राइन किनारमा ‘शेर्पा दाइ’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

राइन किनारमा ‘शेर्पा दाइ’

जुन ‘शेर्पा’ को नामले यो देश चिनिन्छ, तिनै शेर्पाको हैसियत यो देशमा के छ ? मेरै अनुहारको हैसियत यो देशमा के छ ?
भूपाल राई

आयरल्यान्डबाट छोरा रिदुमको फोन आएको दिन यस्तो लाग्छ, घरमा अचानक कोभिड– १९ को खोप आइपुगेको छ । ऊ सकुशल रहेको जानकारीले पनि हामीलाई त्यस्तै महसुस दिलाउँछ कि मानौँ त्यो खोप उसकै मुस्कानमा छ । छोराले देश छाडेको लगभग सात वर्षको लामो अन्तरालमा यत्तिको चिन्तित हामी सायदै थियौँ । हामी मात्र होइन देश–विदेशमा रहने आफ्ना सन्तानप्रति हरेक अभिभावक यतिखेर समान मनोदशामा छन् ।

भनिरहनु पर्दैन, कोभिड–१९ ले यतिखेर दस दिशामा भागिरहेको संसारलाई त्रासकै नाममा सही, एउटै चिन्ता र चिन्तनको गुफामा फर्काएको छ । एउटै संवेदनाको आदिवासी हावाको झापडले हानेको छ । अनुभूति एउटै आकाशझैं साझा बनेको छ । यतिखेर व्यक्तिगत तवरमा गर्न सक्ने भनेको बढीमा आफ्नो ढाडसको मनोवैज्ञानिक मल्हम आफैंले लेपन गर्नु शिवाय अर्को केही छैन ।

जसु सधैँ हतारहतार एकसूत्रीय प्रश्नबाट कुरा अगाडि बढाउँछिन्, ‘बाबु, कस्तो छस् नि... सन्चै छस् ?’

छोराको ‘सन्चै छु’ बाट उनले जुन राहत महसुस गर्छिन्, त्योभन्दा शीतल मल्हम यतिखेर दुनियाँमै बनेको छैन ।

म छेउमा बसेर आमा–छोराको संवाद यस्तरी सुन्छु, मानौं कुनै अत्यन्तै मीठो गीत मेरो हृदयलाई स्पर्श गरेर गुज्रिरहेको छ । हुन पनि बिरानो भूमिमा रहने आफ्नो सन्तान सन्चै रहेको खबर सुन्नुभन्दा सुन्दर यतिखेर कुन गीत हुन सक्छ !

आमा–छोराको यस्तै चिन्ताबाट सुरु भएर यस्तै राहतमा टुंगिने निरन्तरको कुरामध्ये भर्खरैको एउटा संवादले भने मेरो ध्यान अलि फरक विषयतिर मोडिन पुगेको छ । पलपलको कोभिड चिन्ताको बीचबाट मानौँ अचानक राहतको पुलिन्दा आइपुगेको छ । विश्वजनिन संक्रमणबारे त चिन्तित त्यसै पनि हुनै छ । लेख्नु पनि छँदै नै छ । तर, आज म केही दिनअगाडिको त्यो संवादको कारण जुन विषयान्तरमा छु, खास त्यतातिर बढी केन्द्रित छु ।

तिनी भनिरहेकी थिइन्, ‘बाबु, तँ बसेको छिमेकी देश यूकेमा त फेरि लकडाउन लागेको छ रे नि... !’

छोरा– ‘हो त... !’

‘विपद्मा यस्सो सहयोग गर्ने साथीहरू तेरो देशमा छन् त ?’

‘भैहाल्छ नि, चिन्ता नलिनू न... !’

‘अनि त्यहाँकाहरूले नेपाली भनेर चिन्छन् त ? त्यो देशमा नेपालीहरूलाई कस्तो मान्छन् ?’

छोरा भनिरहेको थियो, ‘युरोपमा बेलायत नजिकका केही देशकाहरूले नेपाली भनेर धेरथोर जान्दछन् । उनीहरूले हामीलाई मन पराउँछन् । बरु हाम्रो तुलनामा इन्डियन, पाकिस्तानिलाई त्यति मन पराउँदैनन् । म बसेको देशमा नि त्यै हो... हामीलाई राम्रै ठान्छन् ।’

‘कसरी नि ?’

‘यताकाहरूले नेपाली भनेपछि दुईथरीका मान्छेलाई चिन्दछन्– एउटा लाहुरे, अर्को शेर्पा । लाहुरे भनेको अत्यन्तै अनुशासित, आज्ञाकारी र बहादुर मान्छे भनेर जान्दछन् । र, शेर्पाचैं एकदम इमानदार र कडा परिश्रमी हुन्छन् भन्ने ठान्दछन् । उनीहरूकै देशका मान्छे भनेर हामीलाई यहाँ मन पराउँछन् ।’

विश्व महामारीको सन्दर्भले तानेको सानो लहरोजस्तो छोराको यही उत्तरले आज मलाई विषयान्तर गराएको हो । उसको सरल उत्तरले मलाई अचानकै ख्याल हुन गयो, ऊ यतिखेर त्यस्तो देशमा छ, जसले नेपाल भनेपछि दुईखाले मान्छेहरूको देश भनेर चिन्दछ– लाहुरे र शेर्पा । छोराले सजिलोका लागि ‘लाहुरे’ शब्द प्रयोग गरे पनि तिनीहरूका लागि ती ब्रिटिस गोर्खा सेनाका बहादुरहरू हुन्, जसबारे धेरै कथ्य–कहानी बुनिसकिएको छ । अनेक किंवदन्तीहरू उनीहरूले सुनिसकेका छन् । तिनीहरूका बारेमा हाम्रा आफ्नै पनि फरक–फरक धारणा अवश्य छन् । तर शेर्पा ? जसको बारेमा हाम्रो आफ्नै समेत स्थूल धारणा बनिसकेको छैन । तर, जसको नामले विश्वका केही देशहरूले एउटा सुदूरको अनजान देशलाई चिन्दछ, वास्तवमा यो कुरा भने निकै घतलाग्दो छ । र, यही घतलाग्दो कुराले म यतिखेर ध्यानस्थ छु । अथवा भनूँ ध्यान विकेन्द्रित छु ।

छोराको मुखबाट व्यक्त हुन गएको त्यही ‘शेर्पा’ भन्ने शब्दले आज मलाई एक्कासि एघार वर्ष पुरानो आफ्नै एउटा यात्रा–कथा सम्झाइरहेको छ ।

र, खास मेरो विषयान्तरको यात्रा–कथा अब यही बिन्दुबाट सुरु हुन्छ ।

सन् २००९ डिसेम्बर–६ तारिखको दिन, हामी जर्मनिको ऐतिहासिक सहर कोलोन छाड्दैथ्यौँ । कोलोनबाट दक्षिण पूर्वमा अवस्थित जर्मनीकै अर्को प्रसिद्ध सहर हाइडलबर्गतर्फ प्रस्थान गर्दैथ्यौँ ।

‘हामी’ भन्नाले मेरो साथमा अन्य तीन कविहरू छन्– बेन्जु शर्मा, कृष्ण धरावासी र विप्लव प्रतीक । साथमा हाम्रो जर्मनी यात्राभरि पथ–प्रदर्शकको रूपमा खटिएका एक वृद्ध दम्पती– उल्फ बार्निके र यहन्ना बार्निके । यी दुई बूढा–बूढी जिटिजेड नामक नेपालस्थित एक जर्मन प्रोजेक्टमा कार्यरत हुँदा निकै समय नेपाल बसेका । त्यसैले पनि सम्भवतः उनीहरू हाम्रो पथप्रदर्शकको रूपमा चयन भएका हुन् । नोभेम्बर–३० तारिखबाट जोडिएर निरन्तर यात्रारत यो दस्तामा हामी जम्मा ६ जना छौं ।

