संगीतस्रष्टाका नालीबेली- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

संगीतस्रष्टाका नालीबेली

आमाले गोपाल योञ्जनलाई संन्यासी बनाउने सपना देखेकी थिइन् । तर, गोपाल रक्सीको नशामा ढल्दै घर आएपछि आमा धुरूधुरू रोइन् । 
आधुनिक नेपाली संगीतमा काठमाडौं र दार्जिलिङ कसरी जोडिन पुग्यो ? किताबमा यसबारे  तथ्यसहित चर्चा छ । 
शार्दूल भट्टराई

झुले अर्ग्यानिक फार्महाउस एन्ड रिसोर्टमा गीत–संगीतबारे अनौपचारिक कुराकानी भइरहेको थियो । त्यसको नेतृत्व गरिरहेका थिए– बुलु मुकारुङले । कुराकानीमा सहभागी थिए– वसन्त थापा, नारायण ढकाल, डम्बर चेम्जोङ, सुरेश ढकाल र देवेन्द्र ढुंगाना ।

म कुराकानीमा सहभागी हुनुभन्दा पनि बढी मात्रामा एउटा श्रोता थिएँ । कुराकानीमा बुलु मुकारुङले केही गायक/संगीतकारका सार्वजनिक जानकारीमा नआएका प्रसंगको खुलासा गर्न थाले । केही चाखलाग्दा घटना सुनिसकेपछि मेरो जिज्ञासा बढ्यो । मैले त्यस्ता घटनाको विश्वसनीयताबारे प्रश्न गरेँ । उत्तरमा बुलुले भने, ‘त्यसका लागि पिटर जे. कार्थकको ‘नेपाली संगीतस्रष्टा’ भन्ने पुस्तक पढ्नोस् ।’

‘सेलेब्रिटी’ का निजी जीवनका सामान्य घटना पनि मानिसका लागि चासो र जिज्ञासाका विषय बन्छन् । त्यस दिन बुलुका कुरा त्यस्तै थिए । उनले मेरो कौतुहलता बढाउने काम गरे । त्यही पुस्तकबारे थप केही सोध्दै थिएँ । मेरो कौतुहलतालाई अझै बढाउने काम वसन्त थापाले गरे । उक्त पुस्तकको अध्ययनप्रति वास्तवमै जागरुक भएँ ।

***

आमाले गोपाल योञ्जनलाई संन्यासी बनाउने सपना देखेकी थिइन् । तर, गोपाल एक दिन रक्सीको नशामा ढल्दै घरमा आएपछि आमा धुरुधुरु रोइन् र आफ्नो सपनालाई त्याग्न पुगिन् । आमाको सपना अधुरो रहे पनि तामाङ बौद्ध परम्परामा हुर्केबढेका गोपाल योञ्जनले आफ्नै शब्द, स्वर र संगीतमा दुईवटा हिन्दु आध्यात्मिक भजन रेकर्ड गरे र जीवनभर कडा शाकाहारी बनेर रहे ।

काठमाडौंको मासंगल्लीमा रहेको नारायण साहुको ठर्रा पसलमा जानेमानेका गायक, संगीतकार र कलाकारको ठूलै जमघट हुन्थ्यो । त्यहाँका नियमित ग्राहकमा नारायणगोपाल, पिटर जे.कार्थक, उत्तम नेपाली, रवि शाह, कोकिल गुरुङ, भीमवरसिंह थापा, यमबहादुर खड्का, श्यामकृष्ण प्रजापति आदि हुन्थे । गृह मन्त्रालयबाट खटिएका कालो टोपी लाउने जासुस र लल्लुपञ्जुहरू पनि त्यहाँ कलाकारसँग घुलमिल हुन आउँथे ।

