आत्मविश्वासको जरो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

आत्मविश्वासको जरो

नेसनल जियोग्राफिक च्यानलमा सिंहको आक्रमणमा परेका मृगहरूको भागदौड र सार्वजनिक स्थानमा हिँडिरहेका स्त्रीहरूको अवस्था उस्तै लाग्छ मलाई
दिपा कोइराला

प्राथमिकदेखि माध्यमिक तहसम्मका कक्षामा मेरा गुरुहरू भन्थे, ‘जीवनमा सफलता प्राप्त गर्न हामीले आत्मविश्वास बढाउनुपर्छ ।’ आत्मविश्वासको परिभाषा उतिखेर राम्ररी नबुझेको म आफैंमाथि प्रश्न गर्थें– यो आत्मविश्वास भन्ने जिनिस हुन्छ कहाँ ?

उतिखेर स्कुलमा ‘स्त्री गुरु’ हरू बिरलै हुन्थे । कतिपय स्कुलमा त एक जना पनि महिला शिक्षक हुन्थेनन् । सम्झन्छु, आत्मविश्वासको अर्थ नबुझेका हामी स्कुले केटीहरूलाई जब ‘छोटो नित्यकर्म’ का लागि नजिकैको खोल्छा या पल्लो डाँडोतर्फ जानुपर्थ्यो, त्यति स्वाभाविक कर्म पनि अत्यन्तै सकसपूर्ण र कहालिलाग्दो हुन्थ्यो । लाज, घिन, समाजले निर्माण गरेका प्रतिष्ठा र आतंक–मानकका कारण केटाभन्दा पचास या सय पाइला टाढा हिँडेर हामी छात्रा कुनै उपायले छेकिने स्थल खोज्थ्यौं । अहिले पनि सरकारी स्कुलका शौचालय देख्दा म कहालिन्छु । उतिखेर सरकारी स्कुलमा अहिलेजस्तो ढोका बन्द गर्न मिल्ने शौचालय नै थिएनन् ।

छात्राका लागि जाबो पिसाब फेर्नु पनि एउटा सकसपूर्ण विषय थियो । शौचका लागि साथी लिएर जानुपर्ने अवस्थाबाट हुर्कियौं हामी । साथीबिना लुक्न मिल्ने झाडी वा खोल्छामा जानु पनि डरलाग्दो हुन्थ्यो । डर– ‘जंगली मान्छे’ को, जंगली जीवको । साथीबिनै ‘पाँच मिनेट’ जाने छात्रहरू भने बाटैतिर निर्धक्क लघुशंका गरिरहेका भेटिन्थे । तर, एउटा ‘नेचर कल’ का लागिसमेत साथी र सुरक्षा चाहिने कुरो उदेकलाग्दो थियो । र, उस्तै मान्छेका लागि लज्जा पनि फरक–फरक थिए । केटाहरूलाई त्यही विषय हाम्रा लागि भन्दा सहज थियो । लाज, घिन, त्रास हामीलाई धेरै थियो, छात्रलाई कम ।

...

बाटोघाटो, स्कुल र सडक सार्वजनिक क्षेत्र हुन् । ती ठाउँमा छोरीमान्छेले आफूलाई निर्बल, निःसहाय र ‘अवला’ महसुस गर्नुका कारण के होलान् ? सायद हाम्रा शिक्षकले उतिखेर भन्ने गरेको ‘आत्मविश्वास’ यहीं लागू हुन्छ । हाम्रा र हामीजस्तै समाज भएका दक्षिण एसियाका देशका सार्वजनिक जीवनमा छोरी मान्छेहरू कति हिम्मतका साथ बाटोमा हिँड्छन् ? महिलाका लागि हाम्रा सार्वजनिक क्षेत्र कति सुरक्षित छन् ? स्कर्ट, गाउनमै साँझतिर बार–डिस्कोमा सुरापान अनि नृत्यका लागि आफ्ना साथीहरूका कम्मर समाउँदै घरबाट निस्किने अत्यन्तै एलिट वर्गका थोरै ‘भाग्यमानी’ का बेग्लै कुरा, तर आममहिला अहिले पनि रात–बिरात केटाहरूझैं निर्धक्क हिँड्न सक्छन् ?

