खतरनाक’ कुरा थियो ! बीपी, पुष्पलाल, गणेशमानहरूले समाजको त्यही मान्यता र भाष्यलाई उल्ट्याउने जोखिम मोले । रिमालले कवितामा त्यसैलाई वाणी दिए । त्यसैबापत धर्मभक्त माथेमा, शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दसरथ चन्दलाई फाँसी दिइयो । लखन थापालगायत अरू कैयन् मारिए । मारिँदाको समय ती आतङ्ककारी मानिन्थे ।

अलोकप्रियताको जोखिम

पञ्चायतकालमा राजालाई भगवान् विष्णुको अवतार मानिन्थ्यो । उनको दर्शन पाउनुलाई अहोभाग्य ठानिन्थ्यो । राजा संविधानभन्दा माथि थिए । देशैभरि उनीहरूको जन्मोत्सव र जन्मजयन्ती धुमधाम मनाइन्थ्यो । पञ्चायत र राजतन्त्रविरुद्ध बोल्नु अनि कांग्रेस, कम्युनिस्ट हुनु त्यतिखेर कति दुष्कर कुरा थियो ! पञ्चायती सत्ताले बहुदल पक्षधरलाई आतङ्कको पर्याय बनाइदिएको थियो । कांग्रेसको छवि कस्तो बनाइदिएको थियो भने कसैलाई सत्तोसराप गर्नुपर्दा मानिसहरू ‘तेरो घरमा कांग्रेस पसोस्’ भन्थे । कांग्रेस, कम्युनिस्ट ‘अराष्ट्रिय तत्त्व’ (अ.त.) थिए । तिनले बूढाबूढीलाई एकै ठाउँ राखेर गोली ठोक्छन् भनिन्थ्यो ।

समाजको त्यही मान्यतालाई उल्ट्याउन समयक्रममा तिनै ‘राष्ट्रदोही’ र ‘अराष्ट्रिय तत्त्व’ ले भूमिका खेले । पुराना मान्यतामा अडेका राणाशाही र पञ्चायत धूलिसात भए । प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि गणतन्त्रको कुरा त धेरै पर, संविधानसभाको चर्चा गर्नेलाई तिनकै दलले कारबाही गरेका थिए । समयको गतिलाई रोक्ने ताकत कसैको हुँदैन । आखिर, संविधानसभाको चुनाव भयो । त्यसले हिन्दु अधिराज्य र राजतन्त्रकै अन्त्य गरिदियो । हो, नयाँ विचारले तत्काल अलोकप्रिय हुने जोखिम उठाउनुपर्छ । कुनै दिन त्यसले नै मानिसहरूका दिमागको फोहोर सफा गरिदिन्छ र पुराना मान्यता विघटित हुन्छ ।

मार्क्स भन्छन्, ‘समाज सत्ताले स्थापित गरेको भाषा बोल्छ । त्यसलाई बदल्नु नै क्रान्तिको सुरुआत हो ।’ यथार्थमा, संसारभरि नै अधिकांश मान्छे परम्परागत मान्यताका पक्षपाती हुन्छन् । तिनलाई चलिआएको मूल्य, मान्यता, परम्परा, चालचलन अकाट्य, अपरिवर्तनीय र अनिन्द्य लाग्छ । त्यसमाथि उठाइने प्रश्न उनीहरूलाई सह्य हुँदैन । लोकप्रिय हुने सहज सूत्र तिनै मान्यताको खास्टोमा आफूलाई बेर्नु हो ।

असली सिर्जनाले निःसर्त लोकप्रियतामाथि सन्देह गर्छ । उसले पुरातन मान्यतालाई च्यातचुत पारिदिन्छ र विचारको जड पोखरीलाई बगाउन बल लगाउँछ ।

हो, लोकप्रियता लेखक, कलाकार, कविलाई जरुरी कुरा हो । हरेक सिर्जनकर्मी लोकप्रिय हुन चाहन्छ । तर, जब कुनै कविको ध्याउन्ना कुनै पनि मूल्यमा लोकप्रिय बन्नु हुन्छ, त्यहाँ धेरै कुरा गडबड भइसकेको हुन्छ । जनसाधारणलाई जे मन पर्छ, बजारमा जे बिक्छ, उनीहरू त्यही गर्न तयार हुन्छन् । यो, हावा जतातिर लाग्छ, त्यतै बहने वा कुलो जता खुला छ, त्यतै बग्ने अथवा जनसाधारणले जे चाहन्छ, त्यही गरिदिने तरिका हो । खासमा, यो घुमाउरो शैलीको खुसामद नै हो । यस्तो सिर्जनाको आयु अल्पकालीन हुन्छ । सिर्जनकर्मीले त आफूले चाहेको ठाउँतिर कुलो सोझ्याएर पानी डोर्‍याउने हो । यो तत्कालका लागि अलोकप्रिय बाटो हो । तर, दीर्घायु त्यसैको हुन्छ । जब समाज एक दिन तपाईंको फरक विचारमा सत्यबोध गर्ने तहमा पुग्छ, त्यसपछि त्यही विचार लोकप्रिय हुन थाल्छ । बिस्तारै, पुराना मान्यताको दिन सकिन्छ । यो फेसन र कलाबीचको भिन्नताजस्तै हो । फ्रान्सेली कवि एवं फिल्म निर्देशक जा कक्टो भन्छन्, ‘कलाले कुरूप चीज ओकल्छ, तर दीर्घकालमा त्यो अत्यन्त सुन्दर र सान्दर्भिक ठहर्छ । फेसन सुन्दर देखिन्छ, तर सधैं कुरूप र असान्दर्भिक हुन्छ ।’