नारायणगोपाल त्यहाँको कडा नेवारी रक्सी र मसालेदार सितन निकै मनपराउँथे । एक रात ११ बजे नारायणगोपाल र पिटर ठर्रा पसलबाट निस्किए । सेतो मच्छिन्द्रनाथको मन्दिरअगाडि पुगेपछि मन्दिरभित्र रात्रिकालीन भजन चलिरहेको सुनियो । नारायणगोपाल र पिटर त्यहीँ छिरे । त्यहाँ चिलिमका चिलिम गाँजाको धूवाँ पनि उडिरहेको थियो । रक्सीको नशामै चिलिम तान्दै नारायणगोपालले धूवाँको मुस्लो फाले । त्यहाँ उनले ६ वटा भजन गाए । रातभर रमाउनेहरूका लागि अँध्यारो रात पनि जीवन्त बन्न पुग्यो ।

दार्जिलिङको चाादमारी रोडको ठाडो र घुमाउरो नालीमा कहिलेकाहीँ मातेर लडेका दुई जना प्रधानाध्यापक भेटिन्थे । तिनमा एक जना अगमसिंह गिरी र अर्का पिटर जे. कार्थकका बाजे अल्बर्ट कार्थक हुन्थे । अगमसिंह गिरी एक दिन बेलुकी मातेर पिटरको घरको गेट हल्लाउन आइपुगे । उनले भने ‘पिटर भाइ, हामीले यी बिहारी, कैयाँ (मारबाडीलाई हेपेर बोलाउने शब्द) र बंगालीहरूलाई दार्जिलिङबाट खेदाउनुपर्छ । यो भूमि हाम्रो हो । उनीहरू यहाँका होइनन् ।’

नातिकाजी शक्तिसम्पन्न व्यक्तिहरूको दबाबको पालना गर्थे । एकपटक दरबारसँग जोडिएका एक जना राणाले नातिकाजीलाई आफ्नो गीतमा संगीत भर्न दबाब दिए । नातिकाजीले पनि त्यसलाई स्वीकार गरे । उनले त्यसै दिन कार्यालयमा पुग्नासाथ त्यसमा संगीत भरे । त्यही दिन दिउँसो फत्तेमानले त्यो गीत गाए । साँझ त्यो गीत रेडियो नेपालबाट प्रसारण भयो । यस्तै कामका कारण नातिकाजीलाई दरबारको कारिन्दा ठान्नेहरू पनि थिए । उनीहरू नातिकाजीलाई पञ्चायती व्यवस्थाका पिठ्ठु ठान्थे ।

रेडियो नेपालको अवस्था निकै नाजुक थियो । त्यहाँ बाजाहरू नै थिएनन् । एउटा थोत्रे अर्गन, केही भायोलिन, केही मादल, एउटा जलतरंग, एउटा ट्र्यांगल, केही मुरली, केही बाँसुरी, केही तबेला, ढोलक र तानपुरा थिए । एक दिन रेडियो नेपालमा नारायणगोपाल एउटा गीत रिहर्सल गरिरहेका थिए । सँगैको स्टोर कोठामा रञ्जित गजमेरले एउटा डबल बेस फेला पारे र त्यो पिटरलाई दिए । बाजा पुरानो भए पनि राम्रो अवस्थामा थियो । पिटरले अभ्यास गरेर त्यसलाई ‘थर्ड इफेक्ट’ का लागि तयार बनाए । पिटरकै कारण रेडियो नेपालको रेकर्डिङमा पहिलोपटक डबल बेसको आवाज गुन्जियो ।

‘नौलाख तारा उदाए....’ भन्ने गीत सार्वजनिक हुनेबित्तिकै दार्जिलिङमा लोकप्रिय बन्यो । त्यससँगै त्यो ठूलो विवादमा पनि पर्‍यो । त्यसलाई भारतमा दबिएका आप्रवासी समुदायको विरोधी ‘अराष्ट्रिय’ गीतको रूपमा चर्चा गरियो । त्यस गीतका कारण भारतको एकतामै खतरा उत्पन्न हुन पुगेको बताइयो । त्यही गीतका कारण अम्बर गुरुङलाई खेद्ने काम सुरु भयो । डुअर्सको एउटा कन्सर्टमा त ‘खोइ अम्बरे ?’ भन्दै एउटा ग्याङ आक्रमण नै गर्न आइपुगेको थियो । त्यति हुँदा पनि दार्जिलिङमा अम्बर गुरुङको पक्षमा त्यहाँका नेताले केही बोलेनन्, केही गरेनन् ।

