कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न !

एकपटक सँगै गाउँ– कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न, कल्पनाको गगन मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न !
भूपेन्द्र खड्का

उसको नाम सेते हो, उसकी आमाले बोलाउने । उसको नाम कान्छा हो, उसका बाले बोलाउने । उसको नाम गोरे हो, उसका काकाले बोलाउने । उसको नाम गोकर्ने हो, उसका सहपाठीले बोलाउने । उसको नाम राजेन्द्र हो, हाजिरी मास्टरले बोलाउने । उसको नाम गगन हो, उसका सहयोद्धाहरूले बोलाउने ।

राजेन्द्र खड्का उर्फ कमरेड गगन । हाम्री बोईले एउटै कोखबाट जन्माएका तीन बाहरूमध्येका जेठाबाको कान्छो छोरो । मेरा जेठाबाको कान्छो छोरो । मेरो दाइ ।

म भर्खर उम्रँदै थिएँ । मेरा पात पलाएका थिएनन् । मेरा जरा पनि पलाएका थिएनन् । मैले मेरो धर्ती टेकेको मलाई थाहा थिएन । तर समयको नयाँ पात पलाउँदै थियो— प्रजातन्त्र नामको ।

त्यो पातको छिप्पिएको तलेत्रोमा आफ्नो नाम सुनौला अक्षरमा लेख्न चाहन्थ्यो मेरो दाइ । २०४७ सालको चैते हुरी आउनुअघिको अघिल्लो वर्ष नै ऊ अर्धभूमिगत भैसकेको थियो । सबैको प्यारो त्यो मानिसमा केही खास कलाहरू थिए । नम्र बोली, शिष्ट आचरण, मृदुल मुस्कान । आकर्षक शारीरिक बनोटमा अग्लो कद । मिठो लवजमा गीत गाउने कला ।

ऊ प्रायः गाउँथ्यो, ‘कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने चन्द्र बन न । कहिले होला त्यो दिन, जब होला मिठो मिलन ।’

मलाई थाहा थिएन, यस्तो मिठो गीत गाउने चराको नाम के हो ? यस्तो गीत कहाँ रेकर्ड हुन्छ ? कहाँ बज्छ ? कहाँबाट कसरी सुनिन्छ ?

हाम्रा घर खरले छाएका स–साना थिए । मूलघरको दुईतिर स–साना कोठा हुन्थे, जसलाई गाउँले भाषामा कोठी भनिन्थ्यो । उमेर बढ्दै गएपछि स्कुल पढ्नेहरू ती कोठीलाई आफ्नो बनाउन पाउँथे । कान्छो दाइ पनि त्यस्तै कोठीमा बस्थ्यो ।

उसले कोठीका भित्ताको एकापट्टि भारतीय नायिकाहरूको पोस्टर, पोस्टकार्ड र फोटाहरू टाँसेको थियो । अर्कोपट्टि मार्क्स, लेनिन र स्टालिनका । खाटमा सुतेर सिरानीमा ढल्कँदै हिरोनीहरूतिर फर्कंदै गाउँथ्यो— कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न ।

खाटमा सुतेर सिरानीमा ढल्कँदै कम्युनिस्टहरूतिर फर्केर गाउँथ्यो— कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न ।

म सोध्थें, ‘दाइ यस्तो गीत कहाँ सुन्न पाइन्छ ?’

ऊ भन्थ्यो, ‘रेडियोमा ।’

त्यति बेला हाम्रो घरमा रेडियो आइसकेको थिएन । उसले साथीहरूको घरमा सुनेको हुनुपर्छ । एसएलसी परीक्षा दिनुअघि ऊ धेरैपटक भूमिगत र अर्धभूमिगत भएको थियो । ऊ सच्चा कम्युनिस्ट कार्यकर्ता थियो । आफ्नो कोठीका मार्क्स, लेनिन, स्टालिन, मीना कुमारीहरूलाई छाडेर पञ्चायत ढाल्न रातरातभर गायब हुन्थ्यो । सायद सभा, भेला, गोष्ठी र घरदैलो सचेतना कार्यक्रममा पुग्थ्यो ।