हेर्दा सुन्दर, सुन्दा श्रुतिमधुर र लोकप्रिय कुरा, भलाद्मी, पण्डित, पुरोहितको गुणगान अनि ‘वेश्या’ र अपहेलितको निन्दाप्रति विचारवान् कविताले सदैव सन्देह गर्छ । यथार्थमा, सतहमा शान्त र सुन्दर देखिने संसारमा भित्रभित्रै भुसको आगो सल्किरहेको हुन्छ । विद्रोही कविताले पाठकलाई यही तत्त्वबोध गराउँछ, अनि हरेक पाइलामा सन्देह गर्न प्रेरित गर्छ ।

प्रकाशित : वैशाख १८, २०७८ १०:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ऋतु–विचार २.०

अरु बेला ऋतुबोध हुन्थ्यो– मौसमी चाडबाडको छुट्टीमा, बिहेव्रतबन्धको लगनमा, बच्चाहरुको ‘समर भ्याकेसन’ मा, गर्मी पसेको आँप वा तुसारोले तिख्खर बनेको रायोको सागमा । तर, २०७७ मा हामीले ऋतुबोध गर्‍यौं छटपटीमा, मृत्युसन्त्रासमा, मास्कभित्र निस्सासिँदै फेरिएका अनन्त सुस्केराहरुमा ।
शिवानीसिंह थारू

भूमिकातपाईंले ठीक बुझ्नुभयो ! यो शीर्षक कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालकृत ‘ऋतु–विचार’ खण्डकाव्यकै हो । ‘ऋतु–विचार’ को पछिल्तिर ‘२.०’ थप्ने धृष्टता सायद मैले गर्दैनथें होला यदि यो कोरोनाकालमा नपढेको भए ।

क्यालेन्डरको गते, तारिख र बारमा गएको वर्ष समयबद्ध थिएन । अँध्यारो र उज्यालोको औंसी, प्रतिपदा र पूर्णिमामा रेखांकित थियो । यहीबीच क्यालेन्डरले ‘आफू छु’ भन्ने बोध गरायो मात्र चारचोटि । वा यसो भनौं, कोरोनाकालमा क्यालेन्डरले हाम्रा लागि केवल चारवटा गते लिएर आयो । २०७६ को चैत ११, २०७७ का जेठ १, साउन ६ र पुस ५ । हामी झस्कियौं, तर्सियौं र आशातीत भयौं– ‘७६ को चैत ११ मा लकडाउन सुरु हुँदा ! ’ ७७ को जेठ १ मा कोरोनाले पहिलो मृत्यु हुँदा ! साउन ६ गते लकडाउन खुल्दा ! र, पुस ५ मा प्रधानमन्त्री ओलीले प्रतिनिधिसभा विघटन गर्दा । त्यसबाहेक वैशाख १, असार १५ वा माघ १ लाई हामीले पात्रोमा होइन ! ऋतुको उष्ण, शीतोष्ण र वर्षादीमा बाँच्यौं ।

अरू बेला ऋतुबोध हुन्थ्यो– मौसमी चाडबाडको छुट्टीमा, बिहेव्रतबन्धको लगनमा, बच्चाहरूको ‘समर भ्याकेसन’ मा, गर्मी पसेको आँप वा तुसारोले तिख्खर बनेको रायोको सागमा । तर, २०७७ मा हामीले ऋतुबोध गर्‍यौं छटपटीमा, मृत्युसन्त्रासमा, मास्कभित्र निस्सासिँदै फेरिएका अनन्त सुस्केराहरूमा ।

यस्तो असंगत समयमा कसैले लेखनाथको ‘ऋतु–विचार’ को पाना सरसर्ती पल्टाओस्, एकपलकमा संगति नभेट्टाओस् । कहाँ यो समयको महाअन्त्य जस्तो काल, कहाँ यो काव्यरसको माधुर्यमा सृजित वर्णन । तर, जब गृष्म–विचार, वर्षा–विचार र हेमन्त–विचारको खण्डमा पुगिन्छ, तब बल्ल सत्याभास गरिन्छ । ‘महाअन्त्य’ जस्तो क्रूरतम समय र प्रकृतिको अतिशयमा सामान्जस्य अनुभूत गर्न थालिन्छ किनभने कविशिरोमणिले हावाको बयेल्याइ, आकाशको नीलिम, वर्षाको घटाटोप, अग्निको तपक, माटोको सुगन्धी बाफमा गरिएको ऋतुबोधमा मान्छेका प्रकृति र उसका जीवन नियतिका भेद पनि उद्घाटित गरेका छन् ।

कोरोनाकालमा ‘ऋतु–विचार’ पढिरहँदा काव्यिक चेतले हृदयको चक्षु खुल्यो नै । विभिन्न रङमा परिवर्तन भइराखेको ऋतु मांसल आँखाले देखे पनि खरानी–नीलो रङमा अनुभूत हुन थाल्यो । लाग्यो, दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्वमा अहिलेजस्तो मान्छे एक्लो–अलग्गिएको सायदै थियो । यो एकलानुभूतिमा मान्छेले आफूसित पट्याएर राखेका र आफूबाट दफन गरिएका स्मृतिहरूमै ऋतुबोध गरेको हुनुपर्छ ।

त्यसमानेमा कविशिरोमणिको खण्डकाव्य ‘ऋतु–विचार’ जहाँ टुंगिन्छ, त्यहींबाट सुरु हुन्छ ‘ऋतु–विचार २.०’ को कोलाज । तर, यो कोलाज तीनमहिने लकडाउनको एकलानुभूतिमा गरिएको ऋतुबोधको ऋतु–विचार हो । मात्र तीनवटा ऋतुका विचार यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

अथ वसन्त–विचार

कतिले यो वसन्तमा विवाहको वर्षगाँठ मनाए । कति खुरदुरे सम्बन्धको कुइनेटोबाट गुज्रिए । कतिको सामाजिक सञ्जालमै देखादेख पर्‍यो, ‘मेसेन्जर’ ‘ह्वाट्सयाप’ मा जिस्काजिस्की । यसरी यथार्थको तेस्रो आयामलाई उधारो राखेर चलिरह्यो कोरोनाकालीय ‘टु डाइमेन्सनल लभ स्टोरी’ !

