राजा, रानी र कहानी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

राजा, रानी र कहानी

‘यार’ बजारमा आइसकेपछि सोचेको थिएँ, अब संस्मरण लेख्दिनँ । केहीयता संस्मरणको बजार देखेर दिक्दार पनि छु । जो आउँछ, दुई–चार थान संस्मरण छ्यालब्याल पारेर जान्छ । मलाई लाग्थ्यो, संस्मरणमा लागेपछि लेखकको कल्पनाशीलता भुत्ते हुँदै जान्छ । दिमागमा अलरेडी तयार घटनाक्रमहरूलाई अलिक मिठो भाकामा पस्क्यो र वाहवाह पायो ।
नयनराज पाण्डे

एक थिए राजा, एक थिइन् रानी !
दुवै मरे, खतम कहानी !!
हो, सानोमा यसरी नै धेरैपटक कथा सुरु भएको छ र यसरी नै खतम पनि भएको छ ।

यो कहानीमा भने राजा रानी होइन, दिदीबहिनी छन् । नाताले दिदीबहिनी होइन । एउटीले दिज्यू भन्ने, अर्कीले बैनी भन्ने । लोकले दिएको नाताचाहिँ ‘सौता सौता’ हो ।

०००

‘यार’ बजारमा आइसकेपछि सोचेको थिएँ, अब संस्मरण लेख्दिनँ । केहीयता संस्मरणको बजार देखेर दिक्दार पनि छु । जो आउँछ, दुई–चार थान संस्मरण छ्यालब्याल पारेर जान्छ । मलाई लाग्थ्यो, संस्मरणमा लागेपछि लेखकको कल्पनाशीलता भुत्ते हुँदै जान्छ । दिमागमा अलरेडी तयार घटनाक्रमहरूलाई अलिक मिठो भाकामा पस्क्यो र वाहवाह पायो । अनलाइनका लाइक र सेयर गनेर बस्यो र फेरि अर्को संस्मरणको तयारीमा लाग्यो । कहिलेकाहीँ त लाग्छ, हामी कथा सोच्न छाड्दै छौँ र औंलामा थुक लगाईलगाई पल्टाउँदै छौं अतीतका पाण्डुलिपिका ओसिएका पानाहरू । अझ हामीलाई त्यस्ता पानाहरूप्रति बढ्ता आसक्ति छ, जसले पढ्नेको मुटुमै दखल पार्छ र उसलाई आँसुको आहालमा डुबाउँछ । सायद हामी परपीडक बन्दै छौँ र अरूलाई रुवाएर मजा लिन थाल्ने भएका छौं ।

‘यार’ पछि आफ्नै स्मृतिसित दिगमिग लाग्न थालेको थियो । तीन वर्ष त भएछ नलेखेको पनि । यो पनि लेख्न खोजेको होइन । करले लेखेको हुँ । अरू कसैको होइन, यही संस्मरणका पात्रहरूको करले । उनीहरूले छाडेनन् । स्मृतिमा हस्तक्षेप गर्न बरोबर आइरहे । आजचाहिँ अक्षरहरूको अनुष्ठान सुरु गरेँ र बोलाएँ उनीहरूलाई, ‘आउनुस् यो अक्षर–यज्ञमा ! मेरो संस्मरणको पात्र बन्नुस् !! स्वाहा !!’

तर, यो सब यो पङ्क्तिकारको बहानाबाजी पनि त हुन सक्छ । यस्तो आडम्बरी म कहिलेबाट बनेँ ? यतिका गोलगोल घुमाएर क्षमाप्रार्थी हुनुको ‘ढकोसला’ गर्नुभन्दा सीधै यस विषयमा लेख्न मन लाग्यो, लेखेँ भन्दिएको भए बातै खतम हुन्थ्यो । उफ् ! म पनि सायद शब्दको चटकमा फस्दै छु ।

जसले जे भने पनि आजचाहिँ संस्मरण लेख्नकै लागि कस्सिएँ र बोलाएँ तिनीहरूलाई यहाँ, यो अक्षर–यज्ञमा, यो शब्द–अनुष्ठानमा ।