त्यति बेला कम्युनिस्ट युवाहरू झाम्रे गाउन ४–५ घण्टा हिँडेर बागलुङ सिगाना गाविसको उपल्लो लेकसम्म पुग्थे । हिलेका कान्छीहरूका बेसरम गीत बनाएर गाउँथे— साइँली सलक्क, हिलेकी कान्छीले हगी भ्यालत्त । कस्तो प्यारो थियो— प्रेम र प्रेमिका, जसको गुहुको पनि उनीहरू प्रेमपूर्वक गीत बनाएर गाउँथे । प्रजातन्त्रको काफल पाक्यो । दाइहरूले राजा वीरेन्द्रको फोटोलाई पुजे । प्रजातन्त्र दिएकोमा धन्यवाद दिए । अबिर दलेर घर आए । बहुदल आयो । प्रजातान्त्रिक सरकार बन्यो । दाइ पढ्न सहर पस्यो ।

५२ साल आयो । ‘जनयुद्ध’ सुरु भयो ।

बागलुङको हाम्रो एरिया लालहरूको किल्ला लालकिल्ला’ थियो । प्रजातन्त्रका निम्ति लडेको दाइको घर, हाम्रो घर सेना र माओवादी दुवैको निगरानीमा थिए । बाँच्न पनि सास पुर्‍याई–पुर्‍याई फेर्नुपर्ने अवस्था थियो । हाँस्नु के हो, हामीले बिर्सिसकेका थियौं । रुनलाई आँखामा आँसु थिएन ।

जीवन पानीको मुख कहिल्यै नदेखेको मरुभूमिजस्तो बन्दै गइरहेको थियो । २०५४ साल आयो । कमरेड गगनले सहरबाट एउटी सुन्दरी भाउजू लिएर आयो । सर्टिफिकेट लेभल नसक्दै उसले जीवनको सर्टिफिकेट निकाल्न लागेको थियो । फेरि सहर पस्यो, उही चिरपरिचित गीत कल्पनाको गगन गाउँदै । मैले डाँडो नकटुन्जेल त्यही गीत गुनगुनाउँदै उसलाई र उसको छायालाई हेरिरहेँ ।

ऊ ५५ सालमा घर आउँदा मानव धर्मबाहेकको अर्को धर्म लिएर आको थियो । ऊ क्रिस्चियन भएर आको थियो । पादरी र प्रभुका सिलोकहरू कण्ठस्थ सुनाउने भएर आएको थ्यो । हातमा पढाइको प्रमाणपत्र नभए पनि काखमा जीवनको प्रमाणपत्र लिएर आएको थियो ।

उसले त्यही साल बागलुङको घरबाट नवलपरासी बसाइँ पनि सार्‍यो । कम्युनिस्ट हुने नाममा खाएको कसम पनि झूटो बनाइदियो । नवलपरासीको घरमा आफ्नो जीवनका बालापन र यौवनमा भएको कम्युनिस्टको अतीतलाई पादरीका मन्त्रहरूमा जपिरहेको होला उसले यतिबेला । सायद यो गीत अझै पनि गाउँदै होला— कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न ।

समयको हुरीबतासले अब हाम्रा घरधुरीहरूमा धक्का दिन थाल्यो । बन्दुकका नालका निसानामा हाम्रा आँखा तारो बन्न थाले । घर कब्जाजस्तै भए । हाम्रो उत्पादन जनमुक्तिसेनाले उपभोग गरे । हाम्रा बास उनीहरूका गुँड बने । बारीको अर्ग्यानिक अन्न खाएर उनीहरूले बन्दुक निकै पड्काए । ती बन्दुकका निसाना आफ्नै दाजुभाइ बने, जोसँग कुलोपैनीमा झगडा परेको थियो । जो अलिकति कमाएर सुखी परिवार बनाउने योजनामा थिए । जसले परदेशमा रातका तारा गनेर गाउँमा जग्गा–जमिन जोड्दै थिए । जनसरकार प्रमुख बनेको हाम्रै भाइखलकको कमरेड टंक सेनाको दुई राउन्ड गोलीले परमधाम भयो । आफ्नै अघि आफ्नै सन्तानको हत्याले मेरी आमाले तीन महिना कान सुनिनन् । उनी बोल्न नसक्ने भइन् ।

आमाको काख र गुन्यूको गन्ध बोकेर अन्ततः २०५६ सालमा मैले पनि घर छाडें । समयको कथाले मलाई दस वर्ष घर जान दिएन ।