बच्चुकैलाश राजपरिवार र तिनका नसनाताका राणा तथा ठकुरीकहाँ गएर गीत गाउँथे । उनलाई बोलाएर गीत गाउन लगाउने कुरामा तँछाडमछाड हुन्थ्यो । हिमालय शाहकी गजबदना पत्नी प्रिन्सेस शाह त बच्चुकैलाशको हितचिन्तनमा ‘सदा व्याकुल’ देखिन्थिन् । यस्ता उच्च वर्गका धेरै महिलाको लाडप्यार उनलाई थियो । ह्यान्डसम बच्चुकैलाश त्यस्ता ‘महिलाका चहेता’ थिए ।

***

सारांशमा माथि उल्लिखित केही प्रसंग हुन् पिटर जे. कार्थकको पुस्तक ‘नेपाली संगीतस्रष्टा’ भित्रका । पुस्तकमा यस्ता अनेकौं प्रसंग छन् । संगीतस्रष्टाहरू प्रेममा परेका, रक्सीले मात्तिएका, अराजक बनेका, महागफाडी भएका, जुवाडे बनेर हिँडेका, गुट बनाएका, चाकडीबाज बनेका, एकले अर्काको ईर्ष्या गरेका, घमण्डी बनेका, अपमान गरेका जस्ता अनेक प्रसंग पुस्तकमा छन् । कतिपय प्रसंग रोचकमात्र छैनन्, घोचक पनि छन् । पुस्तकमा काठमाडौं र दार्जिलिङको संगीत संसारका संगीतस्रष्टालाई समेटिएको छ ।

दार्जिलिङका पिटर जे. कार्थकले १२ वर्षकै उमेरमा आफ्नो सांगीतिक जीवन सुरु गरेका थिए । उनी दार्जिलिङको ‘म्युजिकल ब्यान्ड’ को नेतृत्व गर्न पुगे । दार्जिलिङबाट नेपाल छिरेपछि र काठमाडौंमा रहन थालेपछि उनको जीवनयात्रा अनेकतिर छरिन पुग्यो । उनी क्यासिनोका कुपियर मात्र बनेनन्, स्कुल र कलेजमा अंग्रेजी पढाउने अध्यापक पनि बने । रेडियो नेपालमा पूर्णकालीन गितारवादक बनेका उनी एउटै कृति ‘प्रत्येक ठाउँ, प्रत्येक मान्छे’ बाट उपन्यासकारको चर्चामा पनि रहे । ट्राभल एजेन्सी सञ्चालन र सडक निर्माणसँग सम्बन्धित काममा पनि उनको आबद्धता रह्यो । उनी अंग्रेजी पत्रिकाका स्तम्भकार पनि रहे । उनको सम्पर्क–सम्बन्ध विभिन्न क्षेत्रका मानिससँग भयो । तर, यस पुस्तकमा उनले आफ्नो संगतका संगीत स्रष्टाहरूलाई मात्र समेटेका छन् ।