यात्राको प्रसंग आइसकेपछि त्यसको संयोग र तारतम्यबारे पनि छोटोमा खुलाउनैपर्ने हुन्छ, छोटोमा । किनभने त्यसको वृत्तान्त बयान आजको विषयभित्र पर्दैन । मात्र यत्ति कोट्याइराख्दा काफी हुन्छ । हामी चार नेपाली कविहरू अनपेक्षित रूपले त्यो समय जर्मनीको कविता यात्रामा थियौँ । जर्मनीका पाँच ठूला र ऐतिहासिक सहरहरू बर्लिन, लेइप्जिग, कोलोन, हाइडलबर्ग र फ्र्यांकफर्टमा हामीले कविता सुनाउनु थियो । चारै जना कविहरूले एउटै ‘सहर’ शीर्षकको कविता सुनाउँदै हिड्नुँपर्थ्यो, जुन शीर्षक हामीलाई नेपाल छँदै त्यही जीटीजेड नामक जर्मन प्रोजेक्टले प्रदान गरेको थियो । त्यसले त्यो शीर्षकमा झन्डै सयभन्दा बढी नेपाली कविलाई काठमाडौंमा ककटेल पार्टीसहित भेला गराएर कविता लेख्न अनुरोध गरेको थियो । तिनै कविमध्ये हामी चार जना छानिएर त्यो यात्रामा निस्किएका थियौं (यसको छुट्टै कथा छ, जसबारे आवश्यकता पर्‍यो भने पछि कतै चर्चा गारिनेछ) ।

यसरी बर्लिनबाट सुरु भएको हाम्रो कविता–यात्राको चौथो लक्षित सहरतिर अब हामी उन्मुख छौँ । योभन्दा अगाडि बर्लिन र लेइप्जिगको कार्यक्रम पूरा गरेर हामी कोलोन आइपुगेका हौँ । हाम्रो अन्तिम या पाँचौं डेस्टिनेसन सहर भनेको फ्र्यांकफर्ट हो, जो हाइडलबर्ग पुगेपछि जोडिन्थ्यो ।

हामीले दिउँसो २–३ बजेतिर कोलोनलाई बिदा गर्‍यौं । सम्पूर्ण युरोपभरि जाडोको ग्राफ उच्च बिन्दुमा थियो । कोलोनबाट रेल चढ्नासाथ रेलले राइन नदीको दाहिने किनार समात्यो । हामी राइन नदीको किनारै–किनार विपरीत धार बनाएर रेलसँगै दौडिन थाल्यौँ । मानौँ, त्यो भव्य र सुविधासम्पन्न लम्बाकार रेल पनि अर्को राइन थियो, जसभित्र हामी माछाझैं उँधैउँधो बगिरहेका थियौँ । मानव सभ्यताको कुनै कालातीत क्षणभन्दा अगाडिदेखि कुँदिएको त्यसको नागबेली बान्की र मौन आमन्त्रणबाट हामीलाई बिस्तारै लोभ्याइरहेको थियो । स्वच्छ, सफा र नीलो नदी देखेर मलाई यस्तो लाग्यो, मानौँ धेरैपहिले नै म यससित परिचित छु । पहिले नै कुनै दिन मैले टेकिसकेको छु यसको नागबेली किनार । छोइसकेको छु, यसको नीलो कञ्चन पानी । वास्तवमा राइनबारे उहिले नै कतै आख्यानहरूमा पढिसकेको धूमिल स्मृतिको प्रतिच्छाया थियो त्यो ।

मिस्टर उल्फ बार्निके भन्छ, ‘राइन नदी जर्मनीको प्रमुख नदीमध्येको एक हो । जर्मनी मात्र होइन, युरोपभरिकै विशेष नदी । युरोपेली सहरी सभ्यताको मेरुदण्ड पनि हो राइन । स्विट्जरल्यान्डदेखि उद्भव भएर उत्तरी सागरसम्मको लगभग १२३३ किलोमिटरको यात्रामा यसले अनगिन्ती मानव बस्ती बसालेको छ । झन्डै सोह्र सय वर्षअगाडि यही नदी भएर उँधै–उँधो लागेका थिए रोमनहरू । जहाँ जहाँ उनीहरू पुगे त्यहाँ त्यहाँ आफ्नो कोलोनी बसाल्दै गए । तिनै रोमनहरूले बसालेको कोलोनी हुनाले ‘कोलोन’ नाम रहन गएको हो ।’

भर्खरै मात्र छाडी आएको ऐतिहासिक सहर ‘कोलोन’ को न्वारान–कथा सुनेर हामी अवाक् बनेका थियौँ । हुन पनि युरोपका जेजति प्रसिद्ध र ऐतिहासिक सहरहरू छन्, ती सब कुनै न कुनै नदीको किनारमा बसेका छन् । लाग्छ, मानव सभ्यता भनेको नदीका अक्षुण गाथा हुन् ।

राइनको मनमोहक दृश्य र रोमाञ्चक वर्णनमा हराउँदै गइरहेका बेला लगभग २४–२५ किलोमिटरको दूरीमा हाम्रो रेल बोन स्टेसनमा रोकिन्छ । सन् १९९० मा बर्लिनको पर्खाल भत्किनुअघि अर्थात् जर्मनी एकीकरण हुनुअघि पश्चिम जर्मनीको राजधानी हो– बोन । त्यहाँबाट ८–१० जनाको एक हूल तरुनी केटीहरू एकाएक हल्ला गर्दै रेल चढ्छन् र हाम्रै बगलमा बस्छन् । एकै दाँवले, उस्तै बान्कीका, अग्ला, कसिला र हट्टाकट्टा एक से एक तरुनी केटीहरू बडो निस्फिक्री भावमा हल्ला गरिरहेको देखेर हामी हाम्रो बूढा गाइडतर्फ आँखा तेर्स्याउँछौँ । उल्फले हाम्रो आशय बुझेर भन्छ, ‘स्कुल गर्लहरू, क्रिसमस बिदामा घर फर्किरहेका... ।’

बूढाको कुराबाट पो थाहा हुन गयो, हाम्रा आँखामा पूर्ण वयस्कझैं लागिरहेका ती केटीहरू त भर्खरका किशोरी रहेछन्– भर्खर स्कुल पढ्दै गरेका, स्कुल गर्ल । आफूले आफैंसँग संवाद गरेँ । शारीरिक संरचनाको भेद र स्वास्थ्य अनुकूलताले पनि कत्ति फरक पार्दो रहेछ, मान्छेको उमेरजन्य अनुमानलाई !

हाम्रो रेल यति भव्य र फराकिलो छ, जसको दायाँ–बायाँ दुइटा ठुल्ठूला खुला क्याबिनहरू एकसाथ अटाएका छन् । एउटै क्याबिनमा ८–१० जना मान्छेहरू आरामले सुत्न र बस्न मिल्ने चतुष्कोणीय काउचहरू मिलाइएका छन् । बीचमा फराकिलो प्यासेजले मात्र छुट्याएको छ दुई कोठरीलाई, बाँकी सब खुला । दायाँ–बायाँ आँखाको भलाकुसारी बेरोकटोक गर्न मिल्ने । त्यही खुला र आरामदायी दाहिनेपट्टिको लेनमा छिल्लिँदै बसिरहेका छन्, ती किशोरीहरू । कोही कसैको काखमा सुतिरहेका, कसैले कसैमाथि खुट्टा चढाइरहेका । कसैले कसैलाई प्याट्ट हिर्काउँदै चञ्चलता छरिरहेका ।

रेल आफ्नै गतिमा दौडिरहेको छ । हामी आ–आफ्ना लेनका यात्रीहरू आ–आफ्नै धुनमा छौँ । निकै पर पुगेपछि पो कसोकसो मेरा आँखा दाहिने लेनमा ठोक्किन पुग्छन् । एक्कासि लाग्छ, ती केटीहरूले बडो उत्सुकतावश हामीलाई हेरिरहेका छन् । कतै संयोगले आँखा जुधेको मात्रै पो हो कि ! या मेरो भ्रम मात्रै पनि हुन सक्छ । यस्तो सोचेर एक छिन घोरिन्छु । फेरि आँखा कर्काएर हेर्छॅ । तर, होइन तिनीहरू साँच्चि नै प्रत्येकले टाउको उठाई–उठाई यतै हेरिरहेका हुन्छन् । एकै छिनअगाडिसम्म हल्ला गरिरहेका केटीहरू खै के–के खासखुस गर्दै यतै चियाउनमा व्यस्त छन् । अझ एक छिनपछि त यस्तो पनि लाग्छ, तिनीहरूले खास मलाई नै हेरिरहेका छन्, मलाई नै । यो सोचाइले अचानक मभित्र अनौठो तरंग पैदा गराउँछ । आफूलाई छाम्छु । कलेजी रङको कटराइज पाइन्ट लगाएको छु । तीन खाप हाइनेक र स्वेटरमाथि बाक्लो हरियो ज्याकेट भिरेको छु । जाडोको कारण ऊनीको हिमाली काने टोपी ओढेको छु । कसोकसो मभित्र छुट्टै सौन्दर्यबोधको टुसा पलाउँछ । लाग्छ, तिनीहरू अब कोही किशोरी छैनन् । एकाएक वयस्क तरुनी भएका छन् । सोच्छु, मेरो जर्मनी यात्रा बल्ल रोमाञ्चक हुन पुगेको छ ।

यात्रामा कहिलेकाहीं यस्तो हुन्छ । यस्तो हुन सक्छ । तर, यो के भइरहेथ्यो यसबारे भने म बिल्कुल अञ्जान थिएँ । मेरा साथीहरू त झन् यसबारे पूरै अनभिज्ञ । ती चञ्चल केटीहरूले हामीतिर नियालिरहेको हेक्कासमेत उनीहरूलाई थिएन । मान्नोस्, त्यो दृष्टिसुखको आनन्द निकै बेरसम्म म एक्लैले भोगिरहेँ ।

...