त्यो दस वर्षमा मैले मेरो दाइ गगनले गाउने गीतको भेउ पाएँ । बच्चुकैलाश भन्ने गायकले गाएको गीत रैछ । सुरेन्द्र शाहले लेखेका रैछन् । भोजपुरको सापतेलवासी बस्नेतका छोराले आफ्नै संगीतमा गाएको गीतले मेरो दाइको जीवन मात्रै होइन, नाम पनि परिवर्तन भएको थियो । उसले यही गीतको गगनलाई कमरेड गगन बनाउँदै आफ्नो नाम परिवर्तन गरेको थियो ।

कुनै समय राजा महेन्द्रनिकट र प्रिय बच्चुकैलाश अहिले मेरो दाइजस्तै गुमनाम छन् । काठमाडौंको एउटा गुँडमा आफ्नो जीवनका गीतहरू गुनगुनाइरहेका उनी सार्वनजिक सभासमारोहमा देखिन्नन् । अन्तरवार्तामा आउन्नन् । उनका थोरै समकालिकलाई बाहेक उनको जीवनका लयहरू कसैलाई थाहा छैन ।

प्रायः पशुपतिमा बाँदरलाई केरा खुवाउन गैरहने र घरमै क्याक्टस गोडमेल गरेर बस्ने उनी यो चौरासीवर्षे चोलामा घरभित्र के गरिरहेका होलान् ? मेरो दाइजस्ता युवाका निम्ति गीत गाइदिने, प्रेम गीतमा परिवर्तनको हुँकार भर्न सक्ने संगीतका यी महान् कैलाश पर्वतलाई कसले घरभित्र बस्ने बनायो ? बाहिर किन निस्किन चाहन्नन् ?

मैले धेरैलाई सोधेको प्रश्न हो यो । यसको उत्तर गणेश रसिक, हिरण्य भोजपुरे, यादव खरेल, किरण खरेल, प्रेमध्वज प्रधान, माणिकरत्न कसैसँग छैन । यसको उत्तर सायद बच्चुकैलाशसँग पनि छैन कि ? किनकि कतिपय प्रश्नका उत्तरहरू समयको परिवर्तनसँगै आफैँ विलय भएर जान्छन् ।

मेरो दाइ, तँ कहाँ छस् ? आइज, त्यो पादरीको घुम्टो फालेर आइज अथवा घुम्टोसहित आइज फेरि एकपटक सँगै गाउँ– कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न, कल्पनाको गगन मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न !

नोट : यो लेख पढ्दा युट्युबको अनधीकृत अपलोडबाट गीत सुन्ने सुविधा हर पाठकलाई छ :

साउने झरी कुर्ली कुर्ली भदौ पनि लाग्यो,

लाग्छ शरद् हट्छ झरी किन्तु आँसु झरी भैरह्यो ।

आँसु कहिले थामिने, मनको घाउ कहिले पलाउने ।

कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न ।


पिर लिई दुब्लाएर छैन भोक निद्रा,

खोक्रोजस्तो शरीर भई छियाछिया मन भो होला ।

मनको पिर गाएर, रुँदी हौली एक्लै बसेर,

कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न ।


बन्धनको क्यानरीले गाउँछ मिठो गीत,

सुखी छ कि दुःखी छ त्यो थाहा कल्ले पाउन सक्छ र ।

देख्छन् सबले हाँसेको, देख्छ कल्ले मन जलेको ।

कल्पनाको गगन मुस्कुराउने चन्द्र बन न ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७७ ११:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रूपान्तरित भूमिकामा प्रणव मुखर्जी

राजनीतिक महत्त्वाकांक्षा राखी राष्ट्रप्रमुखको पदमा पुग्दा दुर्घटना हुने सम्भावना रहन्छ तर संविधानको अक्षर र भावनामा भूमिका सीमित राखी प्रधानमन्त्रीलाई उचित सल्लाह दिँदा मात्रै समन्वय कायम भई शासन–प्रणाली राम्ररी चल्न सक्छ भन्ने मुखर्जी–अनुभवले बताउँंछ ।
लोकराज बराल

राष्ट्रपतीय र संसदीय प्रणालीअन्तर्गतका राष्ट्राध्यक्षको भूमिका फरक पर्छ । राष्ट्रपतीय प्रणालीमा राज्यका कतिपय संवैधानिक र धेरै कार्यकारिणी भूमिका रहे पनि मुख्यतः राष्ट्रपति कार्यकारी नै हुन्छ । नयाँ संसदीय प्रणालीमा संविधानमा उल्लेख भएअनुसारका काममा राष्ट्राध्यक्ष सन्तुष्ट नहुँंदा सरकार प्रमुख र उनीबीच खटपट भई व्यवस्था धरापमा पर्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।