राजा महेन्द्रले अम्बर गुरुङलाई नेपाल राजनकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका लागि ‘आयात’ गरेपछि दार्जिलिङका संगीत स्रष्टाहरूको काठमाडौं बसाइँसराइ बढेको विचार राख्ने पिटरले अम्बर गुरुङलाई नेपाली आधुनिक संगीतमा सबैभन्दा ठूलो स्रष्टा ठानेका छन् । उनले अम्बरलाई आधुनिक नेपाली संगीतका ‘अल्फा’ र ‘ओमेगा’ भनेका छन् । आफूहरूका लागि अम्बर गुरुङ उस्ताद, नाइके, पथप्रदर्शक, दार्शनिक, एकभन्दा बढी अवतारका गुरु र इटालीका प्रख्यात अर्केस्ट्रा कन्डक्टर आर्तुरो तोस्कानिनीको साक्षात अवतार भएको मानेका छन् । सँगसँगै रेडियो नेपालमा अम्बर गुरुङ, गोपाल योञ्जन, नारायणगोपाल, नातिकाजी र शिवशंकरका सामान्य सहयोगी बन्नकै लागि आफ्ना सारा सिर्जनशील इच्छाहरू दबाएर बस्नुपरेको गुनासो पनि पिटरको छ ।

पुस्तकमा पिटरले विभिन्न गायक/संगीतकारहरूका स्वभावबारेसमेत तिखो टिप्पणी गरेका छन् । उनका अनुसार, बेसुरा गाए पनि गायिका कहलिएकी र ‘सेक्स बम’ मानिएकी दिलमाया खाती दम्भी र अहंकारी थिइन् । पिटर योगेश वैद्यलाई एकलकाँटे, अभिमानी र साम्प्रदायिक ठान्छन् ।

नामचाहिँ पुण्यात्माजस्तो भए पनि भक्तराज आचार्यलाई उनी दम्भी, अहंकारी, व्यर्थको फुलेल गायक मान्छन् । उनी शान्ति ठटाललाई एकलकाँटे, अरूसँग नमिल्ने, हेपाहा, रूखो र छुच्ची ठान्छन् । उनी अम्बर–शान्तिको प्रेमजालको कुरा पनि गर्छन् । उनको टिप्पणी छ– ‘शान्तिजस्तो एकल महिलाका लागि यसो हुनु स्वाभाविक थियो होला तर अम्बर गुरुङ त चार जना छोराछोरीसमेत भएका विवाहित पुरुष थिए । प्रेम र संगीतमा सम्भवतः जे पनि क्षम्य छ ।’ पिटरले रेडियो नेपालमा वाद्यवादक भएर दस वर्ष काम गर्दा अरू सबैसँग आफ्नो राम्रो सम्बन्ध भए पनि तारादेवीसँग भने बोलचालसमेत नभएको बताएका छन् ।

संगीतसँगै पिटर राजनीतिको कुरा पनि गर्छन् । उनले नेहरूको ‘समाजवादी भारत’ लाई बन्द मुलुक बताएका छन् भने बंगाली मार्क्सवादीहरू आधुनिक संगीत र संगीतकारप्रति असहिष्णु भएको उल्लेख गरेका छन् । डुअर्समा कन्सर्ट बिथोलेर अम्बर गुरुङ र उनको टोलीलाई लखेट्ने ‘राजनीतिक गुन्डाहरू पछि नक्सलाइटका नामले चिनिएको’ दाबी पिटरको छ । गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनका प्रमुख सुभास घिसिङले छेडेको अभियानलाई उनले बौद्धिकताविरोधी अभियान मानेका छन् । नेपालका राजा महेन्द्रप्रति भने उनको सद्भाव देखिन्छ ।

वसन्त थापाको सम्पादन, संयोजनमा हिमाल किताबबाट प्रकाशित यो पुस्तक पढ्नुअघि यसबारेका चर्चामात्र सुनेको अवस्थामा लागेको थियो– पुस्तक केही संगीतस्रष्टाको निजी जीवनसँग मात्र सम्बद्ध छ । तर, किताब पढ्दै जाँदा लाग्यो– पुस्तकले आधुनिक नेपाली संगीतको आरम्भ, विकास र यसमा संलग्न स्रष्टा बारेसमेत रोचक पारामा तथ्यगत जानकारी दिने काम गरेको छ । आधुनिक नेपाली संगीतमा नेपालको काठमाडौं र भारतको दार्जिलिङ कसरी जोडिन पुग्यो भन्ने विषयमा पनि पुस्तकमा उल्लेखित सन्दर्भहरूले तथ्यसहित उजागर गरेका छन् ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७७ १२:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जसका निम्ति ‘पेसा’ थिएन राजनीति 