कतिलाई लाग्न सक्छ, म यहाँ आफ्नो पुरानो यात्राको रोमाञ्चक कथा सुनाउन लागिरहेछु । अथवा आफूलाई त्यो कथाको एक अघोषित नायक करार गरिरहेछु । यात्रा लेखनको दौरान अक्सर यस्तो देखिन्छ । यात्रा–नायक पूरै कथ्यभरि वाचाल भएको र उसको महानायकत्वको बखान थुप्रैपटक पढेको छु । तर, यहाँ म फगत आफ्नो नायकत्व मात्र साबित गर्न गइरहेको छैन । यदि त्यसको क्षीण मोह हुन्थ्यो भने एघार वर्षअगाडि नै मैले त्यो लेखिसकेको हुन्थेँ । यो त त्यस्तो एउटा घटना–सूत्र थियो, जसले एउटा आकारका लागि यतिका वर्षसम्म पर्खिनुपरेको थियो । र, म अरू केही थिइनँ, बढीमा त्यही घटना सूत्रको एक सूत्रधार थिएँ ।

किशोरीहरूको लेनबाट सोझिएका जोरजोर नजरको निसाना अझै रोकिएको छैन । झन् त्यसको सामीप्य बढिरहेको छ । उनीहरूले जर्मन भाषामा कल्याङकुलुङ गर्दै यता ताकिरहेकै छन् । अब उनीहरूले मलाई हेरेको कुरा पुष्टि गरिरहनु कुनै जरुरी रहेन । मेरो अनुमान लगभग सत्य साबित भइसकेको छ । तिनीहरूको खलबलबाट केही आशय बुझेर हुन सक्छ, हाम्रो गाइड बूढा एकाएक तिनीहरूतिर बढ्छ र छेउमा गएर उभिन्छ । म देख्छु, तिनीहरूबीच जर्मन भाषामा केही वार्तालाप भइरहेको छ । एक छिनपछि त्यहाँ के कुरा हुन्छ कुन्नि, एक्कासि मिस्टर उल्फ मतिर फर्किंदै भन्छ, ‘भूपाल, के तपाईं एक छिन यहाँ आउन सक्नुहुन्छ ? यी किशोरीहरूले तपाईंलाई भेट्न चाहिरहेका छन् ।’

बूढा गाइडको बोलावटले एकछिन त म के गरूँ कसो गरूँको स्थितिमा गुज्रिन पुगेँ । तैपनि बोलाइसकेपछि नजाऊँ कसरी ! बिस्तारै प्यासेज नाघेर तिनीहरूको लेनमा प्रविष्ट भएँ । म तिनीहरूको छेउमा के पुगेको थिएँ, जम्मै किशोरीहरू बडो आतुरताका साथ मतिर फर्किए । बूढाले भन्यो, ‘ल बात मार, नेपाल भन्ने टाढाको देशका मित्रसँग... ।’ बूढाको अनुमति मात्र के पाउनु थियो, लगत्तै एउटी किशोरीले मलाई त्यस्तो प्रश्न गरी, जसको मैले कल्पनासम्म गरेको थिइनँ ।

सोधी, ‘आर यु शेर्पा ?’

प्रश्नले म एक छिन त साँच्चि नै तिलमिलाएँ । त्यही तिल्मिलाहटबीच मैले फेरि बिस्तारै आफूलाई छामेँ, मेरो गोलमंगोल अनुहार, मझौला किराती नाक, चिम्सो आँखा, मैले ओढेको त्यो हिमाली काने टोपी । अनुमान गरेँ, यिनै कुराले गर्दा सायद तिनीहरूले मलाई शेर्पा ठानेका थिए ।

मैले बिस्तारै उत्तर दिएँ, ‘हैन, म शेर्पा हैन... ।’

अर्कीले भनी, ‘तर, तपाईं शेर्पाजस्तै देखिनुहुन्छ त । ओ ! शेर्पा ब्रदर... !’

मैले उसको उत्तर दिनुको सट्टा उल्टो एउटा प्रतिप्रश्न तिनीहरूको बीचमा राखेँ, ‘के तिमीहरूलाई शेर्पाबारे थाहा छ ?’

लगत्तै त्यही पहिलो प्रश्न गर्नेले भनी, ‘शेर्पा अत्यन्तै साहसी र कडा परिश्रमी हुन्छन् । तिनीहरू गह्रुंगो गह्रुंगो भारी बोक्छन् । र, अग्ला अग्ला पहाड चढ्छन् ।’

टुटेफुटेको अंग्रेजीमा आएको (जर्मनहरू बाहिरका मान्छेसँगबाहेक अक्सर अंग्रेजी भाषा बोल्न रुचाउँदैनन्) यो उत्तर यस्तो थियो, जो मानौँ मेरो अपेक्षाभन्दा धेरै माथिको उचाइबाट खसेको कुनै गह्रुंगो वस्तु होस् । केहीअघि मात्र मभित्र टुसाएको सौन्दर्यबोधको टुसा जरैबाट उखेलिएको थियो । त्यसको ठाउँमा

आफ्नो अनुहारको बनावटले प्रदान गरेको थोरै गर्वबोध थपक्क आएर बसेको थियो । किशोरीहरूको हाँचलाई एकपल्ट सर्सर्ती नियालेँ । अचम्म ! यति कलिलो उमेरका स्कुले केटीहरूमा कसरी पलायो यत्तिका ज्ञान ? कुन अन्तरज्ञानले घच्घच्याएर उनीहरू कुरा गरिरहेछन् एक सुदूर र अञ्जान विषयबारे ?

एक छिनपछि उल्फ बार्निकेले तिनीहरूलाई भनिरहेको सुनेँ, ‘यिनीहरू शेर्पा होइनन् । कविहरू हुन् । हाम्रा ठूला ठूला सहरमा कविता सुनाउन आएका । यही सिलसिलामा आज हामी हाइडलबर्ग जाँदै छौँ । त्यहाँबाट फ्र्यांकफर्ट जानेछौँ । त्यसपछि यिनीहरू आफ्नो देश नेपाल फर्किनेछन् ।’

बूढा गाइड सम्झाइरहेको थिए । तर, तिनीहरू सम्झिए पो ! म आफ्नो क्याबिनतिर फर्किंदा–नफर्किंदै एक जनाले फुस्फुसाइहालिन्, ‘शेर्पा ब्रदर... !’

...

मिस्टर बार्निके आफ्नो सिटमा फर्किएपछि हामीलाई फेरि

दृश्यलोकतिर आमन्त्रण गर्छ ।

रेलको झ्यालबाट देखिन्छ, राइनको वारिपारि दुवैतिर चिल्लो र सफा सडकले नदीलाई समानान्तर पछ्याइरहेको छ । पारि सडकमा मसिना र सुकिला गाडीहरू बिजुलीको तारमा पानीका थोपाझैं एकतमास सलल गुडिरहेका छन् । नदीको किनारमाथि, सडकै सडक मसिना र सफा रङका घरहरू कनिकाझैं छरिएका छन् । तल नीलो पानीमा बग्रेल्ती डुंगा, स्टिमर र पानीजहाजहरू उँधो–उँभो तैरिरहेका छन् । पारि आँखाले नभ्याउने गरी फैलिएका गहुँका हरिया फाँट । जताततै समतल भूमि । स्वदेशमा हुँदा पहाडमा ठोक्किरहने हाम्रा अभ्यस्त आँखाहरू त्यो समतल मैदानमा कतिखेर कहाँ हराउँछन्, पत्तै हुँदैन । त्यही समतल धर्तीमा यसरी आवाजविहीन, चुपचाप चुपचाप बहिरहेछ राइन नदी, जसले मौन भाषामा बकिरहेछ शताब्दियौँदेखिको मानव सभ्यताको इतिहास ।

निकै पर पुगेपछि एक ठाउँ पारि किनारमा एउटा बडेमानको चट्टान पल्टिरहेको देखिन्छ । राइनको विपरीत बहावमा बगिरहेका हामी रेलका माछाहरूलाई त्यतातिर देखाउँदै उल्फ भन्छ, ‘त्यो चट्टानको एउटा मायावी कथा छ, सुन्ने हो ?’