कति सम्बन्ध बनिरहँदा कति सम्बन्ध भत्किए पनि । तर, कतिले एक्लाएक्लै कल्पिएर सम्बन्ध बाँचे । ती थिए वैदेशिक रोजगारीले टाढिएका पतिपत्नी । जति चर्चा वैदेशिक कामदारको रेमिट्यान्सले धानेको अर्थतन्त्रमाथि हुन्छ, त्यति घोत्ल्याइ उनीहरूका आधा–अधुरा वैवाहिक सम्बन्धमाथि हुँदैन । सत्य त के हो भने वैदेशिक रोजगारीले आज धेरैजसो जोडीहरू ‘लङ डिस्टेन्स’ सम्बन्ध बाँचिरहेका छन् । एउटा असंगत (एब्सर्ड) पर्खाइ कुरिरहेका छन् । लकडाउन भएपछि अनिश्चितताले तड्पिएका कुनै जोडी थिए भने ती तिनै थिए ।

‘७६ को चैत ११ देखि घरभित्रको भित्रै थुनिँदा बाहिर चैतेहावा बौरिएको थियो । बिस्तारै बौरिएको हावा जब स्थिर भयो, वातावरण वसन्तले रागिलो बनेको थियो । सहररूपी झ्यालखानाको जालीझ्यालबाट ऋतुविचारी हुँदा अरूहरूलाई वसन्त त्यसै खेर गयो भन्ने भान भयो होला । एकअर्काबाट टाढिएका पति रपत्नीहरूलाई भने वसन्त खट्किएको हुनुपर्छ किनभने लकडाउनले लामो दूरीको सम्बन्धमा झनै दूरी थपिदिएको थियो ।

काल–बेलामा कतै केही भइहाले... ? पछिल्लो भेटघाट नै अन्तिम हुने हो कि... ? अनिष्ट शंकाले उनीहरूलाई अस्थिर तुल्याएको थियो । त्यसपछि टाढिएर बसिरहेको जीवन थितिमाथि उनीहरूले पुनर्विचार गरेका होलान् । पुनर्विचार गर्दागर्दै कतिको सम्बन्ध नै द्विविधामा परेको होला । यस्तो बेलामा उनीहरू आफैंले आफूलाई खोतले होलान् । यो खोतल्याइले सुदूरस्मृतिका दृश्यांश त्यसैत्यसै झुल्किए होलान् ।

वैशाखमा जोडिएको सम्बन्धलाई सम्झिँदा उनीहरूले ती स्मृतिहरूमा वसन्तबोध गरे कि गरेनन् ? ती स्मृतिलाई रंग्याउने ऋतुका रङ कसरी स्पर्श गरे होलान् ?

भनूँ है त ! आरुका रूखमा झ्यांगिएका गुलाबी याद र भोगटे फूलको गुलियो–अमिलो बास्नामय सम्झनाहरू ।

गएको वसन्तमा मेरो विवाहको बाह्रौं वर्षगाँठ पुगेको थियो । अर्थात् बाह्र वर्ष लामो ‘लङ डिस्टेन्स’ सम्बन्ध । अघिअघिका वर्षमा सँगै बस्न पाइयोस् कामनाका साथ वर्षगाँठ मनाइन्थ्यो । तर, यस वर्ष एक्लाएक्लै मर्नु नपरोस् भन्दै रूँरूँ लाग्ने ऐंठनमा मनाइयो किनभने त्यतिबेला कोरोना भाइरसले इटालीको लोम्बार्डीमा वृद्ध, बूढाबूढीलाई सिनित्तै पारिरहेको थियो । र, मलाई एउटै दृश्यले विचलित बनाएको थियो । स्थिति गम्भीर हुँदै गएका बिरामीले आईसीयू वार्डमा राखिनुअघि भिडियो कलबाट आफ्नालाई हात हल्लाएको दृश्य । अन्तिम बिदाइ गरिरहेझैँ लाग्ने त्यो दृश्यले सबैलाई विह्वल बनाएको थियो ।

मेरा पति इटालीमा नभए पनि, हामी वृद्धवृद्धा नभइसके पनि, थियौं त हामी पनि जोडी नै । बस् ! त्यो महिनाभरि मध्यरातमा अचानक आँखा खुल्थ्यो । त्यसपछि सुत्न सकिँदैनथ्यो । अनि याद आउँथ्यो ‘६३ सालको वसन्त । त्यही वसन्त जब म बिहेबाट भाग्न खोजिरहेको थिएँ । र, ऊ कहिले उत्साही भएर, कहिले उदास भएर बिहेको प्रस्ताव गरिरहेको हुन्थ्यो । उसलाई साथ दिएको थियो– काठमाडौंमा ढकमकिएको त्यस वर्षको वसन्तले ।