जुन बेला विष्णुबहादुर मानन्धर कम्युनिस्ट पार्टीमा सामेल हुनुभयो, त्यस बेला विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको चमक बेग्लै थियो ।
एउटा क्रान्तिकारीको विचलन किन हुन्छ ? विष्णुबहादुर मानन्धरले आफ्ना अन्तर्वार्तामा कम्युनिस्टमा आउने विचलनको आलोचना गर्नुभएको छ ।
मोहनविक्रम सिंह

कामरेड विष्णुबहादुर मानन्धरको निधन नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि एउटा ठूलो क्षति हो । इतिहास प्रसिद्ध रौतहटको किसान आन्दोलनमा उहाँको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो । पहिले उहाँ नेपाली कांग्रेसमा आबद्ध हुनुहुन्थ्यो ।

पछि कम्युनिस्ट पार्टीमा सामेल हुनुभएको थियो । नेकपाको चौथो केन्द्रीय कमिटीमा उहाँलाई केन्द्रीय समितिमा सामेल गरिएको थियो । पार्टीका तत्कालीन महामन्त्री डा. केशरजंग रायमाझीसित हाम्रो मतभेद हुँदा उहाँ रायमाझीको पक्षमा सामेल हुनुभएको थियो । तर, पछि उहाँले आफ्नो नेतृत्वमा बेग्लै पार्टी गठन गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँ लगातार वामपन्थी आन्दोलनमा संलग्न रहँदै आउनुभएको थियो । त्यही क्रममा पछिल्लो चरण उहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) मा सामेल हुनुभएको थियो ।

२००७ सालको आन्दोलनका बेला उहाँ धनगढी र नेपालगन्जको मोर्चामा लड्नुभएको थियो । तर, नेपाली कांग्रेसका शीर्षस्थ नेताका कतिपय व्यवहारका कारण उहाँ लामो समयसम्म ने.कामा बस्न सक्नुभएन । उहाँले २००८ सालमै त्यस पार्टीबाट राजीनामा दिनुभयो । र, कम्युनिस्ट पार्टीमा सामेल हुनुभयो ।

उहाँ तराईको एउटा ठूलो जमिनदार परिवारसँग सम्बन्धित हुनुहुन्थ्यो । आफूले अपनाएको मार्क्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्तका कारण उहाँ सर्वप्रथम आफ्नै परिवारविरुद्ध संघर्षमा उत्रनुभयो । त्यो संघर्ष बढ्दै गयो । र, संघर्षले रौतहटको ऐतिहासिक किसान आन्दोलनको रूप लियो । त्यस किसान आन्दोलनलाई का. तुल्सीलाल अमात्यले नेतृत्व गर्नुभएको थियो । त्यसमा विष्णुबहादुरको पनि अग्रणी भूमिका थियो ।

त्यस किसान आन्दोलनका कारण रौतहट पार्टीको एउटा बलियो गढ बन्न पुग्यो । त्यसैको परिणाम थियो, २०१५ सालको चुनावमा पार्टीले ४ वटा संसद् सिटमा विजय प्राप्त गरेको थियो, जसमध्ये २ वटा रौतहटकै थिए । रौतहटमा पार्टीको आधार त्यति शक्तिशाली बन्नुपछाडिको कारण विष्णुबहादुरको सफल र सही नेतृत्व पनि थियो । पछि देशका सबै भागमा जस्तै रौतहटमा पनि किसान आन्दोलन कमजोर हुँदै गयो । र, त्यसको परिणामस्वरूप त्यहाँ पार्टीको स्थिति पनि कमजोर भयो ।