यसरी बोलाउन सजिलो पनि हुन्छ । घरमा स्वागत गर्नु पर्दैन । चिया–कफी पनि सोध्नु पर्दैन । खाजा नास्ताको लफडामा फस्नु पर्दैन । अतिथिहरू फर्किएपछि तिनका जुठा बर्तनहरू सफा गर्नु पर्दैन । खर्चपर्चको हिसाबले पनि सस्तोमै छुट्कारा मिल्छ ।

तर, यी सब भन्ने कुरा न हुन् । संस्मरणमा पात्रहरूलाई भित्र्याउँदा मन र मुटु यसरी निचोरिन्छन् कि योभन्दा ठीक त घरमै बोलाउनु हुन्थ्योजस्तो लाग्छ । तर, यो अब सम्भव छैन । बीस–बाइस वर्षअघि हो, उनीहरूलाई भेटेको । अहिले उनीहरू कहाँ छन् मलाई थाहा छैन । दुवै सुगर, प्रेसर र बाथका रोगी थिए । उतिबेलै पचास कटिसकेका थिए । अब त यो जगत्बाटै गैसके कि जस्तो पनि लाग्छ । एक जनाले त भनेकी पनि थिइन्, ‘म त अचेल भुलक्कड भएकी छु । भर्खरको कुरा भर्खरै बिर्सन्छु ।’

कतै त्यो अल्जाइमरको लक्षण त थिएन ? कतै बैनीचाहिँले सारा स्मृति गुमाएर राजविराजको आफ्नो घरमा मृत्यु कुरिरहेकी त छैनन् ? कतै दिदीचाहिँले बैनी गुमाएर फेरि माइतीकै शरणमा हाँडीगाउँतिरको कुनै घरको अँध्यारो कोठामा जीवनका अन्तिम दिनहरू बिताइरहेकी त छैनन् ? हुन सक्छ । जे पनि हुन सक्छ ।

साथीको घरमा भेटेको हुँ उनीहरूलाई । साथीलाई खोजेर उनीहरूको हालचाल सोधेको भए पनि हुन्थ्यो । यो अधुरो संस्मरणलाई टुङ्गोमा पुर्‍याउने सबैभन्दा असल उपाय त्यही थियो । तर, मलाई त्यसो गर्नु छैन । मलाई त्यति धेरै भावुक बन्नु पनि छैन । मैले उनीहरूका बारेमा जे–जति कुराहरू स्मृतिमा राखेको छु, त्यही जोडजाड पारेर यो संस्मरण लेख्न खोजेको छु । यो लेखलाई मैले अधुरै छाड्नु छ । यसलाई पूरा गर्नु छैन । मैले आफूलाई इमानदार लेखक देखाउन पनि यो लेखेको होइन । त्यसैले यो संस्मरणमा मैले काल्पनिक ट्विस्ट दिन सक्छु । म इतिहास होइन, साहित्य लेख्दै छु । त्यसैले लेखकीय स्वतन्त्रताको नाममा अलिकति बेइमानी गर्न म स्वतन्त्र पनि छु । बस्, मेरो एउटै आग्रह हो– यो संस्मरणका पात्रहरू मरिसकेका छन् भने पनि फेरि जन्मियून् र केही दिन, केही हप्ता या केही महिना तपाईंहरूको मथिङ्गलमा बाँचिरहून् । त्योभन्दा बढ्ता आशा मैले राखेको पनि छैन । संस्मरणको भेलमा, हप्तैपिच्छे राष्ट्रिय दैनिक या चल्तीका अनलाइनमा आउने स्मृति–लेखहरूको नयाँ–नयाँ एपिसोड र त्यसका नयाँ–नयाँ पात्रहरूको ठेलाठेलमा ढिलोचाँडो यी पात्रहरू फेरि गुमानाम हुने नै छन् । विचराहरू ! ‘गुमनाम हुए तो क्या, नाम तो है’ भन्न पनि सक्दैनन् । किनभने मैले तिनीहरूलाई काल्पनिक नाम दिएको छु– जेठी रानीसाहेब र कान्छी रानीसाहेब † उनीहरूको ठौरठेगाना, बासस्थान सबै काल्पनिक । हाँडीगाउँ, डिल्लीबजार, राजविराज । सबै काल्पनिक ।