त्यसताका थेसिस सकाएर म भाइभाको तयारी गर्दै थिएँ । म सँगसँगै एक दिन ऊ पनि कलेज आएको थियो । त्यस दिन हामीले एकअर्काबाट छुट्टिने निर्णय गरेका थियौं । टीयू परिसरको शिरीषको रूख तलतल हामी चुपचाप हिँडिरहेका थियौं । वसन्तमा फुलेको शिरीष रूखमा जति ढपक्क थियो, भुइँमा त्यतिकै ओछिइएको थियो । उसको अनुहारमा परेको बैजनी छायामा उदासी झनै गाढा भएर देखिएको थियो । उसलाई भुलाउन मैले शिरीषका फूल भुइँबाट टिपेर औंलाहरूमा घुसाएँ र स्कुलमा पढ्दा हामी यसै गर्थ्यौं भनें । कि त ठुल्ठूला नङ्ग्रा भएका राक्षस बन्थ्यौं कि चाहिँ नक्कली केटीको स्वाङ पार्थ्यौं भनें । उसले गम्भीर भएर त्यसैको चुट्किला बनायो । आफू नहाँसीकन उल्टै मलाई हँसायो ।

मध्यरातमा सम्झिन पुगेका यस्ता स्मृतिले मन तनिक मुस्काउँथ्यो । तर, अन्तस्तल कताकता भासिँदै जान्थ्यो ।

त्यो वसन्त आन्दोल नै आन्दोलनको ऋतु पनि थियो । कहिले कता बन्द भइदिन्थ्यो कहिले कता । प्रायः लखरलखर हिँडेरै हामी एकअर्कालाई भेटिरहेका हुन्थ्यौं । रेस्टुरेन्टमा चिया वा कफी खान आन्दोलन छिचोल्दै हिँड्नुपर्थ्यो । त्यसैले नजानिँदो पारामा हामी त्यस महिनामा पाउने काफलतिर पो लहसियौं । चिया–गफ भनेझैं हामी हरेक भेटमा एकेक सोली काफल खाँदै गफ चुट्न थाल्यौं । पछिपछि त भेट नै काफल खानका लागि हुन थाल्यो ।

त्यसपछिका वर्षहरूमा बाटोमा काफल देख्दा खासै वास्ता गरिँदैनथ्यो । तर, लकडाउन लम्बिरहेको ‘७७ को वैशाखमा त्यो याद ताजा भइआउँदा लाग्यो, अब पाएँ भने एक झोला किनेर खान्छु । गुलियो–गुलियो, रसिलो–खट्टो काफल सम्झेर कसको मुख नरसाओस् ! तर, यादहरूको मसलामा मोलेको काफल चुस्दा मुखको साथमा आँखा पनि रसाउने हुन्, पक्का हो !

यस्तै यादहरूमा लोलाउँदै जब मिरमिरे बिहान हुन्थ्यो, आँखा लाग्न थाल्थ्यो । त्यहीबेला टोलका बाँस झ्याङबाट कोइलीको कुहुकुहु सुनिन्थ्यो । वसन्त कोकिलले मनका खाली ठाउँ भरिदिँदा उदासी पनि थिग्रिन थाल्थ्यो । त्यही उदासीले सान्त्वनामा थपथपाउन थाल्थ्यो । कोरोनाले संक्रमित भई एक्लै मर्नुपरे एउटा आभास काफी थियो– मनलाई शान्ति दिने । कोही त थियो, जसले बेज्यान भइसकेको हृदयलाई फेरिदेखि माया दुख्ने बनाएको थियो ।

अथ ग्रीष्म–विचार

अघिअघिका जेठ भुतभुते तापमा ग्रीष्म लिएर आउँथे । उफ गर्मी ! हाई गर्मी ! को निसास्याइसँगै उष्ण हामीबाट गुज्रेर जान्थे । तर, कोरोनाकालको जेठ ननिको संकेतसहित मध्याकाशमा चढेको थियो ।

जेठ सुरु हुँदा सहरहरू लकडाउनको सुनसानमा थिए । चकमन्न सहरका असंख्य कोठामा बन्द थिए, ज्यालादारी मजदुरहरू । जसै घामका कडा दिनहरू सुरु भए, जेठका दिनहरू लम्बिँदै गए, पोलिनबाट बचेका ती मजदुर भित्रभित्रै बाफिन थाले । आफ्नै ताता निःश्वास र चिटचिट पसिनामा उम्लिन थालेको भोकाग्निले उनीहरूलाई पोल्न थाल्यो । अन्ततः भोक र प्यासको रूपमा ग्रीष्मयामको डाह उनीहरूसम्म पुगेरै छाड्यो ।

भोकले मर्ने कि कोरोना भाइरसले, दुईमध्ये एक विकल्पको कफन बाँधेर मजदुरहरू बाँचिनलाई हिँडे । ग्रीष्मयामको प्रचण्ड गर्मीमा माइलौंमाइल हिँडेरै घर फिर्ने यात्रा दर्दनाक थियो । र, यही नै मध्यआय र न्यूनआय भएका देशका श्रमिक वर्गको त्रासदी बन्यो ।

मलाई भने कोरोनाकालको ग्रीष्मयाममा घटेको एउटा घटना अबको वर्षौंवर्ष याद रहिरहनेछ । कथाजस्तो लाग्ने त्यो घटना भारतको उत्तरप्रदेशका दुई मित्रहरूको भोगाइ हो । उत्तरप्रदेशबाट गुजरातको कपडा मिलमा काम गर्न पुगेका दुई श्रमिकहरूको यो घरफिर्ती संघर्षको कथा पनि हो ।