२०१४ सालमा नेकपाको दोस्रो महाधिवेशन काठमाडौं फोहरा दरबारमा सम्पन्न भएको थियो । त्यो महाधिवेशनमा डा. केशरजंग रायमाझी नेतृत्वमा आए । उनको नेतृत्वमा पार्टीले दक्षिणपन्थी संशोधनवादी दिशा लियो । त्यसको असर किसान आन्दोलनमा पनि पर्‍यो । देशका सबै भागमा किसान आन्दोलन शिथिल हुँदै गए ।

रुसको २० औं पार्टी महाधिवेशन (कांग्रेस) पछि विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमै दक्षिणपन्थी भड्कावको लहर आयो । नेपाल पनि त्यो लहरबाट बच्न सकेन । नेपालमा दक्षिणपन्थी भड्कावका मुख्य नेता डा. केशरजंग रायमाझी नै थिए । उनको त्यो भ्रमको असर कैयौं क्रान्तिकारी कम्युनिस्टमाथि पर्‍यो । यो सत्य हो । र, यो सत्यलाई हामीले स्वीकार गर्नैपर्छ, त्यो असर विष्णुबहादुर माथि पनि केही न केही पर्‍यो । उच्च जमिनदार वर्गबाट आएर स्वयम् आफ्नै परिवारविरुद्ध संघर्ष गर्ने, रौतहटको ऐतिहासिक किसान आन्दोलनका एउटा प्रमुख सेना नै डा. केशरजंग रायमाझीको असरमा पर्नु सामान्य घटना थिएन । त्यसले के बताउँछ भने एक क्रान्तिकारीमा खाली इमानदारिता, त्याग र बलिदानको स्प्रिट भएर मात्रै पुग्दैन । उसमा वैचारिक स्पष्टता पनि हुनुपर्छ । विष्णुबहादुर जस्तो क्रान्तिकारी नेता किन रायमाझीजस्तो दक्षिणपन्थी नेताको असरमा पर्नुभयो ? त्यो एउटा गम्भीर प्रश्न हो । तर, त्यो उहाँसित सम्बन्धित व्यक्तिगत प्रश्न मात्रै होइन, विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन र स्वयम् नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनसँग पनि सम्बन्धित एक गम्भीर प्रश्न हो । त्यो प्रश्नको सही जवाफ निकालेपछि नै क्रान्तिकारी आन्दोलनको निरन्तरतालाई सुनिश्चित गर्नु सम्भव हुनेछ । त्यसमाथि नै नेपाल र विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको पनि भविष्य निर्भर रहनेछ ।

दक्षिणपन्थी भड्कावका कारण मात्रै कम्युनिस्टहरूले पतनको बाटो समात्छन् भन्ने होइन, उग्र ‘वामपन्थी’ भड्कावका कारण पनि कैयौं कम्युनिस्टको पतन हुने गरेको छ । ठूल्ठूला क्रान्तिकारी आन्दोलनको नेतृत्व गरेका कम्युनिस्ट नेता वा त्यसरी हजारौं कार्यकर्ताले पतनको बाटो समातेका उदाहरण विश्व र नेपालकै इतिहासमा पनि कम छैन । पूर्वमाले र पूर्वमाओवादी केन्द्रका उदाहरण पनि हाम्रैसामु छन् । उनीहरूको नेतृत्व पंक्ति कहाँसम्म साँच्चै क्रान्तिकारी स्प्रिटद्वारा निर्देशित थियो ? यसबारे बेग्लाबेग्लै मत र विवाद हुन सक्छन् । तर, उनीहरूका हजारौं कार्यकर्ता त्याग र बलिदानको स्प्रिटले समर्पित भएको कुरामा कुनै शंका छैन । त्यस प्रकारका संगठनले पछि गएर दक्षिणपन्थी बाटो समाते ।