०००

थरले जेठी रानीसाहेब काठमाडौंकी राणा परिवारकी छोरी । कान्छीचाहिँ धरानतिरकी कुनै श्रेष्ठ परिवारकी प्यारी सुपुत्री । दुवैको प्रेम विवाह । फरकफरक समयमा तर एउटै पुरुषसित । पुरुषको थर पनि श्रेष्ठ नै । पूर्वी नेपालमा सडकका ठेक्कापट्टा लिने ‘क’ श्रेणीका ठेकेदार । यसरी भूगोलको दुई ठाउँका यी दुई कन्याहरूलाई समयको चकफेरीले सौता बनायो । कुनै बेलाका शालीन र शान्त यी स्त्रीहरू समयको एउटा मोडमा झगडालु, रिसाहा र दुष्ट भएर निस्किए ।

मैले यी दुई रानीसाहेबहरूलाई भेट्दा निज दुवैले पति गुमाइसकेका थिए । दुवैले रातो साडी, रातो चुरा, रातो सिन्दूर र पोते लगाउन छाडिसकेका थिए । मैले मेरा आसपासमा पति गुमाएका जति पनि विधवा भनिने स्त्रीहरू देखेको छु, प्राय: सबैको अनुहारमा समाजले थोपरिदिएको एउटा उदासी पनि देखेको छु । तिनीहरूमा आफ्नो शरीर र अस्तित्वप्रति नै नमिठो संशय पनि देखेको छु । त्यो संशय र उदासीले भन्ने कथा एउटै हो– सतीप्रथा बन्द भए पनि पतिको मृत्युसँगै पत्नीका कामना, रहर, सपना र उल्लासहरू सति जाने चलन अझै हटेको छैन । समाजमा यो चलन ससम्मान कायम छ ।

तर, उनीहरूको हकमा भने यो कुरा फरक थियो । उनीहरूले कति दिन पति वियोगमा रुवावासी गरे, मलाई थाहा छैन । तर, मैले जतिबेला उनीहरूलाई देखें, दुवैका अनुहारमा उमङ्ग र उत्साह नै देखें । असीम चमक र उज्यालो नै देखें । दुवैलाई बिन्दास र हाँसोले भरिपूर्ण नै देखें । जेठी या कान्छी कसले भनेको थाहा छैन । तर, उनीहरूमध्ये नै कसैले भनेको हो, ‘जिब्रोको क्यान्सर भएको थियो राजासाहेबलाई । बोल्नुपर्दा घाँटीनिर यन्त्र टाँस्नुपथ्र्यो । खाना पनि पाइपबाटै दिनुपथ्र्यो । साह्रै दु:ख पाइबक्सिएको थियो ।’

राणा परिवारकी दिदीको सङ्गतले नै हुनुपर्छ बैनीले पनि श्रीमान्‌लाई राजासाहेब भन्ने गर्थिन् । बक्स्योस्, सवारी होस् र ज्युनार होस् भन्न पनि सिकिसकेकी थिइन् । एउटीले भनेकी थिइन्, ‘बीस वर्ष भयो बिहे भएको । पछिल्लो पाँच वर्षचाहिँ राजासाहेबसित बोलचाल बन्दजस्तै भएको थियो ।’

‘कसको ? दिदीको कि बैनीको ?’, मैले पक्कै सोधेको हुनुपर्छ ।

‘हामी दुवैको’, मैले यही जवाफ सुनेको हुनुपर्छ । किनभने आजका मितिसम्म ती दिदीबहिनीको श्रीमान्सँग लामो समयदेखि बोलचालै बन्द भएको थियो भन्ने मेरो छटाकभरिको दिमागी यन्त्रमा स्थायी रूपले बसिरहेको कुरा हो । संस्मरण भनेको दिमागमा गाढा भएर बसेका यस्तै केही प्रसङ्गहरूलाई जोडजाड पारेर तयार हुने जिनिस त रहेछ ।

मैले उनीहरूसित सोध्न नसकेको प्रश्नचाहिँ यो हो– ‘हजुरहरूको राजासाहेबसित बोलचालचाहिँ किन बन्द भएको ?’

ती रानीसाहेबहरूसित पटकपटकको मेरो भेट, सँगै पिउने क्रममा पटकपटक भएका अरूअरू प्रसङ्गका बातचित र उनीहरूको मुहारमा देखिने अपार उल्लासका भावहरूबाट के मैले मेरो यो प्रश्नको जवाफ पाउँछु ?