हामी उत्सुकताकावश एकैसाथ कान थाप्छौँ ।

ऊ भन्छ, ‘उहिले कुनै एक समय, वारिबाट एउटा माझी डुंगा खियाउँदै पारि तरिरहेको हुन्छ । नदी उसैगरी शान्त बहिरहेको हुन्छ । बीचमा पुगेपछि उसले अचानक देख्छ, त्यो चट्टानमा एउटी अत्यन्तै सुन्दर युवती आफ्नो सुनौलो केश कोर्दै घाम तापिरहेकी हुन्छे । माझी हतार–हतार डुंगा खियाउँछ । जतिजति नजिक पुग्छ, सुन्दरीको कपाल झन् झन् लहरिँदै गएको देख्छ । उसको सुनौलो कपाल भुइँमा लत्रिएको पछाडिबाट प्रस्टै देखिन्छ । माझीलाई बडो हतार छ, कतिखेर त्यहाँ पुग्ने र उसलाई बोलाउने ! ऊसँग चिनापर्ची गर्ने ! तर, जब बडो रफ्तारका साथ माझी त्यो चट्टानको छेउमा पुग्छ, त्यो मायावी युवती अचानक त्यहीँ हराउँछे । डुंगा त्यो चट्टानमा एकाएक बज्रिन पुग्छ । र, माझी त्यहीँनिर नदीमा डुबेर मर्छ ।’

अन्तिममा उल्फ भन्छ, ‘आज पनि यदाकदा सुनिन्छ– त्यो चट्टानमा कैलेकाहीं त्यही मायावी युवती कपाल कोरिरहेकी देखिन्छे ।’

बडो विस्मित भएर हामी पारितिर आँखा तेस्याउँछौँ । राइनले निर्माण गरेको एउटा अद्भुत कथा भएर पल्टिरहेको चट्टानलाई हेर्छौँ । तर, रेलको रफ्तारले हामीलाई धेरै बेरसम्म त्यो सुविधा के दिन्थ्यो ? हाम्रा आँखाबाट त्यो मायावी चट्टान एकै छिनमा ओझेल पर्छ ।

उल्फ भनिरहेकै हुन्छ, ‘यस्ता कैयौँ परीकथा, किंवदन्ती छन् राइनसँग जोडिएका, जसलाई हामी जर्मनहरू आफ्नो अविच्छिन्न सम्पदा ठान्छौँ ।’

परीकथाको सन्दर्भ जोडिएपछि फेरि मेरो ध्यान दायाँ लेनका परीहरूतिर जान्छ । त्यतिका समयसम्म पनि उनीहरूको दृष्टितन्तु अझै टुटिसकेको छैन । एकाध टाउकाहरू घरी घरी मेसो मिलाएर यता फर्किरहेकै हुन्छन् ।

हाइडलबर्ग स्टेसन पुग्दा झमक्क साँझ परिसकेको थियो । बार्निके दम्पतीले उर्दी जारी गरे, ‘अब झरूँ, गन्तव्य आइपुगेको छ ।’ हामीले आ–आफ्ना पोकापुन्तुरा सम्हालेर आज्ञाकारी बालकझैँ उनीहरूलाई पछ्यायौँ । साँझका स्टेसन र सडकबत्तीहरू बलिसकेका थिए । स्टेसनमा झरेर आफू चढेको रेललाई अन्तिम बिदाइ गर्न फर्केका मात्रै के थियौँ, झ्यालमा अटी नअटी तिनै किशोरी परीहरू हात हल्लाइरहेका थिए । राइनको किनारमा अकस्मात् भेटिएको आफ्नो ‘शेर्पा ब्रदर’ लाई फेरि कहिल्यै नभेट्ने गरी बाई बाई गरिरहेका थिए ।

...

त्यो अञ्जान ठाउँमा अञ्जान परीहरूसँग फेरि कहिल्यै नभेटिने गरी छुटेको आज ठ्याक्कै एघार वर्ष बितेछ । न उनीहरूको कुनै नाम छ । न अनुहारको झल्को । मात्र एउटा छोटो वाक्यांश मेरो मनमा अझै पनि जीवित छ, ‘आर यु शेर्पा ?’

आज सम्झिन्छु, त्यो छोटो वाक्यांशको हठात् प्रयोग जुन भएको थियो, त्यो शतप्रतिशत मेरो नृजातीय अनुहारको उपज थियो । मेरो आनुवंशिक संरचनाको परिणाम । यसले आज त्यसैत्यसै मेरो छाती गर्वबोधले ढक्क फुलेर आउँछ । किनभने मेरो अनुहारमा त्यतिखेर मेरो देशको सक्कल चित्र विम्बित थियो । भलै म ती परीहरूले सम्झेको शेर्पा थिइनँ । तर, मेरैजस्तो नृजातीय विम्बमा कुनै अञ्जान आँखाले मेरो देश चिनेको थियो । गर्वबोध यसकारण पनि कि तिनीहरूले मेरो देशलाई गरिबै गरिबको देश भनेर चिनेका थिएनन् । भूराजनैतिक छायाले थिचिएको अथवा भ्रष्टाचारले थिलथिलो भएको देश पनि भनेनन् । बहुराष्ट्रिय देशमा एकल नस्लीय दबदबाको तथ्य पनि खोलेनन् । न कुनै राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री या मन्त्रीको नामले देश चिने । चिने त केवल ‘शेर्पा’ को नामले, जो कठोरभन्दा कठोर परिश्रम गर्छ र अग्ला–अग्ला पहाड चढ्छ ।

सबभन्दा महत्त्वपूर्ण र अनौठो कुरा त यो थियो कि त्यति टाढाका ती अबोध किशोरीहरूबाट मैले आफ्नो देशको अदेखा समाजशास्त्र बुझ्ने मौका पाएको थिएँ । आफ्नै वंशाणु विज्ञानको सौन्दर्य मूल्य जान्ने मौका पाएको थिएँ, जो आफ्नै देशमा चैँ बिल्कुल मूल्यहीन थियो । जान्न पाएको थिएँ, देश भनेको त भूगोल मात्र होइन रहेछ । राजकीय ऐनामा सर्वदा दोहोरिइरहने शासकको अनुहार मात्र पनि होइन रहेछ । देश त सत्ताको ऐनामा कहिल्यै नदेखिने मान्छेहरूको चित्र रहेछ । ती मान्छेका धूमिल अनुहारहरू रहेछ । तर, श्रमलाई सदा सम्मान गर्ने देशका बिचरा ती कलिला नागरिकलाई के थाहा– ती गह्रुंगो गह्रुंगो भारी बोकेर अग्ला–अग्ला पहाड चढ्ने मान्छेहरूको श्रमको मूल्य यो देशमा कति छ ? जुन ‘शेर्पा’ को नामले यो देश चिनिन्छ तिनै शेर्पाको हैसियत यो देशमा के छ ? जुन अनुहारको कारणले मैले त्यो छोटो यात्रामा आफ्नो देश चिनाउने मौका पाएँ, मेरै अनुहारको हैसियत यो देशमा के छ ?

थाहा छैन, आज पनि आयरल्यान्डमा मेरो छोरा रिदुमको अनुहारमा कतिले उसको देश उत्खनन गरिरहेका होलान् । र, कतिले त्यसैगरी सोधिरहेका होलान्, ‘आर यु शेर्पा ?’ तर, यो प्रश्न भने अझै मेरो छोरालाई सोध्न बाँकी नै छ ।

प्रकाशित : माघ २४, २०७७ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाजेले सोध्नुभो, ‘राजा सन्चै छन् ?’