आजकाल बिरलै देखिएलान्, नत्र केही वर्षपहिले राजधानीको सडकका भित्तामा अडेस लागेर सहजै पिसाब फेरिरहेका हुन्थे पुरुषहरू । सार्वजनिक शौचालय नहुनुको बाध्यता थियो त्यो, बुझ्न सकिन्थ्यो । तर, त्यस्ता दृश्य देख्दा महिलाहरूले लाज मान्नुपर्थ्यो र तर्कनुपर्थ्यो । एक्कैछिनलाई त्यस्ता पुरुषका ठाउँमा महिलाको कल्पना गरौं । भयो, त्यसो नगरौं किनकि हामीलाई त्यस्ता दृश्य अपाच्य लाग्छ । हाम्रो मनोग्रन्थीले महिलाको ‘त्यस्तो उपस्थिति’ स्विकार्दैन ।

संरचनाले महिलालाई हजारौं वर्षदेखि नै सार्वजनिक जीवन दिएको छैन । महिलाले सार्वजनिक ठाउँमा आफ्ना दाबी, अस्तित्व र आत्मविश्वास ग्रहण गर्न सकेका छैनन् । समाजले महिलालाई गोप्य–निजी वस्तुका रूपमा ट्रिट गरेको छ । अहिले पनि बाटामा, सार्वजनिक मञ्चमा, भेलामा, जुलुसमा, सडकमा, मोटरसाइकलमा, बसमा हेर्नुहोस्– कति छन् महिला ? सडक र जुलुसहरूमा अहिले नै हिँडिरहेका मान्छेको जेन्डरको अनुपात नियाल्नुस् त ! अब विमर्श हुनुपर्छ– घरबाहिरको समाजसँग महिलाहरू किन त्रस्त छन् ?

सधैं त्रासमा हिँडिरहेकै छन् महिलाहरू । सडक–बजारमा हुँदा आममहिलाको मनोदशा हुन्छ– कतै आफूनजिकैको व्यक्तिले छुन्छ कि ? दूराचार गर्छ कि ? तर, सार्वजनिक ठाउँमा अरू कसैले छुन्छ भन्ने त्रास पुरुषलाई विरलै होला ! कसैले आफूमाथि हिंसा या दुराचार गर्ला भनी हर्दम सतर्क भएर हिँड्नुपर्ने प्राणीको मनोदशा तपाईं–हामी अनुमान गर्न सक्छौं । नेसनल जियोग्राफिक च्यानलमा सिंहको आक्रमणमा परेका मृगहरूको भागदौड र सार्वजनिक स्थानमा हिँडिरहेका स्त्रीहरूको अवस्था उस्तै लाग्छ मलाई । मृगहरू सदैव त्रस्त र चनाखो देखिनुपर्ने व्यवहार पनि सम्भवतः सिंहहरूको आक्रमणका कारण विकास भएको ‘इभोल्युसनरी बानी’ होला । ठाडा र टाठा कान पार्दै छिनछिनमा वरपर, दायाँबायाँ हेरिरहने मृगहरू, सडकमा सामान्य घटनामा पनि आत्तिँदै ठूलो आवाजमा चिच्याउने महिला/केटाकेटी उस्तैउस्तै लाग्छ मलाई । सार्वजनिक स्थानमा महिलाको उपस्थिति बढ्दै जाँदा यस्तो अवस्था पहिलेभन्दा घटेको होला तर वृद्धिको रफ्तार धीमा छ । यी सबै सन्दर्भ आत्मविश्वासका हुन् । तर, त्यो आत्मविश्वासको जरो के हो ?

यसको जरो हो– हजारौं वर्षदेखिका मानव सभ्यताको अभ्यास । गर्भिणी बन्नुपर्ने, बच्चा हुर्काउनुपर्ने प्रारम्भिक जिम्मेवारीबाट भाग्न नमिल्ने हुँदा महिलाको बास प्रायः घरमै भयो । आंशिक समुदायबाहेक सिकारी युगमा समेत किशोरी र महिलाले घरबाट बाहिर निस्किन पाएनन् । सम्भवतः त्यहीँबाट सुरु भएको अभ्यास औद्योगिक युग कटेर अन्तरिक्ष युग र कम्प्युटर युगसम्म आउँदा जारी छ । र, महिलाले सार्वजनिक स्थानमा अझै बिरानो हुनुपरेको छ ।