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको एउटा फोटोद्वारा भारतीय पत्रिकाहरूले यो केस पछ्याएका थिए । तर, मैले यसलाई पहिलोपटक ‘न्युयोर्क टाइम्स’ मा पढेको थिएँ । संसारभर यस्ता भोगाइ थुप्रैले त्यतिबेला झेलिरहेका थिए । तीमध्ये यो घटना कोरोनाकालको प्रतिनिधि कथाका रूपमा सुनाइनेछ सायद । किनभने यो भोगाइ भारतीय कपडा मिलका मजदुरहरूको भोगाइ भए पनि यो संसारका सबै श्रमिकहरूको कथा हो ।

यसलाई फेरिदेखि मैले कथ्दा ऋतुविचारी भएर कथ्नेछु किनभने यो कथाको खलनायक कोभिड–१९ को कहर र चार घण्टाको जानकारीमा भारतभर लकडाउन गर्ने नरेन्द्र मोदी सरकारको निर्णय त हुँदै हो । त्यसपछिका भोगाइलाई अझ मार्मिक बनाउने ग्रीष्मयामको प्रचण्डता पनि हो ।

सन् २०२० को मे १४ अर्थात् जेठ १ गते मोहम्मद सैयुब र अमृत कुमार लकडाउनमा थुनिएको एकाउन्न दिन पुगिसकेको थियो । बाइस वर्षीय मोहम्मद सैयुब र चौबीस वर्षीय अमृत कुमार उत्तरप्रदेशको एउटा सानो गाउँ देवारीका हुन् । कामको खोजीमा उनीहरू गुजरातको व्यापारिक सहर सुरत पुगेका थिए । सैयुब धागो कारखानामा काम गर्थ्यो भने अमृत कपडा र सारीको कारखानामा ।

सैयुब मुसलमान र अमृत हिन्दु दलित भए पनि उनीहरू एउटै दुःखले दुखेका थिए र एउटै सपनाले पुलकित हुने गर्थे । र, त्यो थियो गरिबी र गरिबीको अभावहरू पुर्ने चाहना । त्यसैले रातमा चार घण्टा मात्र सुतेर सोह्र घण्टा घोटिने गरेका थिए यी मनुवा ।

तर, पाँच वर्ष बित्दा–नबित्दै यस्तो समय आयो, जब उनीहरू रातारात त्यहाँबाट घर फिर्नुपर्‍यो । जुन यात्रा उनीहरूले देवारीबाट सुरत आउँदा ३६ घण्टा ट्रेनमा गरेका थिए, फर्किंदा एउटै ट्रकमा बहत्तर जनासित किचिएर यात्रा गर्नुपर्ने भयो ।

उनीहरूले सुरतबाट देवारीसम्म ९२० माइल टाढाको यात्रा तय गर्नु थियो । त्यसका लागि उनीहरू मे १४ को राति ९ बजेतिर कोठाबाट हाई–वेतर्फ हिँडे । साथमा एक बगाल उत्तरप्रदेशका मजदुरहरू थिए । ती सबैले ट्रक–ड्राइभरलाई भई–नभई चार हजार बुझाएका थिए । ट्रक–ड्राइभरले सुटुक्क आउन भनेको हाई–वे कोठाबाट १५ किलोमिटर टाढा थियो । यसैले सुरक्षाकर्मीबाट बच्दै, शंकालु आँखाबाट बचाउँदै उनीहरू हिँड्न थाले ।

ग्रीष्मयामको रातमा आर्द्रता बढेको थियो । आर्द्रताले हावालाई झन् तातो बनाएझैं भान हुन्थ्यो । यस्तोमा तिर्खा उतिसाह्रो नलागे पनि शरीरको पानी गर्मीले सोसिरहेकै हुन्छ । भए पनि हपहप पसिना काढ्दै उनीहरू अघि बढिरहे । कोरोना भाइरसको अघि मौसमको प्रतिकूलता त केही पनि थिएन सैयुब र अमृतजस्ताका लागि । यी सब खपेरै उनीहरू घर पुग्न चाहन्थे जसरी नि ।

रातको दुई बजे उनीहरू ट्रकमा लदालद भरिएर सुरतबाट हिँडे । ठाउँ नपुगेर सैयुब र अमृतलाई माथिको हुटमा चढ्न भनियो । निरुपाय उनीहरू, हुटैमा बसेर यात्रारत भए ।

बिहानी हुँदा ट्रक मध्यप्रदेश पुगिसकेको थियो । जसोजसो आफ्नो प्रदेश नजिकिन थाल्यो, उनीहरूको घर पुगिने आशा चुलिँदै गयो । बिस्तारै उनीहरूको ख्यालबाट ओझेल हुन थाल्यो टीभीमा देखेका कोभिड–१९ का भयावह दृश्य । कोरोना भाइरसले मरेकाहरूको शरीर खाल्डो खनेर मृत चौपाया फालेझैं फालिएका शवको त्रासदीभन्दा भावी योजनाबारे उनीहरू गफिन थाले । सैयुबका बा खेतको भारी परिश्रमले ऋणको समस्याले ओछ्यान लागेका थिए । उनलाई राम्रो ठाउँमा उपचार गर्ने सैयुबले योजना बनाएको थियो । अमृतले बहिनीका लागि पैसा जम्मा गरिरहेकोले आउने साल उसको विवाह गर्ने योजना बुनिरहेको थियो ।