इन्द्रजात्राकै दिन काठमाडौं उपत्यकालाई गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको इतिहास छ । भनिन्छ, कुनै जनधन क्षति नभई बडो सहजताका साथ हात पारेका थिए, उनीहरूले काठमाडौं उपत्यका । र, त्यत्तिकै सहजताका साथ स्विकारेका थिए रैथाने जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई ।अचम्म ! कहीँ कतै हताहत हुन पाएन । फेरि कहिल्यै कुनै विद्रोह उठेन ।
भूपाल राई

मेरा बाजे सबैका लागि असल हुनुहुन्नथ्यो । यसो भन्दा मलाई कुनै लज्जाबोध हुँदैन । तर, त्यस्तो खराब पनि होइन, जसको बयान सधैँ अप्रिय होस् । मैले आज बाजेका नाममा थोरै प्रिय कुराहरू पनि गर्नु छ, जसलाई अप्रिय शब्दभण्डारबाट निचोरेर निकाल्नु छ । र, यी सबै गर्नुभन्दा अगाडि मैले यहाँ सर्वप्रथम काठमाडौं उपत्यकाका हाल सालैका केही सांस्कृतिक घटनाहरूको सिलसिला जोड्नु छ ।

२०७७ भदौ १८ गते । काठमाडौंमा ‘यें याः’ (इन्द्र जात्रा) स्थगित भइसकेको थियो । ललितपुर, पुल्चोकमा एउटा गजबको परिदृश्य देखियो । कोभिड महामारीका कारण जिल्ला प्रशासनले रथ यात्रामा रोक लगाएको थियो । तर, स्थानीय जनता प्रशासनको त्यो रोक्का आदेश तोडेर स्वतःस्फूर्त रूपले भेला हुन पुगे । कोरोना संक्रमणको पर्वाह नगरी सम्बन्धित आस्थाको मानव सागर उल्टियो । रथ नतानी नछाड्ने आस्थावान जनता र प्रशासनबीच निकै ठूलो झडप भयो । केही प्रहरी जवानहरू घाइते भए ।

त्योभन्दा अगाडि । ललितपुरकै खोकनामा त्यस्तै प्रकृतिको अर्को घटना भएको थियो । काठमाडौं–निजगढ फास्ट ट्र्याकको विकासे परियोजनाका कारण खोकनाका फाँटहरूमा सरकारले रोपाइँ गर्न रोकिरहेको थियो । कृषकहरूले सरकारको आदेशलाई अवज्ञा गर्दै झडपकै बीचमा रोपाइँ गरे ।

अझ त्योभन्दा अगाडि । गुठीको बारेमा ल्याउन लागेको सरकारी नयाँ विधेयकको विरुद्धमा उठेको जनलहर झन् हेर्नलायकको थियो । काठमाडौं माइतीघर मण्डला परिसरमा उत्रिएको नेवाः समुदायको विशाल जनसागरले सरकारको एकतर्फी निर्णयलाई एकै दिनमा उल्ट्याइदिएको थियो ।

यी घटनाहरूको शृंखलाबद्ध परिदृश्य हेरिरहेको मैले एक साक्षीको रूपमा भदौ १८ गते फेसबुकमा एउटा स्टाटस लेखेँ– ‘उपत्यकाका नेवार समुदाय साँच्चि नै सलामका हकदार छन् । उनीहरू एक दिन मात्र जागिदिए भने सबै खाले शक्ति घुँडा टेक्न बाध्य हुन्छन् । तर, दुःखको कुरा, उनीहरू नितान्त सांस्कृतिक प्राणी छन् । त्यसैले उनीहरूले पटक–पटक सांस्कृतिक दुःख झेलेका छन् । उनीहरूले अब बुझ्नुपर्छ, यो दुःखको एक मात्र निदान घोर सांस्कृतिक प्राणी भैरहनुमा होइन बरु आफूलाई राजनीतीकरण गर्नुमा छ ।’

आक्षेप वा अतिशयोक्ति होइन तर आम मानिसको बुझाइ पनि यही छ— काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायको शक्ति समसामयिक राजनीतिक मुद्दामा यथेष्ट रूपले खपत हुन सकिरहेको छैन । माथि उल्लिखित घटनाको अनुपातमा यदि त्यो शक्ति उठिदिने हो भने एक रातमा धेरै कुरा उलटफेर हुन सक्छ । सांस्कृतिक मुद्दामा देखिएको उनीहरूको पटक–पटकको शक्ति प्रदर्शन राजनीतिक आन्दोलनमा समेत खर्चिने हो भने कुनै पनि जनविरोधी राज्यसत्ताले एक पलकमा घुँडा टेक्नुपर्छ । त्यो निर्णायक हैसियतको शक्ति छ नेवाः समुदायसँग । त्यसका लागि आवश्यक सबै आधारभूत सुविधा पनि उनीहरूलाई प्राप्त छ । त्यसैले नेवाः समुदाय सलामका हकदार छन् । तर, अपेक्षाकृत त्यसो हुन सकिरहेजस्तो लाग्दैन ।

२००७ सालदेखि यताका आंशिक परिघटना मात्रै हेर्ने हो भने पनि कता–कता केही अपुग वा उदासीन नै प्रकट भइरहेझैँ लाग्छ । जस्तो कि गणतन्त्रको युगीन आन्दोलनमा जस्तै संघीयताको अपार जनआकांक्षा र अझ खासगरी प्रदेशको पहिचानजनित नामांकनको अभियानमा उनीहरूले अगुवाइ नै गर्न सक्थे, तर त्यसले उनीहरूलाई गहिरो गरी छोएको देखिएन । यही उदासीनता या राजनीतिक निरपेक्ष भावको फाइदा उठाएर एकात्मक नस्लवादी राज्यले उनीहरूलाई ‘वाग्मती’ नामको पहिचानद्वेषी प्रदेशको नाम उपहारमा दियो । उनीहरूले कडा विरोध गर्नुको सट्टा सहजै स्वीकार गरे । त्यो विराट समुदाय सांस्कृतिक अधिकारको मुद्दामा जति अगाडि छ, त्यसको तुलनामा राजनीतिक मुद्दामा कमी भएको महसुस हुन्छ । अंश–अंशमा लडिरहनुपर्ने सांस्कृतिक मुद्दाहरू राज्य सत्तामाथिको निर्णायक पहुँचले एकैचोटि प्राप्त हुन सक्छ भन्ने कुरा उनीहरूले नबुझेको पनि होइन होला । तर, यस्तो किन भइरहेको छैन ? व्यक्तिगत स्तरमा त्यत्रो राजनीतिक सहभागिता र नेतृत्व जन्माउने काठमाडौं उपत्यकाले समुदायलाई राजनीतीकरण गर्न भने किन सकेन ? एउटा कौतुकमय प्रश्न खडा हुन्छ ।

इन्द्रजात्राकै दिन काठमाडौं उपत्यकालाई गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको इतिहास छ । त्यसैले एक ऐतिहासिक संयोग पनि हुन पुगेको छ यो दिन काठमाडौंका लागि । उपत्यकाका मानिसहरू जात्रामा रमाइरहेका बेला या भोज खाइरहेका मौका छोपी बडो चलाखीपूर्वक हमला गरेका थिए गोर्खाली शासकहरूले । भनिन्छ, कुनै जनधन क्षति नभई बडो सहजताका साथ हात पारेका थिए, उनीहरूले काठमाडौं उपत्यका । र, त्यत्तिकै सहजताका साथ स्विकारेका थिए यहाँका रैथाने जनताले गोर्खाली शासनलाई । स्विकारेका थिए– नयाँ राजाको रूपमा पृथ्वीनारायण शाहलाई ।

अचम्म ! कहीँ कतै हताहत हुन पाएन । फेरि कहिल्यै कुनै विद्रोह उठेन । मानौँ त्यो घटना यस्तो थियो, जो पूर्वनियोजित रूपले सबैको इच्छाअनुरूप भएको थियो । यस्तो कसरी भयो होला ? के यहाँका रैथाने मानिसहरूका लागि राजतन्त्र एउटा अपरिहार्य सांस्कृतिक अंश थियो ? अथवा लगभग दुई हजार वर्षअगाडिदेखिको अविच्छिन्न अभ्यासले निर्माण गरेको चेतना ? के यही सांस्कृतिक अन्तर्चेतना र अविच्छिन्न राजतन्त्रतात्मक अभ्यासको कारणले उपत्यकावासीहरूले एक नयाँ राजालाई पनि सहज रूपले स्विकारेका थिए ? के यही ऐतिहासिककै कारणले उनीहरूमा गणतन्त्रको चेत गौण देखिएको हो ?

‘राजा’ को सांस्कृतिक स्वीकारोक्तिबारे यति कुरा कोट्याइसकेपछि बल्ल अब म बाजेको स्मृतिविम्बतिर लाग्नु उचित सम्झिन्छु ।


...