यो लेख, त्यही जवाफको खोजीका लागि गरिएको एउटा प्रयास हो । प्रयास मात्र हो । त्यसैले सफलताको ग्यारेन्टी छैन ।

०००

कान्छी रानीसाहेबचाहिँ जेठी रानीसाहेबको बिहेको पाँच वर्षपछि सौता लाग्न गएकी रहिछन् । बिहेअघि नै सौतामाथि जाँदै छु भन्ने थाहा थियो उनलाई । तर, उधुम र उत्ताउलो मायाले आँखा उघार्न दिएन । अर्धचेतमा पुर्‍याइदियो । अनि त ‘जे होला, देखा जाएगा’ भन्दै नजानुपर्ने सम्बन्धको खाडलमा निदमै हाम्फालिन् । उसो त जेठी रानीसाहेबको पारा पनि खासै ठीक त भएन । आफूभन्दा बीस वर्ष जेठोको मायाजालमा फसिन् र त्यसपछि सम्बन्धका अरू जञ्जालमा अल्झिइन् । यसरी मैले बुझेँ, उनीहरू दुवैको श्रीमान्सित उमेरको ठूलो ग्याप थियो । त्यसैले ‘राम साइँली, चालीस कटेसि रमाउँला’ भन्ने गीत उनीहरूको जीवनकालमा रिलिज नभएको ठीकै भयो । नभए गीतले नै उनीहरूलाई थप पीडा दिन सक्थ्यो होला । उमेरको भयङ्कर ग्याप हुनु, आफूसित उत्तेजना र उन्मादको स्टक कायमै हुनु र यसबीच श्रीमान्लाई क्यान्सर पनि हुनु, यी यावत् कुराहरू राजा रानीहरूबीचको सम्बन्धमा उदासीनता ल्याउने बलियो कारक तत्त्व हुन सक्छ । तर, यत्तिकै कारणले रोगी पतिको उपेक्षा नै गर्नुपर्ने गरी निजसित बोलचाल नै बन्द गर्नु त पर्ने थिएन होला । त्यो पनि जेठी–कान्छी दुवैले । मानवीयताको सामान्य नियमले पनि यसो नगरेकै जाती ठान्थ्यो होला । तर, सारा नियम र काइदा कानुनको बर्खिलाप जान यी दुई रानीसाहेबहरूलाई के कुराले प्रेरित गर्‍यो होला ? सोचमग्न छु ।

०००

अप्रत्याशित रूपमा सौता भनेर आएकी कान्छीलाई जेठी रानीसाहेबले देख्नै सकिनन् ।

‘कतिपल्ट बाझाबाझ भयो । कतिपल्ट भुत्लाभुत्ली भयो । ठेगानै छैन । राजविराजको घरको आँगनबाट सुरु भएको हाम्रो दङ्गल मूल सडक हुँदै चोकसम्मै पुग्थ्यो । मेला लाग्थ्यो । मेला हेर्न आउनेहरूबाटै न्यायाधीश निस्कन्थे र कचहरी पनि लाग्थ्यो । कतिपटक कचहरी लाग्यो, कतिपटक वार्ता भयो, कतिपटक सम्झौता भयो र फेरि कतिपटक वार्ता भङ्ग भयो र सम्झौता तोडियो भन्ने हिसाब नै छैन’, पिएकै सुरमा जेठीले भनेको हुनुपर्छ ।

अनि पिएकै बेला कान्छीले पनि यो प्रसङ्गलाई अझ विस्तार गर्दै भनेको हुनुपर्छ, ‘हाम्रो झगडाको सबैभन्दा चल्तीको कारण थियो, बेडरुम । ठेकेदार राजासाहेब बल्लबल्ल महिना–डेढ महिनामा घर फिरिबक्सिन्थ्यो । अनि उहाँको बेडरुममा को सुत्ने भन्ने विषयमा सुरु भएको हाम्रो ठाकठुक जहिले पनि हिंस्रक मोडमा समाप्त हुन्थ्यो ।’

‘झगडा भएपछि मिलापत्र कसरी हुन्थ्यो ?’, मैले पक्कै सोधेको थिएँ ।

‘जब झगडा सकेर चोकबाट फर्किन्थ्यौं, राजासाहेबको फिर्ती सवारी भैसक्थ्यो ।’