सार्वजनिक ठाउँ र एकदमै संकुचित ठाउँमा बस्दा, रहँदा, हिँड्दा त्रस्त र कायल रहने समस्यालाई मेडिकल साइन्सले ‘एगोरोफोबिया’ भन्दो रहेछ । चाखलाग्दो यो छ कि यो समस्या केटामा भन्दा केटीमा दोब्बर हुने गर्छ । पुरुषभन्दा महिला दोब्बर प्रभावित हुनु सम्भवतः यो डिस्अर्डर (गडबडी) कै कारण हुन सक्छ । यहाँनिर स्मरणयोग्य कुरा के छ भने, केही हप्ताअघि भागरथी भट्टको हत्या भयो । र, आफूभन्दा कम उमेरको केटाले करणीपछि भागरथीको हत्या गरेको प्रहरीले नै पुष्टि गरिसकेको छ । यस्ता बलात्कार र महिला हिंसाका घटना हुनुका अनेक कारणमध्ये एक कमजोर मनोविज्ञान पनि हो । आफूभन्दा सानो उमेरका केटाले समेत सहजै महिलामाथि आक्रमण गर्नुको अर्थ हो, पुरुषहरू महिलामाथि सहजै हाबी छन् । युगौंदेखि महिलाको आत्मविश्वास कमजोर बनाउन हामी बाँचेको परिवेश उद्यत छ ।

मान्छेलाई सुरवीर, बहादुर, आत्मविश्वासी बनाउने समाज र सिकाइले हो । समाजको ‘हाइरार्की’ ले हो । समाजले महिलालाई ‘बिचरा, ‘निर्बल’, ‘अबला’ भनिदिएकै कारण र सार्वजनिक जीवनमा सहजै प्रवेश नदिएकै कारण स्त्री–जातिको आत्मविश्वास नउठेको हो ।

‘आत्मविश्वास बढाऊ’ भन्ने नारा लगाउँदैमा आत्मविश्वास बढ्दैन । महिलाको आत्मविश्वास कमजोर पार्न समाज, संस्कृति, आनिबानी, व्यवहार, शिक्षा सबै उत्तिकै जिम्मेवार छ ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बा

स्नेह सायमि

बाले भोक चपाएर जोगाइराखेको पानी लाग्ने खेतकुहिनो र कुम टालेको चोलो लगाएर आमालेबाँकी राखेको बारीको पाटो न धान उमार्न सकियो न साग फलाउन 

न गोड्न सकियो वर्तमान

न जोड्न सकियो एक नयाँ साँघु

बाँझो राखेर आफ्नो माटो

जोतिरहें आफूलाई


बा ! मैले जोगाउन सकिनँ

तिम्रो युग जोगाउने इच्छा

साटिदिएँ एउटा चारपांग्रेसँग बारीको पाटो

र आयातित पेट्रोल खर्चेर जिउँदै

गइरहेछु आफ्नो जिन्दगीको मलामी

एट्याच्ड बाथरुममा सावर लिएर

पखालिरहेछु हरेक दिन

तिमीले नदीमा स्नान गरेर

पुस्तान्तरण गरेको स्वाभिमानको मुहान


हातगोडा चलाउन किनेको छु

एक्सरसाइज एप !

र, युट्युबमा सिकिरहेछु तन्दुरुस्त हुने

व्यायाम !

हेला गरेर अँगेनामा पकाएको

फापर–कोदाको रोटी

तोरी–रायोको साग

चपाइहेछु बर्गरसँग आफ्नै आयु


झुन्ड्याएर विद्यावारिधिको घमन्ड

पालेर अग्रजहरुप्रति तीव्र घृणा

फुकालेर आफ्नो आदिम पहिचान

पिइरहेछु ह्विस्कीसँग मीठो विष

गाली गर्दै तपाईंका आशीर्वचनलाई

गाइरहेछु, कसैले सिकाएको नयाँ विदेशी गीत

म हराइरहेछु यो बजारमा

मलाई किन लाग्छ,

आफ्ना बा–आमा शत्रु

मलाई किन लाग्छ,

आफ्नै दिदीबहिनी प्रतिस्पर्धी

मलाई किन लाग्छ,

आफू जन्मेको घर परदेश

कसले गरिसकेको छ

मेरो मन मस्तिष्कको अप्रेसन !


र, म डराइरहेछु

आफ्नै पुरानो सपनासँग

कुन मालिकले मलाई अँगालेर

के सोच सिकाइरहेछ

पुरानो ठाउँ फर्कन खोजेर पनि

फर्कनै नसक्ने गरी

यो सहर–बजारले मलाई

बोकाएर उसको स्वार्थको भारी

के लालचको सगरमाथा चढाइरहेछ !

बा म के बन्न चाहन्थें

के बनाइरहेछ ?

बा म के भन्न चाहन्थें

के भनाइरहेछ ?

प्रकाशित : चैत्र ७, २०७७ ११:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×