मेरा बाजे ९४ वर्षको उमेरमा २०४८ सालमा बित्नुभयो, जो आफैँ एक शताब्दी लामो इतिहास हुनुहुन्थ्यो । स्मृतिबिम्बमा उहाँका जीवनका अरू पनि अनेक आयाम खिच्न सकिन्छ । तर, यहाँ म ती कुराहरू मात्र राख्ने कोसिस गर्छु, जो यस बयानबाजीका लागि सान्दर्भिक छन् ।

पृथ्वीनारायण शाहले किरात भूमि (माझ किरात) कब्जा गरेको लगभग १२४/२५ वर्षपछि बाजेको जन्म भएको थियो । औसतमा हिसाब गर्दा त्यसको छैटौं या सातौं पुस्तापछि जन्मिनुभएका मेरा बाजेले तर कहिल्यै त्यो हिसाबको फेहरिस्त हामीलाई सुनाउनुभएन । कहिल्यै त्यो दुर्दान्त घटनाको हिसाब–किताबले उहाँ पिरोलिनुभएको पनि हामीलाई थाहा भएन । उहाँको छैटौं वा सातौं पुस्ताअगाडिको पुर्खाले इतिहासको त्यो निर्मम क्षणसँग कसरी लड्यो ? वा लडेन ? कहिल्यै बताउनुभएन । के उहाँलाई त्यो कुराको ज्ञान थिएन ? अथवा सय, सवा सय वर्ष लामो समयको डंगुरभित्र उहाँभित्रको त्यो संज्ञान पुरिइसकेको थियो ?

तर, मलाई लाग्छ— मेरा बाजेमा त्यो इतिहासको बोध भरपूर मात्रामा थियो । मात्र उहाँलाई लाग्थ्यो होला इतिहासले दिएको करार चोट बाँडेर आफ्ना भावी पुस्तालाई घाइते किन बनाउनु ? दुनियाँका सबै बाजेहरू सायद यस्तै हुन्छन् । पुराना यन्त्रणाहरू सबै बिर्सेर होइन बरु स्मृतिको बन्द खोपीभित्र जागा राखेर आफ्ना भावी सन्तानको सुखद समयको उत्खननमा अहोरात्र जुटिरहन्छन् । भावी समयसँगै बाँच्ने कलाको परख गरिरहन्छन् ।

यही कारण हुन सक्छ, बाजेले हामीलाई कहिल्यै कुनै राजा, महाराजाको इतिहास सुनाउनुभएन । राजा वा राजतन्त्र सम्भवतः उहाँको सांस्कृतिक चेतभित्रको विषय नै थिएन । यसको सट्टा बरु उहाँ अक्सर आफ्नै पुर्खाहरूको गौरवगाथा कोट्याउने गर्नुहुन्थ्यो । यसले सायद उहाँलाई आवश्यकताभन्दा बढी कठोर बन्न सघाएको थियो । हामीलाई सानोमा लाग्थ्यो, उहाँ आफैँ (यतिखेर हामीले वर्णन गर्ने गरेको) एक पृथ्वीनारायण शाह हुनुहुन्थ्यो । यस्तो हुनु सायद उहाँको वंशजवृत्तिका लागि आवश्यक पनि थियो । किनभने समय त्यस्तो कठोर थियो, जसले पुर्खाहरूमा धेरथोर निर्ममताको माग गर्थ्यो ।

हामी केटाकेटीका लागि बाजे हाम्रो घरको सबभन्दा खतरनाक दुश्मन हुनुहुन्थ्यो । किनभने बाजे हाम्रोअगाडि साह्रै कठोर मिजासमा प्रस्तुत हुने गर्नुहुन्थ्यो । सानोभन्दा सानो गल्तीमा पनि हामी उहाँले टेकिरहेको लठ्ठीको मारमा पर्नुपर्थ्यो । बाजेले हँसिलो मुहार पारेर बोलाएको वा खुसी भएर आफ्नो छेउमा राखेको हामीलाई कहिल्यै थाहा भएन । हामी सधैँ बाजेबिनाको घर–आँगनको कल्पना गर्थ्यौं । तर, जब उहाँ हाम्रोसामु उभिनुहुन्थ्यो हाम्रो सातोपुत्लो उड्थ्यो । आफ्नै नाति नातिनीहरूका लागि उहाँ किन पृथ्वीनारायण बन्नुहुन्थ्यो ? त्यस्तो खतरनाक रोव–रवाफमा उहाँले किन प्रकट हुनुपर्थ्यो ? त्यो हामीले कहिल्यै बुझेनौं । हामी मसिना भुराभुरीहरू आँगनमा हल्ला गर्दै खेल्थ्यौँ । तर, बाजेलाई किन हो त्यो हमेसा अप्रिय लाग्थ्यो । उहाँ माथिल्लो घरको पर्खालमाथि चढेर हामीलाई गुलेलीले हान्नुहुन्थ्यो । हामी कत्तिपटक मट्याङ्ग्राले लागेर बिरामीसमेत पर्थ्यौं (यो प्रसंग मैले अन्त कतै पनि उल्लेख गरिसकेको छु) । हामीलाई हान्दाहान्दा मट्याङ्ग्रा सकिएपछि उहाँ फेरि हामीलाई नै माटो बोक्न लगाउनुहुन्थ्यो । मट्याङ्ग्रा बाट्न लगाउनुहुन्थ्यो । हामी यो थाहा पाउँदापाउँदै पनि आफ्नो कलिलो हातले बाजेका लागि मट्याङ्ग्रा बाटिदिन्थ्यौं, जसको प्रहार भोलि आफैँमाथि आइलाग्ने निश्चित थियो ।

हाम्रो गाउँको देब्रे पाटोमा ठूलो क्षत्री गाउँ थियो । दाहिनेतिर थियो कामी गाउँ । क्षत्रीहरू प्रायःले बाजेलाई आदरसाथ निधार झुकाएर दर्शन गर्ने गर्थे । कतिलाई एक बोतल रक्सीमा उहाँले जग्गा राजीनामा दिनुभएको थियो । कसैले अदबका साथ उहाँको अगाडि निधार थापेन भने निश्चित थियो, उसले बाजेको हातमा हल्लिरहेको डन्डाको भागीदार बन्नुपर्थ्यो । उहाँ हिँडिरहेको बाटोमा अचानक गाउँको कुनै दलित भेटिए तुरुन्त उसले बाटोको छेउ लागेर उभिनुपर्थ्यो । तर, बाजेले दलितहरूको निधारमा भने कहिल्यै आफ्नो हात थाप्नुभएन । किनभने उनीहरू बाजेका नजरमा अछुत जो थिए । सानो छँदाको एउटा अर्धविस्मृत घटना सम्झिन्छु । एक दिन हाम्रो घरमा एक हूल मान्छेहरू आए, घोडा चढेर । तिनीहरू हाम्रा बाबालाई भेट्न आएका थिए । तर, बाबा घरमा हुनुहुन्नथ्यो । बाजे हाम्रो पाली–घरको सिकुवामा हुक्का तान्दै खाटमाथि बसिरहनुभएको थियो । बाबा नभएपछि तिनीहरूले बाजेसँगै सामान्य चिनजानको कुरा अघि बढाइरहेका थिए । एक छिनको सामान्य भलाकुसारीपछि एक्कासि बाजेले भनेको सुनियो, ‘उहिले त भेनाजु (मलाई जहाँसम्म लाग्छ, बाजेले यही साइनोको दाबी गर्नुभएको थियो) भनेर ढोग्थ्यौ । तर, अहिले त मन्त्री भयौ, के चिन्थ्यौ होला र... !’

बाजेको कुराबाट थाहा हुन गयो तिनीहरूमध्ये एक जना हाम्रै जिल्लावासी, कुनै बहालवाला मन्त्री थियो, जो सम्भवतः तत्कालीन राजाको विश्वासपात्र थियो र जो हाम्रा बाबाको चिनारु थियो । पञ्चायतकालमा यस्तै हुन्थ्यो मन्त्री, अञ्चलाधीश या बडाहाकिम यस्तै के–के हुनका लागि राजाको कृपापात्र हुनैपर्थ्यो । बाजेको त्यस्तो दाबीसहितको चेतावनी आएपछि तत्कालै त्यो मन्त्रीले उहाँको हातमा निधार थमाइदियो । त्यसपछि मात्रै बाजेले खुसी भएर उनीहरूलाई बस्ने अनुमति दिनुभएको थियो । बाजेका जीवित दुई छोराहरू (हाम्रा बाबासहित) प्रति झन् उहाँ किन हो असाध्यै असहिष्णु हुनुहुन्थ्यो, कहिल्यै आफ्ना छोराहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न नचाहने । केही आवश्यक काम परे उहाँ बोजुमार्फत सूचना प्रवाह गर्नुहुन्थ्यो । बाजेलाई लाग्थ्यो, ती दुई छोराहरू उहाँले आर्जेका जग्गाजमिन बेच्दै जाँड, रक्सी र राजनीतिमा स्वाहा पार्ने बदमासहरू हुन् । त्यही भएर होला हाम्रा बाबा कहिल्यै पनि बाजेको सम्मुखमा पर्नुहुन्नथ्यो । आमा भन्नुहुन्थ्यो, तिमेरका बाउ र काकाले बेचेर पनि कहिल्यै सकिएनन् बाजेका जेथाहरू ।