२०४७ को संविधानले राजाको भूमिका सीमित पारेपछि तत्कालीन राजा वीरेन्द्र सन्तुष्ट थिएनन् । वीरेन्द्रको असन्तुष्टिको प्रभाव राज्य सञ्चालनमा परेको तर बाहिर देखिने गरी शक्ति प्रयोग गर्न समय पर्खिरहेको जानकारी धेरैलाई थियो । त्यसपछि राजा बनेका ज्ञानेन्द्रले त संविधानविपरीत आफू सक्रिय रहेको देखाए । संसदीय व्यवस्थामा राष्ट्रप्रमुखको भूमिका के हुन्छ ? राष्ट्रपति हुने व्यक्तिले कसरी त्यो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ? आफ्नै परम्परामा चल्दै आएको बेलायत र करिब ७० वर्षको अनुभव संँगालेको भारतलाई हेर्ने हो भने हामीलाई व्यवस्था सञ्चालनमा सहयोग पुग्ने रहेछ ।

यसै सन्दर्भमा भारतका भूतपूर्व राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जीको किताब ‘राष्ट्रपतीय वर्षहरू २०१२—२०१७’ (द प्रेसिडेन्सियल इयर्स–२०२१) मा संवैधानिक राष्ट्रप्रमुखको दायित्व, अन्य पक्षको विवरण र मन्तव्य पढ्न पाइन्छ । सरकारमा जाने दल र सबैका लागि किताब उपयोगी छ । राजनीतिक महत्त्वाकांक्षा राखी राष्ट्रप्रमुखको पदमा पुग्दा दुर्घटना हुने सम्भावना रहन्छ । तर, संविधानको अक्षर र भावनामा भूमिका सीमित राखी प्रधानमन्त्रीलाई उचित सल्लाह दिँदा मात्रै समन्वय कायम भई शासन–प्रणाली राम्ररी चल्न सक्छ भन्ने मुखर्जी–अनुभवले बताउँंछ ।

संविधानले भारत धर्मनिरपेक्ष राज्य भने पनि राष्ट्रपति या अरूले ईश्वरका नाममा शपथग्रहण गर्छन् । अमेरिकाका राष्ट्रपति पनि एउटा हात बाइबलमा राखी अर्को हात माथि उठाई ईश्वरको नाममा शपथ लिन्छन् । ८० प्रतिशतभन्दा बढी अमेरिकी जनता ईश्वरमा विश्वास गर्छन् । र, उनीहरूको नोट (डलर) मा लेखिएको हुन्छ– इन गड, वी ट्रस्ट (ईश्वरमा हामी विश्वास गर्छौं) । यसको अर्थ अमेरिका र भारत राज्य व्यवस्थाका आधारमा कुनै एक धर्म अँगालेका मुलुक होइनन् । राष्ट्रपति चर्चमा जाँदा होस् या भारत या अन्य देशका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्रीले मन्दिरमा पूजा गर्दा होस् त्यो देशको राज्य–सिद्धान्तमा परिवर्तन आउने होइन । अमेरिकामा धर्म, जातका आधारमा भेदभाव हुँदैन । सामाजिक स्तरमा जातीय (रेसियल) विभेद भने हुन्छ ।