दिउँसोतिर गर्मीको तापक्रम ४२ डिग्री सेल्सियस पुग्यो । सैयुब र अमृत थाप्लोमा घाम र सरसराउँदो तातो हावा खाएरै ट्रकको हुटमा बसेका थिए । अचानक अमृतले उसलाई जाडो लागेको सैयुबलाई भन्यो । अमृतलाई छाम्दा ज्वरो पनि आइरहेको थियो । हावा बेस्सरी लागेर होला भनेर सैयुबले तल ट्रकमा आफूहरूलाई सार्न लगायो । ट्रकभित्र अमृतको हालत झनै खराब भयो । खलखली पसिना आए पनि अमृत लुगलुग कामिरहेको थियो । ट्रकमा बाँकीहरू सतर्क भए । सैयुबले ड्राइभरलाई बाटोमा औषधि पसल देखिएमा रोकिदिन अनुरोध गर्‍यो । तर, जसै ट्रक अगाडि बढ्दै गयो अमृत खोक्न पनि थाल्यो । यसपछि अरू यात्रुहरूले विरोध गर्न थाले । डाक्टर नै ज्वरग्रस्त बिरामीसित त्रसित हुने समयमा सँगसँगै यात्रा गर्ने जोखिम कसले मोलोस् ! उनीहरूले अमृतलाई ट्रकबाट तुरुन्त निकाल्न लगाए । औषधि पसल नआइन्जेल धैर्य राखिदिन सैयुबको अनुनयविनय कसैले सुनेन । त्यसपछि उनीहरू दुवैलाई अनकण्टार हाई–वेमा छाडेर ट्रक त्यहाँबाट गुड्यो ।

कति गाडी पास भए, कति ट्रक उनीहरू हुँदै गुज्रिए तर कसैले देखेनन्– रोड किनारमा सैयुबले आफ्नो काखमा राखेको बेहोस अमृतलाई, उसलाई होसमा ल्याउने कोसिस गरिरहेको लाचार सैयुबलाई । निकैपछि स्थानीय एक जना नेताले देखेर उनीहरूलाई कोलारस भन्ने ठाउँको अस्पतालमा भर्ना गरिदिए ।

जानेबित्तिकै दुवै जनाको पीसीआर टेस्ट लिइयो । त्यसको रिजल्ट दुई–तीन दिनमा आउने जानकारी सैयुबलाई दिइयो । त्यतिन्जेल धुकधुकी मात्र बाँकी रहेको अमृतलाई भेन्टिलेटरमा राखियो र सैयुबलाई क्वारेन्टाइनमा । त्यसपछि सैयुबले अमृतको होस आओस् भनेर अल्लाहसित ‘दुआ’ गर्न थाल्यो । अर्को दिन बिहान एक जना नर्स क्वारेन्टाइन वार्डमा आएर उसलाई खबर दिइन्– अमृतको मृत्यु भएको ।

सैयुब बिलकुलै स्तब्ध भयो । भारी मनले उसले अमृतको बाबुलाई खबर गर्‍यो । मृत छोरोसम्म आइपुग्न अमृतका बाबु तड्पिए । कडा लकडाउनमा ‘परमिट’ का लागि कहाँ–कहाँ ताकेता गरे । तर, स्वीकृति पाएनन् । त्यसमाथि गाउँलेहरूले थाहा पाएर अडान राखे, अमृतको शव देवारी ल्याउन नपाउने । कोरोनाले नै मरेको उनीहरूले शंका गरिसकेका थिए । अमृतका बाबुले त्यसपछि दुःखी हुँदै सैयुबलाई छोरोको शव कोलारसको शिवपुरीमा रहेको विद्युत् दाहगृहमा जलाइदिन भने । हुन सक्छ, अमृत दलित भएकैले उसको बाबुको पीडालाई नगन्य मानिएको होस् । ‘पावर’ लगाउन नसक्ने भएरै उनले न कोलारस जान स्वीकृति पाए न छोराको शव देवारीसम्म ल्याउन कसैको साथ–सहयोग । अन्त्यमा मोहम्मद सैयुब नै एक र अन्तिम भर हुनपुग्यो ।

दुई दिनपछि पीसीआर टेस्टको परिणाम आयो । उनीहरू दुवैको रिपोर्ट नेगेटिभ थियो । भरे त अमृतको मृत्यु ‘सिभियर डिहाइड्रेसन’ अर्थात् शरीरमा पानीको मात्रा अत्यधिक कम भएर भएको रहेछ । ४२ डिग्रीको आँखा तिरमिराउने गर्मीले अमृतको शरीरको पानी सोसेसँगै प्राण पनि सोसेर लगेछ । थाहा पाउनेबित्तिकै सैयुब उभिएकै ठाउँमा धरमरियो । छेउको भित्तामा अडेस लगाउँदै उसको मुखबाट निस्क्यो– ‘या खुदा !’

अथ वर्षा–विचार

झमझम परिरहेको वर्षाको पानीमा गएर उभिनु । आँखा चिम्म गरी अनुहार आकाशतिर पार्नु । त्यसपछि मुख आँ गरी जिब्रो थाप्नु । अनौठो ! शरीर भिजाइरहेको वर्षाको पानी मुखभित्र भने गंगाजल छर्किंदा जत्तिको मात्र पर्छ । तर जति पर्छ, परेजतिले तिर्खाको स्वाद जगाइदिन्छ । किनभने वर्षाको पानी त्यसरी चाख्दा अचम्मैले नलागेको तिर्खा लाग्न थाल्छ ।

यो तिर्खा प्यासको हुँदैन, हाम्रो स्वादको स्मृतिमा बसेको पानीयत्वको सम्झनाको हुन्छ ।

आशिंक लकडाउनमा जब यस वर्षको वर्षा ऋतु सुरु भयो, यही पानीको स्वाद पनि हामीमध्ये कति जनाको हरायो किनभने २०७७ को साउन ७ सम्ममा १७,९९४ जना कोभिड–१९ संक्रमित भइसकेका थिए । संक्रमित सबैमा एकैनासका लक्षण थिएनन् । टाउको टनटन दुख्ने, जीउ कटकट खाने, पिँडौला फतक्कै दुख्ने, पखाला खलखली लाग्ने, सबै चीज गनाएर वाक्वाकी लाग्ने, जिब्रोबाट स्वाद हराउने, घ्राणशक्ति स्वाट्टै जानेजस्ता लक्षण भने सामान्य देखिएको थियो । यी लक्षणमध्ये स्वाद र सुवास हराउनेचाहिँ कोरोना नेगेटिभ भइसक्दा पनि कतिमा रहिरह्यो । अझ कतिको हराइरहेकै छ ।