यस्तो थियो हाम्रा दुश्मन बाजेको स्मृतिचित्र जतिखेर उहाँ सक्रिय उमेरमा हुनुहुन्थ्यो । र, जसले सायद कुनै इतिहासको पृथ्वीनारायणलाई बिर्साउँथ्यो । अथवा सम्झाउँथ्यो । तर, बाजेको त्यो कठोरता, त्यो निर्ममता, उहाँमा प्रकट हुने त्यो निरंकुशतामा के कुनै पृथ्वीनारायण भन्ने राजाको प्रभाव थियो ? मलाई लाग्छ, त्यस्तो कदापि थिएन । यो कुनै व्यक्तिविशेषद्वारा प्रदत्त अवदान थिएन । यो त लामो समय र कालखण्डको दौरान मानव इतिहासले निर्माण गरेको एक यस्तो परिच्छेद थियो, जो स्वाभाविक रूपले बाजेको हातमा हस्तान्तरण हुनपुगेको थियो ।

वर्ण व्यवस्थाले उमारेको छुवाछूतको विभेदकारी उकुच किरात भूमिमा ठ्याक्कै कहिलेदेखि पल्टिन पुग्यो ? जो पहिले कहिल्यै थिएन (खोजकै विषय छ) । तर, मेरा बाजेले पनि यसको नकारात्मकतासहितको कालो कर्तुतलाई आफ्नो जीवनमा अवश्य प्रयोग गर्नुभयो । छुत–अछुतजस्तो कलंकको दुष्प्रभाव बाजेमा पनि त्यति नै पर्न गयो, जति अरूमा परेको थियो । र, मलाई लाग्छ— यो मेरा बाजेको जीवनमा कथित नेपाल एकीकरणले सार्न पुगेको पहिलो संक्रामक रोग थियो, जसबाट उहाँ पनि ग्रसित हुनुहुन्थ्यो । तर, यसको अर्थ यो कदापि होइन कि एकीकरणको कथित भाष्यले जन्माएको कुनै चक्रवर्ती राजाले मेरा बाजेको दिमागमा शासन पनि गरेको थियो । वास्तवमा त्योबाट बाजे बिल्कुल सुरक्षित हुनुहुन्थ्यो ।

खासमा भन्ने हो भने कुनै ‘राजा’ वा राजासहितको कुनै राज्यसत्ता बाजेको पुर्ख्यौली अभ्यास र चिन्तनभन्दा बिल्कुल फरक कुरा थियो । छुवाछूतको पहिलो संक्रमणबाहेक एक अर्को अतिरिक्त कुरा पनि थियो, जसले बाजेको जीवनलाई निकै प्रभाव पारेको थियो । त्यो थियो— रामायण पाठ । उहाँले खस भाषाको त्यतिका शिक्षा कहाँ कसरी प्राप्त गर्नुभो थाहा भएन । तर, उहाँ रामायणको अधिकांश श्लोक कण्ठस्थ सुनाउन सक्नुहुन्थ्यो । जतिजति बुढ्यौलीतिर जाँदै हुनुहुन्थ्यो त्यतित्यति त्यसको संक्रमण उहाँमा बढिरहेको थियो ।

बुढ्यौलीले निस्तेज पारेपछि जब आफैँ काम गरेर खान नसक्ने अवस्थामा पुग्नुभयो, त्यसपछि मात्र बाजे–बोजु हामीसँग बस्न थाल्नुभएको हो । पाली–घरको सिकुवाको खटियामा उहाँहरू बस्ने–सुत्ने गर्नुहुन्थ्यो । बोजु त धेरै अगाडिदेखि नसाको रोगले हलचल गर्न सक्नुहुन्नथ्यो । उहाँको बाँकी जीवन ओछ्यानमै बित्यो । बाजे कहिल्यै घरभित्र प्रवेश गर्नुहुन्नथ्यो । वर्षको दुई तीनचोटि पितृ पूजा गर्दाबाहेक उहाँ कहिल्यै चुल्हामा पसेको हामीलाई थाहा छैन । त्यसैले खाने कुरादेखि सम्पूर्ण आवश्यकीय चीज खटियामै लगिदिनुपर्थ्यो । तमाखु मात्र होइन, जाडो याममा मकलमा आगोसमेत बालेर उतै पुर्‍याइदिनुपर्थ्यो । उहाँ राति सुत्दाबाहेक हमेसा मृगको पूर्णकायी छाला ओछ्याएर खटियामा आराम गर्नुहुन्थ्यो । त्यही मृगको छालामा बसेर उहाँ हामीलाई रामायणको मुखाग्र श्लोक सुनाउनुहुन्थ्यो ।

अब बाजे हामीलाई गुलेलीले ताक्न नसक्ने उमेरमा पुग्नुभएको थियो । हामी पनि बढिरहेका थियौँ । स्कुल जाने भइसकेका थियौं । आँगनमा उसैगरी खेल्थ्यौं । हाम्रो हो—हल्लाप्रति बाजेको प्रतिक्रिया उस्तै थियो । गुलेलीले हान्न नसकेपछि अब उहाँले हामीलाई श्लोकको झटारो हान्न थाल्नुभएको थियो । रामायण मात्र होइन वधूशिक्षाको उपदेश पनि उहाँलाई प्रायः कण्ठस्थ थियो । दिदीहरूलाई आँगनमा हाँस्दै जिस्किएको देख्नुभयो भने ‘हाँस्नु छैन कदापि नारीहरूले, बेश्या हुने हाँस्दछन्’ भनेर तुरुन्तै वधूशिक्षाको मट्याङ्ग्राले हानिहाल्नुहुन्थ्यो ।

यसरी बाजे हाम्रा लागि भानुभक्त पनि हुनुहुन्थ्यो, जो उहाँलाई अर्को नेपाल एकीकरणको भाष्यले दिएको अनुपम उपहार थियो । आधुनिक नेपालका विद्वान्हरू यसलाई सायद भाषिक एकीकरण भन्छन् क्यार ! तर, यसको निर्दोष सिकारको रूपमा भने मेरा बाजे आजीवन परिरहनुभयो ।

बाजे उमेरको डाँडामा पुग्दै गर्दा म किशोरवयको रफ्तारमा थिएँ । उहाँ अब पहिलेको जस्तो हुनुहुन्नथ्यो । उहाँभित्रको पृथ्वीनारायण सेलाइसकेको थियो । त्यसमाथि थप वृद्धावस्थाको शरीरमा उहाँ केहीअगाडि घाइते पनि हुनुभएको थियो । बाटोमा जुधिरहेको गोरुले घचेटेर उहाँलाई एक कान्लामुनि पछारिदिएको थियो । त्यसैको कारणले उहाँको खुट्टा स्थायी रूपले घाइते हुन पुग्यो । उहाँ धेरै टाढासम्म हिँड्न सक्नुहुन्नथ्यो । म स्कुलको लामो बिदामा घर फर्केको बेला अक्सर बल्छी बोकेर खोला झर्ने गर्थें । पहाडी गाउँ । खोला धेरै टाढा पर्थ्यो । त्यसैले खोलाबाट फर्किन मलाई कहिलेकाहीँ अबेर हुन्थ्यो । म खोला झरेको थाहा पाएपछि बाजे म नफर्किएसम्मै खाना खान मान्नुहुन्नथ्यो । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘नाति आओस् । अनि मात्रै खान्छु ।’ यसरी बाजेकै लागि मात्र भए पनि मैले बल्छीमा केही न केही माछा पार्नैपर्थ्यो, जसका लागि उहाँ मलाई राति अबेलासम्म पर्खेर बसिराख्नुहुन्थ्यो ।

राति सुत्दा पनि त्यो रित्तो पालीको सिकुवामा अक्सर बाजेको स्वरबाट रामायणको श्लोक गुन्जिन्थ्यो । यसको अर्थ बाजेमा अब पृथ्वीनारायणको सट्टा भानुभक्त हाबी हुँदै आइरहेको थियो । मानिसलाई बाँच्नका लागि कथा चाहिन्छ । गीत, काव्य आदि चाहिन्छ । यो सत्य हो । तर, उहाँले जे गर्नुभएको थियो, त्यो कथित एकीकरण नामको भाष्यले दिएको दोस्रो अनुदान थियो । कथित भाषिक एकीकरणको शताब्दीयौं लामो छायामा आफ्ना भाषा, कथा र सम्पूर्ण शैक्षिक सत्ता गुमेपछि मानिसले के गर्छ ? बस् मेरा बाजेले त्यही गर्नुभयो ।

तर, यति हुँदाहुँदै पनि उहाँभित्रको एउटा चेत भने कहिल्यै मरेन । त्यो हो गणतान्त्रिक चेत । यसकारण कि त्यो उहाँभित्र हुर्किरहेको एक अक्षुण्ण संस्कृति थियो ।


...