वास्तवमा एउटा क्रान्तिकारी पार्टी वा क्रान्तिकारीको विचलन किन हुन्छ ? यो साँच्चिकै गम्भीर प्रश्न हो । स्वयं विष्णुबहादुरले पनि आफ्ना कतिपय अन्तर्वार्तामा कम्युनिस्टमा आउने त्यस प्रकारका विचलनको आलोचना गर्नुभएको छ र त्यसमाथि दुःख प्रकट गर्नुभएको छ । उहाँ र उहाँजस्ता सबै क्रान्तिकारीप्रतिको हाम्रो सच्चा श्रद्धाञ्जली उहाँले प्रकट गर्ने गरेका त्यस प्रकारका दुःख र चिन्ताको निवारण गर्नु नै हुनेछ या, कमसेकम त्यसका लागि सकेसम्म योगदान दिनु ।

मुख्य प्रश्न यो होइन कि उहाँ रायमाझीको नेतृत्वको संगठनमा सामेल हुनुभयो । धेरै मानिस त्यो वा त्यस्तै प्रकारको कुनै संगठनमा गएर पूरै बिग्रेका हुन्छन् । तर, त्यो संगठनले पनि विष्णुबहादुरको स्प्रिट, इमानदारिता र आस्थालाई बिगार्न सकेन । उहाँ सधैं एक सच्चा कम्युनिस्टको रूपमा जीवित भइरहनुभयो र अन्त्यमा त्यही रूपमै उहाँको निधन भयो । जीवनभरि नै उहाँले आफ्नो विचार र आस्थाको रक्षाका लागि संघर्ष गरिरहनुभयो ।

उहाँ सर्वप्रथमतः आफ्नै परिवारका वर्गीय स्वार्थविरुद्ध संघर्षमा उत्रनुभयो । त्यसबेला उहाँले व्यक्तिगत स्वार्थबाट माथि उठ्ने जुन सोचाइ देखाउनुभयो, त्यो उहाँमा जीवनभरि नै रहिरह्यो । कुनै क्रान्तिकारीमा हुनुपर्ने त्यो नै एउटा सबैभन्दा उच्च गुण हो । त्यो गुणको कमीले नै कुनै क्रान्तिकारीलाई विभिन्न प्रकारका विचलन, पतन वा गद्दारीसम्मको बाटोमा लैजान्छ । तर, विष्णुबहादुर त्यस प्रकारको व्यक्तिगत स्वार्थबाट धेरै माथि उठेको पाइन्छ । त्यो यसबाट पनि प्रस्ट हुन्छ कि पछि उहाँको नेतृत्वमा बनेको संगठनलाई कैयौंपल्ट सरकारमा जाने अवसर प्राप्त भयो, तर उहाँ कहिल्यै सरकारमा जानुभएन बरु आफ्ना साथीहरूलाई नै सरकारमा पठाउने नीति अपनाउनुभयो । २०१५ सालको चुनावलाई हेरौं, त्यो चुनावमा पनि उहाँ स्वयम् उम्मेदवार बन्नुभएन र आफ्ना २/२ साथीहरूलाई नै चुनावमा विजय बनाउनुभयो । उहाँमा सुरुदेखि नै उच्च प्रकारको त्यागको भावना रहेको पाइन्छ ।