किताबमा प्रणव मुखर्जीले नेताको भूमिकालाई निकै महत्त्व दिएका छन् । यदि नेता (प्रधानमन्त्री) संसद्मा सक्रिय उपस्थित भइदिए संसदीय कारबाहीमा ठूलो अन्तर हुने उल्लेख गरेका छन् । जवाहरलाल नेहरूको व्यक्तित्व र संसद्मा उनको उपस्थितिले भारतको लोकतान्त्रिक विकासमा धेरै सघाएको सबै जना विश्वास गर्छन् । मुखर्जी अहिलेको भारतको संसदीय कारबाहीलाई अवरोधक पद्धति (अ सिस्टम अफ इन्स्टिच्युसनलाइज्ड डिस्रपसन) मान्छन् । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको संसदीय भूमिकाप्रति मुखर्जी सन्तुष्ट थिएनन् । किताबमा उनी मोदीलाई अति शक्तिशाली (अटोक्य्राटिक) नेताका रूपमा चित्रण गर्छन् । मोदीले संसद्‌मा सबै पक्षसित सम्बन्ध राखेको र कतिपय मुद्दा सुल्झाउन यसले मद्दत गरेको मुखर्जी लेख्छन् । सोनिया गान्धीको नेतृत्वले राम्रो भूमिका खेलेको भए बंगालकी ममता बनर्जी अलग हुने थिइनन् र महाराष्ट्रको राजनीति पनि अर्कै हुने थियो । मुखर्जीको विचारमा संसदीय अभ्यासमा गयल भइरहने नेताको स्थान छैन । भारतको राजनीतिमा बहुमत आए पनि, नआए पनि मिलीजुली सत्ता सञ्चालन गर्ने प्रणाली चलिरहनेछ । आज भारतीय जनता पार्टीको बहुमतको सरकार भए पनि नेसनल डेमोक्र्याटिक एलायन्स (एनडीए) भित्रका दलको उपस्थिति छँदै छ । मनमोहन सिंह सोनियाको निगाह (अफर) ले नेता भएको र नरेन्द्र मोदीले भने आफैंले आफ्नो स्थान आर्जन गरेको मुखर्जी बताउँंछन् ।

त्यतिबेलाका राजा त्रिभुवनले नेपाललाई भारतकै एउटा प्रान्त बनाउन गरेको अनुरोधलाई पण्डित जवाहरलाल नेहरूले अस्वीकार गरेको मुखर्जीले लेखेका छन् (पृष्ठ १६८) । मुखर्जीको विचारमा यदि नेहरूको ठाउँंमा इन्दिरा गान्धी भएकी भए नेपाललाई सिक्किमजस्तै राज्य बनाउने सुनौलो मौका उनी चुकाउने थिइनन् । नेताले समयसापेक्ष निर्णय गर्न सक्नुपर्छ भन्दै मुखर्जीले नेपालको जनआन्दोलनको अन्तिम अवस्थामा नेपाली जनताको साथमा भारत रहेको भन्ने उद्घोष गर्न आफ्नो भूमिका भएको खुलाएका छन् ।

मुखर्जीले भारतको संघीय प्रणालीको वास्तविक स्वरूप र त्यसको विकास क्रमबारे राम्रो वर्णन गरेका छन् । भारतीय संविधानको अन्तिम मस्यौदा तयार पार्दासम्म र पछि पनि ‘संघीय’ भन्ने शब्द परेको थिएन । बेलायती शासकले भने सन् १९३५ को एक्टअनुसार नै संघीयतामा जोड दिएका थिए । तर, यसको पुष्टि नभएको किताबमा उल्लेख छ । गभर्नर जनरल लर्ड डलहौजीले सन् १८४८ मा आफ्नो डक्ट्रिन अफ ल्याप्स (अन्त्य हुने सिद्धान्त) अन्तर्गत शासकहरू अयोग्य भए वा उनका कोही पुरुष उत्तराधिकारी नभए साना राज्य (प्रिन्स्लिी स्टेट) हरू बिस्तारै ब्रिटिस राज्यमा मिल्दै जाने सम्भावना रहने र धेरै राज्य यसरी मिल्दै गएको बताएका छन् ।

तर, झाँसीकी रानी लक्ष्मीवाईले कुनै एक पुरुष उत्तराधिकारी राखेको र उसलाई ब्रिटिस शासकले नमान्दा रानीले विद्रोह गरेको उल्लेख छ । मुखर्जीका अनुसार, सन् १९५३ मा राज्यको पुनर्गठन आयोग बनेपछि मात्रै संघीयताको कुरा आएको हो । संविधानको धारा १ (१) ले भारत राज्यहरूको एक युनियन हुने उल्लेख गरेपछि अभ्यासको क्रममा सहयोगात्मक संघीयताको विकास भएको हो ।