यतिन्जेलसम्म कहिले पृथ्वीनारायण शाह, कैले भानुभक्त आचार्यको रूपमा हामीले बाजेलाई बुझ्यौं । तर, बाजे खास के हुनुहुन्थ्यो ? अब म त्यतातिर मोडिन चाहन्छु ।

२०३४ सालतिर म कलेज पढ्न काठमाडौं आएँ । भोजपुरमा उतिबेला एयरपोर्ट बनेकै थिएन । त्यसैले काठमाडौं आउँदा दुई दिन अरुणको अक्करैअक्कर हिँडेपछि पुगिने धरान हुँदै आउनुपर्थ्यो ।

कलेज बिदाको बेला एक हिउँद म घर फर्केको थिएँ । अचानक बाजेले सोध्नुभो, ‘के छ नेपालका राजाको हालखबर ?’

बाजेको यस्तो प्रश्नले एक छिन त म हतप्रभ बनेँ र उत्तर दिएँ, ‘ठीकै छ बाजे ।’

फेरि सोध्नु भो, ‘राजा सन्चै छन् ?’

भनेँ, ‘सन्चै छन् ।’

‘कैलेकाहीँ भेट हुन्छ ?’

‘हुँदैन... ।’

‘किन एउटै देशमा पनि भेट नभाको त ?’

‘आ–आफ्नो काममा व्यस्त हुन्छौं, त्यसैले बाजे... ।’

बाजेले यस्तो चाखलाग्दो प्रश्न सोध्नुभएको पनि आज लगभग चारौं दशक नाघिसक्यो । उहाँ बित्नुभएकै पनि तीन दशक त बिती नै सक्यो । यत्रो लामो समयसम्म पनि त्यो छोटो वार्तालाप मभित्र यस्तरी सुरक्षित छ कि आज बल्ल लागिरहेछ, त्यो सामान्य लाग्ने प्रश्नभित्र त स्वयं बाजे बाँचिरहनुभएको रैछ । वास्तवमा त्यो सामान्य प्रश्नमा बाजेको खास रूप अभिव्यक्त भएको रैछ ।

यतिखेर अर्थ केलाउँदा, बाजेको त्यो हठाथ प्रश्नबाट पहिलो त यो बुझ्न सकिन्छ कि नेपाल भन्ने एउटा यस्तो देश छ, जुन उहाँको देश होइन । दोस्रो, नेपाल भन्ने देशमा कोही एउटा राजा छ तर उहाँको देशमा राजा छैन । तेस्रो, त्यो जुनसुकै राजा होस् ऊ बाजेको समकक्षी हो । र चौथो, राजा जोसुकै होस् ऊ सामान्य नागरिक बराबर हो । यसरी बाजेभित्र एक यस्तो अनपेक्षित चीज बाँचिराखेको थियो, जसको बारेमा सोच्दा पनि यतिखेर हामीलाई अनौठो लाग्न सक्छ ।

अब हामी एउटा गाँठी प्रश्नतर्फ एक छिन विचार गरौँ । त्यो अनौठो लाग्ने विचार, जो बाजेभित्र आफ से आफ बाँचिराखेको थियो के त्यो त्यत्तिकै प्रकट भएको मजाक थियो ? अवश्य थिएन । किनभने त्यो हजारौं वर्षको समयखुट्टीले निर्माण गरेको एउटा छुट्टै सांस्कृतिक कडी थियो । इतिहासले वर्णन गर्छ, लिच्छविहरूको आक्रमणपछि तिनीहरूको शासनमा बस्न नचाहने अथवा लिच्छवि राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अस्वीकार गर्ने किरातीहरू अनेकपटक काठमाडौं छाडेर पूर्वतर्फ लागेका थिए । नेपाल खाल्डोमा पहिलोचोटि स्थापित हुन गइरहेको राजतन्त्रसँग केही किरातीहरूले त्यतिबेलैदेखि सम्बन्धविच्छेद गरेका थिए । तब यो स्वयंसिद्ध छ कि उनीहरू त्यतिबेलैदेखि कुनै पनि राजालाई चिन्दैनथे । लिच्छवि शासनलाई स्विकारेर बस्ने बाँकी मान्छेहरू यतै छुटे पनि पूर्व जानेहरूले गणतान्त्रिक चेत बोकेरै गएका थिए । त्यही भएर यता छुट्ने मान्छेहरू एउटा संस्कृतिमा बाँचे, उता जानेहरूले अर्को संस्कृति बँचाए । यता छुट्नेहरू त्यसपछि अविच्छिन्न राजतन्त्रमा हुर्किए उता लाग्नेहरूले स्वायत्त जीवन हुर्काए । पछि सेनकालमा समेत पूर्वेलीहरूले स्वशासित जीवनकै अकण्टक अभ्यास गरेका थिए । यहाँसम्म कि नेपालको पहिलो ३२ पुस्ते किरातकालमा समेत उनीहरू राजाको प्रत्यक्ष शासनअन्तर्गत थिएनन् । किनभने यलम्बर होस् या गस्ती कोही पनि वंशानुक्रमका राजा थिएनन् । उनीहरू सबै गण नायकहरू थिए ।

अब प्रश्न उठ्छ । त्यसो भए के मेरा बाजे लिच्छविकालमा पूर्व पसेका किराती पुर्खाका सन्तान हुनुहुन्थ्यो ? अथवा त्यो नभए के ती पुर्खाहरूको सांस्कृतिक र वैचारिक समकक्षी हुनुहुन्थ्यो ? यदि त्यसो हो भने ठोकेर भन्न सकिन्छ, पृथ्वीनारायण त के पूरै पाँच हजार वर्षदेखि मेरा बाजेको चेतनामा कुनै राजा थिएन । त्यही भएर उहाँ सार्वकालिक र आजीवन गणतन्त्रवादी हुनुहुन्थ्यो ।

अहिले पनि जब देशमा राजाको बासी कुण्ठा यदाकदा पुनरावृत्त हुन खोज्छ र काठमाडौं उपत्यका उही पुरानै राजनीतिक निरपेक्षतामा निदाउँछ, मलाई लाग्छ— गणतन्त्र भनेको त वास्तवमा विचार मात्रै होइन रैछ । यो त अविच्छिन्न संस्कृति पनि रैछ । जुन संस्कृति चाहेर पनि सबै कोहीमा नहुन सक्छ । त्यही नहुनुको कारणले अहिले पनि कसैलाई संघीयता दुख्छ । कसैलाई कसैको पहिचान अपच लाग्छ । र, कसै कसैले चाहिँ गणतान्त्रिक देशमै पनि राजारानीको नक्कल गर्नुपर्छ ।

सन्दर्भ बाजेको थियो । फेरि बाजेमै फर्किन चाहन्छु । मेरा बाजे कुनै विद्रोही हुनु हुन्नथ्यो । मात्र राजा नामक पुरानो भाष्यका लागि निरक्षर हुनुहुन्थ्यो । त्यो निरक्षरता उहाँको संस्कृति पनि थियो । अहिलेको भाषामा भन्ने हो भने त्यो राजनीति पनि थियो । त्यही संस्कृतिलाई अद्यावधिक गरेर वा राजनीतीकरण गरेर देश अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको हो । किनभने रूपान्तरणका लागि समयअनुसार आफूलाई अद्यावधिक गर्न जरुरी छ । आवश्यक पर्दा संस्कृतिलाई पनि निर्णायक शक्तिमा बदल्न सक्नुपर्छ । यसैमार्फत अंशअंशमा लडिरहनुपर्ने मुद्दा मुष्टमा प्राप्त हुन्छ । र, त्यो अद्यावधिक हुनु भनेको अर्को भाषामा राजनीतीकरण हुनु पनि हो । त्यही राजनीतीकरणको अरू थप आशा र भरोसामा काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायलाई सलाम पनि भनिएको हो ।

अन्त्यमा, अब सबैलाई थाहा भइसक्यो । मेरा बाजे सबैका लागि असल हुनु हुन्नथ्यो । यसो भन्दा मलाई कुनै लज्जाबोध हुँदैन । मात्र यति छुटाउनु हुँदैन, उहाँले प्राप्त गर्नुभएको विरासत भने लगभग पाँच हजार वर्षदेखि नै राजाविहीन थियो ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ ११:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×