स्वाद भनेको जिभ्रोको रसेन्द्रिय मात्र होइन । लगभग असी प्रतिशत सुवास पनि हो । नुनिलो, गुलियो, अमिलो, तीतोबाहेकका अरू स्वाद सुवासबाटै आउने हो । त्यसैले त खरो भोक लाग्दा छिमेकीको भान्साबाट आएको बास्ना नाकले टिपिहाल्छ । भन्न खोजेको, भोक लाग्दा हाम्रो घ्राणशक्ति अझ तिखो भएर आउँछ । यसैले स्वाद र सुवास दुवै हराउनु भनेको हाम्रो स्वादको स्मृति स्वाट्टै मेटिनु हो । स्वादको स्मृति मान्छेको चेतनाबाट मेटिनु भनेको जिन्दगी आधा विस्मृत हुनु हो ।

त यतिन्जेल हामीले कति सामान्य गरी लिइरहेका रहेछौँ, हामीमा सुँघ्न सक्ने शक्ति र स्वाद थाहा पाउने इन्द्रियहरूलाई । कोभिड–१९ को संक्रमणले भने ती इन्द्रियहरूको महत्त्व बुझाइदिएको छ । विशेषगरी तिनीहरूलाई, जसको चौध दिन कटेर बीस–पच्चीस दिनसम्म पनि स्वाद र सुवास हराएको हरायै थियो । कतिको त अझसम्म पनि फर्किएको छैन । डाक्टरहरूसँग पनि ठ्याक्कै यसको जवाफ छैन ।

स्वाद र सुवास जाने गरी कोभिड मलाई पनि सर्‍यो भने ? झटपट म आफ्नो अनुहारको मास्क नाकको डाँडीमै पुर्‍याउँछु, च्युँउडोमा मास्क झारेका अर्ध–मास्कधारीहरूलाई हेर्दा ! कहिलेकाहीँ रेडियोमा जब यसैबारे कार्यक्रम सुन्न पुग्छु, पीडितहरूले आशंका जताइरहेका हुन्छन्– स्वाद र सुवास कहिल्यै नफर्कियो भने ? यो परिस्थिति आफूमा आरोपित गर्दा म आफ्नै घ्राणशक्ति जाँच्न पुग्छु, एउटा लामो न लामो सास तानेर !

त्यसपछि डरजस्तो खुलदुली लाग्न थाल्छ– उसो भए स्वाद र सुवासले जगाउने हाम्रो स्मृति कहाँ गएर बस्छन् त ? धूपको बास्नाले ल्याउने आमाको याद, रातो लाइफब्वाई साबुनको बास्नाले ल्याउने होस्टलको याद, पिपरमिन्टको स्वादले ल्याउने स्यानोमा खाने जिनताङको याद...सदाका लागि गुम्ने हो त ?

यो डरले अझ नजिकबाट चिमाटेर गयो असारको अन्तिम साता ।

असारमा तीनमहिने लकडाउन खुकुलो पारिएको थियो । मलाई खालीखाली रित्तो देखिएको निःस्पन्द सहरको चक्कर लगाउन मन लाग्यो । यो मन लाग्नुको कारण एउटै थियो । पत्रिकामा अर्थ पृष्ठमा छापिएको ठमेलको सुनसान चोक र गल्ली । त्यो सुनसानमा उराठिलो सपाटपन थियो । आफ्नो आत्मा हराएको प्राचीन सहरजस्तो । त्यतै कतै मेरा स्मृतिहरू भड्किएका थिए, ठमेललाई ‘ठमेल’ बनाउने विशिष्टता खोज्दै । त्यो ठाउँको एक्लोपन हेर्न नसकेर म पनि साथ दिन पुगेँ एक्लै ठमेलतिर ।

ठमेल पुग्दा सुनसान दोबाटाहरू उस्ताउस्तै देखिए । यता जाऊँ कि उता, रनभुल्ल बनाउने गल्लीहरूमा न आफूतिर तान्ने आकर्षण थियो, न मेला भर्न आएका झैं लाग्ने रंगीचंगी मान्छेहरूको रेलो । ठमेल सटरै सटरहरूको एक–लाइने सपाट भित्तामा परिणत थियो । त्यसलाई कुनै पनि सहरको जुनै पनि ठाउँ भन्न सकिन्थ्यो । ठाउँको खासपनबिना मेरा यादहरू भुत्ते बन्न पुगे । यी दोबाटाहरूमा ओहोरदोहोर गरेको सम्झना त आयो तर ती पाइला कुन–कुन गल्ली र कुनोतिर सोझिएका थिए, यादहरू एकअर्कामा खापिएर गुजुमुज्ज भए ।