राजनीतिक समन्वयकारी भूमिका, आर्थिक मामिला ज्ञान–अनुभव, व्यापार प्रणालीको ज्ञान, विदेश र रक्षा मन्त्रालयको अनुभवले प्रणव मुखर्जीलाई सबै विषयका जानकार मानिन्थ्यो । परराष्ट्र, नेताको भूमिका र राष्ट्र प्रमुखको सीमाका विषयमा मुखर्जीको विचार किताबमा पाइन्छ । उनको विचारमा प्रधानमन्त्रीको धेरै व्यक्तिगत उठबस या हमदर्दीले परराष्ट्र–नीतिको सफलता या असफलता जाँंचिँदैन । यदि त्यस्तो चिनजान आदिको प्रभाव पर्ने भए चीन र भारतबीच असमझदारी या द्वन्द्वको स्थिति आउने थिएन ।

पण्डित नेहरू र चीनका नेताहरूको सम्बन्ध राम्रो भए पनि तिनै नेताको समयमा भारत–चीनबीच तनाव बढेको हो । नरेन्द्र मोदीको परराष्ट्रसम्बन्धी ज्ञान थोरै थियो र उनी प्रधानमन्त्री भएपछि व्यक्तिगत सम्पर्कमा धेरै नेतासित आए । बढी उत्साहित भई सम्पर्क बढाउने मोदीको अभियानले काम नगरेको धेरै उदाहरण छन् । मुखर्जी लेख्छन्– मोदीको लाहोरको आकस्मिक भ्रमण अनावश्यक र अवाञ्छित थियो । चीनका राष्ट्रपति सी चीनफिङसितको मोदीको हिमचिमले पहिलेको चीन–भारत सम्बन्धमा कुनै तात्त्विक परिवर्तन ल्याउन सकेन । उल्टै चीन–भारतबीच डोक्लाम र पूर्वी लडाकमा द्वन्द्वको स्थिति बढ्दै गयो । र, चीन–भारत सम्बन्ध बिग्रिँदै गयो ।

आज मोदीको विदेश–नीति फाटेको टायरजस्तो भएकाले यसलाई टाल्न अब कति मिहिनेत गर्नुपर्ने हो भन्ने स्थितिमा कोही छैन । मुखर्जीको विचारमा राज्य–राज्यबीचको सम्बन्धमा व्यक्तिगत सम्बन्धले फरक पार्दैन । वास्तवमा मुखर्जीको विश्लेषण यसकारण पनि सही मान्नुपर्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामा या डोनाल्ड ट्रम्पसितको मोदीको दोस्ती भारतका पक्षमा कति भयो भन्न सकिँदैन । ट्रम्पको चीनविरोधी नीतिले भारतलाई केही राहत मिले पनि यो अमेरिकी सरकारको कुनै नयाँ नीति होइन । आज राष्ट्रपति जो बाइडेन पनि चीनप्रति कडा रूपमा प्रस्तुत भएका हुन् । शैलीमा भने केही नयाँपनको अपेक्षा गरिएको मात्रै हो ।

मोदीले अमेरिकाको भ्रमण क्रममा ‘अबकी बार ट्रम्प सरकार’ भन्दा भारतलाई कति फाइदा भयो ? वा कति असजिलो भयो ? यस्ता विषय कूटनीतिमा आउन नमिल्ने भएकाले मुखर्जी भन्छन्, ‘म यसको पूरै विरोध गर्छु ।’ उनी लेख्छन्, ‘व्यक्तिगत रूपमा म ठान्छु, प्रधानमन्त्री मोदी व्यक्तिगत सम्बन्धमा धेरै खेल्छन् । यस्तो सम्बन्धलाई साँचो मान्नु अलिकति बेतुक (एब्सर्ड) लाग्छ ।’

तर, गजबको कुरा के भने प्रणव मुखर्जीको वस्तुगत मूल्यांकन, विचारले उनीे र प्रधानमन्त्री मोदीबीच कुनै नकारात्मक प्रभाव पारेन । राष्ट्रपति पदबाट अवकाश लिएको दुई वर्षपछि मोदीले नै प्रणव मुखर्जीलाई भारतरत्नको उपाधि सिफारिस गरे । र, मोदीले मुखर्जीलाई एक अभिभावक–मार्गदर्शक माने । मुखर्जी सबैका प्रिय थिए किनकि उनी समन्वयकारी भूमिकामा विश्वास गर्थे । पाकिस्तानसितको हालको तिक्ततापूर्ण सम्बन्धबारेसमेत मुखर्जीले संलग्नताको नीति (पोलिसी अफ इन्गेजमेन्ट) का आधारमा अघि बढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता राखेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७७ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×