डा. केशरजंग रायमाझीले प्रतिक्रियावादी सत्ता वा राजाका अगाडि आत्मसमर्पण गरेका थिए । तर, त्यसको असर विष्णुबहादुरमा परेन । त्यो कुरा यसबाट पनि प्रस्ट हुन्छ, पछि उहाँ राजाविरुद्धको संघर्षमा पनि उत्रनुभयो । २०४६ को आन्दोलनमा उहाँको सहभागिताले त्यो पक्षबारे बताउँछ । त्यसपछि पनि उहाँ लगातार संघर्षमा अघि बढिरहनुभयो । पार्टीमा रायमाझीविरुद्धको संघर्षका बेला उहाँ रायमाझीको पक्षमा गएको भए पनि रायमाझीको राजावादी स्प्रिट उहाँले अपनाउनुभएन । त्यसैले उहाँ राजाविरुद्धको संघर्षमा उत्रन सक्नुभएको थियो । प्रश्न रायमाझीको मात्र थिएन । रुसको २० औं पार्टी महाधिवेशन (कांग्रेस) ले विश्वव्यापी रूपमै जुन वैचारिक भ्रम ल्याएको थियो, त्यसबाट संसारका धेरै कम्युनिस्ट पार्टी प्रभावित भएका थिए । त्यसबेला संसारका कैयौं कम्युनिस्ट पार्टीले रुसको पार्टीलाई नै सच्चा कम्युनिस्ट पार्टी ठानेका थिए । रायमाझी त्यही पार्टीसँग सम्बन्धित थिए । रायमाझीको पक्षमा उहाँ (का. विष्णुबहादुर) जानुको कारण त्यो पनि बनेको हुन सक्छ । जे होस्, त्यो कुराले (रायमाझीको प्रभावले) उहाँलाई सधैंका लागि बाँधेर राख्न सकेको थिएन ।

समग्रमा के भन्न सकिन्छ भने विष्णुबहादुर नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा अमूल्य सम्पत्ति हुनुहुन्छ । उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन देश, जनता तथा पार्टी र क्रान्तिका लागि समर्पण गर्नुभयो । त्योबाहेक उहाँको कुनै बेग्लै व्यक्तिगत करियर वा पेसा रहेन ।

बनारस विश्वविद्यालयमा पढ्ने भर्खरका युवक विष्णुबहादुर २००७ सालको आन्दोलनमा सामेल हुनुभयो । लगातार अगाडि बढिरहनुभयो । जुन बेला उहाँ पार्टीमा सामेल हुनुभयो, त्यो बेला विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको चित्र बेग्लै प्रकारको थियो । त्यो बेला विश्वको एउटा ठूलो भागमा समाजवादी व्यवस्था कायम थियो र विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन धेरै नै शक्तिशाली थियो । पछि त्यसमा कैयौं प्रकारका घुम्ती र उतार–चढाव आए । अब विश्व समाजवादी व्यवस्थाको पतन भएको छ, विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन अत्यन्त कमजोर र रक्षात्मक अवस्थामा पुगेको छ ।

वैचारिक, राजनीतिक र संगठनात्मक प्रकारले विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा आएको उथलपुथलबाट संसारको कुनै पनि देशको कम्युनिस्ट पार्टी वा कम्युनिस्टहरू बचेनन् । का. विष्णुबहादुरको पार्टी जीवन पनि त्यसको असरबाट अगाडि बढ्यो । त्यसक्रममा कैयौं कम्युनिस्ट पार्टी वा कम्युनिस्टहरू आन्दोलनबाटै बाहिरिन पुगेका छन् । तर, त्यो सम्पूर्ण स्थितिको मुख्य पक्ष के भने ती सबैका बीचबाट उहाँ कम्युनिस्ट आन्दोलनको दिशातिर लगातार अगाडि बढ्दै आउनुभयो ।

उहाँमा कहिल्यै कम्युनिस्ट आन्दोलनबाट निराशा, विचलन वा पलायनको प्रवृत्ति देखापरेन । त्यो उहाँको जीवनको प्रधान पक्ष हो । उहाँ आफ्नो जीवनको अन्त्यसम्म त्यसमा अडिग रहनुभयो । तर, जो जीवित छौं, हामी सबैका लागि त्यस प्रकारको सौभाग्य प्राप्त हुन्छ वा हुँदैन ? त्यो हाम्रो बाँकी जीवनले निर्णय गर्ने कुरा हो । हामी सबै परीक्षामा छौं । तर, का. विष्णुबहादुर त्यो परीक्षामा उत्तीर्ण भइसक्नुभयो । हामी सबैले उहाँबाट शिक्षा र प्रेरणा लिनुपर्छ ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७७ १०:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×