खासमा काठमाडौंको ठमेलमा मेरा विशेष यादहरू बुनिएका छन् । काठमाडौंमा २०६३ सालभन्दा अघिका तन्नेरीहरूलाई कहाँकहाँ नै आएजस्तो लाग्ने ठाउँ नै ठमेल र दरबारमार्ग थियो । यहाँ आएपछि कसैले देख्ने छैनको भ्रम पलाउँथ्यो र त्यसले फुक्का हुने छुट दिन्थ्यो । अहिलेजस्तो दिनभरि हराउनका लागि ठाउँठाउँका सपिङ मल, जताततै क्यूएफएक्सका सिनेमा हल, रेस्टुरेन्ट र क्याफेहरूको बिगबिगी कहाँ थियो र ! त्यसैले ठमेल मेरो पुस्ताका थुप्रै प्रेमीप्रेमिकाका मिलन र विछोडहरूको साक्षी हो । त्यस मानेमा मेरो पनि हुने नै भयो । यस ठाउँले जुराएका भेट, सुन्दर संयोग, नियास्रा बिदाइहरूले ठमेल खास हुन पुगेको छ ।

तर, ती यादहरू ताजा भई आउने माध्यम यहाँका मिहिन विशेषताहरूले हुन्, जुन हाम्रा आँखालाई भन्दा हाम्रा इन्द्रियहरूलाई छोएर जान्छन् । जस्तो कि हट ब्रेड्समा आउने डुनट र दालचिनीको बास्ना, स्यानस्याना रेस्टुरेन्टहरूमा रगमगिने स्पिरिट र चुरोटको गन्ध । प्रार्थनाको तोरण पाउने पसलमा बजाएको ‘ओम माने पेमे हुँऽऽ’ को मन्त्रोचारणसँगै महकिएर आउने मसलाको धूप ! नीलो प्रकाशमा डुबेको रेस्टुरेन्टबाट आउने रेग्गे संगीतको रिदमिक धुन । यी सबैले हतारिएर हिँडिरहेको पाइलालाई सुस्त बनाउँछन्, स्मृतिलाई फेरिदेखि तिनले हर्रर्र बनाएर जान्छन् । तर, आंशिक लकडाउनको ठमेलमा यीबिना मेरा यादहरूका बास्ना, स्वाद र स्पर्श सबै गायब थिए ।

यी त एक दिन कोरानाकाल सक्किएपछि फेरि पनि जीवन्त भइजालान् । तर, कोभिडको लामो समयसम्म हुने प्रभावको रूपमा बास्ना र सुवास हराउनेहरूका लागि यस्ता स्मृतिहरू गुम्ने त होइनन् ? यो डरले चिमोट्दा म काठमाडौं गेस्ट हाउसको चौबाटोमा धेरैबेर अड्न सकिनँ । एक फन्को लगाएर फर्किहालेँ ।

फर्किंदा म मोटरसाइकल कुदाएर आएको थिएँ किनभने मलाई झलझली याद आइरहेको थियो, गत वर्ष ठमेलमा बिताएको वर्षाको एक साँझ । फर्कंदा बादल चुहुँला–चुहुँला गरिरहेको थियो र मैले यसपालि पनि रेनकोट बोकेकी थिइनँ । गत वर्षामा ठमेल आउँदा म निथ्रुक्क भिजेकी थिएँ । बाटोमा गुड्दागुड्दै वर्षामा रुझ्नु हामी मोटरसाइकलेका लागि सामान्य हो । तर, त्यस दिन ? टेकुदेखि जमलसम्मको ट्राफिक जाममा रोकिँदै घस्रिँदै लगातार पैंतालीस मिनेटसम्म झमझम पानीमा रुझ्नुपर्दा मेरो बिजोग भएको थियो । त्यसरी त मैले बाथरुममा पनि नुहाउने गरेको थिइनँ । जे होस् त्यस दिन यसरी भिजियो, जसरी वर्षालाई भोग्नुपर्ने हो !

यसरी मरिहत्ते गरेर ठमेल जान लागेको कारण थियो एउटा साथीसितको अन्तिम भेट । ऊ अमेरिका जाँदै थियो । र, त्यो हाम्रो सानोतिनो ‘फेयरवेल’ थियो । तर, अब चिसो लुगामा लपक्क टाँसिएर, पानीमा भिजेर फुलेको जुत्ता लगाएर, आफूलाई तपतप चुहाउँदै त के ‘फेयरवेल’ मनाउन जानु ! तर, कुनै कुनै सम्बन्ध भन्नलाई मित्रता भने पनि ती साथीभन्दा खास हुन्छन्, फेरि ती प्रेमी पनि होइनन् । यस्ता अपरिभाषित सम्बन्धले अप्ठ्यारा परीक्षा लिइरहन्छन् । त्यसैले लौ त भनेर भिजिँदै ठमेल पुगियो । पर्यटकहरूले लगाउने फ्यालफ्याले लुगा किनियो, फित्ते चप्पल पहिरियो, भिजेका लुगा र जुत्ता पोलिथिनमा कोचियो अनि हिँडियो बिदाइको उत्सव मनाउन । चिन्ता मलाई एउटै कुराको भइराखेको थियो । ब्यागमा पढिराखेको चार्ल्स डिकेन्सको उपन्यास ‘ग्रेट एक्सपेक्टेसन्स’ लफ्रक्क भिजेको थियो ।

...त्यसपछि

आंशिक लकडाउनमा गरिएको ठमेल यात्रापछि एक हप्तामा लकडाउन खुल्यो । २०७७ को साउन ६ गते लकडाउन खुल्दा जोखिम टरिसकेको थिएन । तैपनि कालो बादलको बीचबीचबाट चोर घामले चियाउँदा हुने घमाइलो एकछिनलाई सबैले महसुस गरे । तर, त्यसपछिका दिन झनै चुनौतीपूर्ण थिए, जुन अझसम्म पनि छँदै छ । भए पनि हामीलाई छ वर्षअघिको ७.८ रेक्टर स्केलको भूकम्पले सिकाएर गएको छ– यो समय पनि बितेर जानेछ ।

प्रकाशित : वैशाख १८, २०७८ १०:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×