दुवै रानीसाहेब अनि खित्का छाडेर हाँस्थे । उनीहरू हाँस्दा उनीहरू पचास वर्षका रहँदैनथे । दुवै अल्हड युवतीमा रूपान्तरित हुन्थे र उनीहरूको गालामा रोमाञ्चको रातो चढ्थ्यो । आँखामा उमङ्गको नशा देखिन्थ्यो ।

राजासाहेबले दुवैलाई बराबरी माया दिए कि दिएनन्, उनै जानून् । तर, उनले आफ्ना दुवै रानीसाहेबहरूलाई समान रूपले दिएको उपहार थियो– चुरोट र रक्सी । जेठी त पहिले नै अम्मली भैसकेकी थिइन्, सौता लाग्न गएको केही महिनापछि कान्छी रानीसाहेब पनि उस्तै अम्मली बनेर निस्किइन् । त्यसपछि रक्सीको ब्रान्डलाई लिएर पनि उधुम झगडा हुन थाल्यो । दिदीलाई ह्विस्की स्वादिलो लाग्ने, बैनीलाई भोड्का स्वादिलो लाग्ने । राजासाहेबले ह्विस्की ल्याए पनि झगडा, भोड्का ल्याए पनि झगडा । चुरोटमा एउटीलाई याक चाहिने, अर्कीलाई गैंडा मन पर्ने ।

‘राजासाहेब प्राय: घर नआउने । हामी भने हरेक दिन झगडा गर्ने अनेक अनेक विषय खोजिरहन्थ्यौं । हामीलाई एकअर्काले बोलेको पनि मन पर्दैनथ्यो, एक अर्काले खाएको पनि मन पर्दैनथ्यो । मैले उडाएको चुरोटको धूवाँ दिज्यूको कोठामा पुग्यो भने पनि लफडा सुरु भैहाल्थ्यो । दिज्यू हजुरलाई जेठी रानीसाहेब हुँ भन्ने गर्व, मलाई भने म राजाकी प्यारी कान्छी रानी हुँ भन्ने घमण्ड । हाम्रो सल्तनतमा कहिल्यै शान्ति भएन । हाम्रो रियासतमा सन्तोष कहिल्यै भएन’, निर्धक्क भन्थिन् कान्छीले र मज्जाले हाँस्थिन् दिज्यू हजुर ।

मैले उनीहरूलाई भेट्दा राजासाहेबले आफ्नो नश्वर चोला त्याग गरेको धेरै भएकै थिएन । तर, उनीहरू त्यो पीडाबाट पूरै उब्रिसकेका थिए । अझ उनीहरूबीचको कुराकानी सुन्दा, उनीहरूको जीवनमा कहिल्यै कुनै राजासाहेब भन्ने प्राणी थिए भन्ने पनि लाग्दैनथ्यो । लाग्थ्यो, राजासाहेब उनीहरूको जिन्दगीको बिर्सन चाहेको पाटा हुन् । उनीहरू दुवै आफ्नो जीवनमा राजासाहेबको उपस्थितिलाई मानौं बिर्सन खोजिरहेका छन् ।

कुनै बेला राजासाहेबको बेडरुमका लागि हानथाप गर्ने यी रानीसाहेबहरू उनको मृत्युपछि पूरै बदलिए । मैले भेट्दा उनीहरू काठमाडौंको कुनै बैङ्कमा धितोमा रहेका सम्पत्तिका केही कागजातहरू लिन आएका थिए । उनीहरू जहाँ–जहाँ गए, सँगै गए र सँगै ल्याप्चे लगाए । राजासाहेबले लाखौं तिर्नुरहेछ । अलिकति जेठीले माइतीसित सापटी लिइन्, अलिकति कान्छीले दाजुभाइसित जुटाइन् । सबै लेनादेना टुङ्गिएर जब सम्पत्ति नामसारी गर्नुपर्‍यो, उनीहरूबीचको सम्बन्धको अर्को गजबको पक्ष देखापर्‍यो । जेठी रानीसाहेबले भन्ने, ‘तिमी मभन्दा कान्छी छौ । अनेक रोग पालेर बसेकी छु । त्यसमाथि बिर्सने रोगले पनि समात्छ कि जस्तो लाग्न थालेको छ । राजविराजको एउटा घर मेरो नाममा छाडिदिएर बाँकी दुइटा घर, घडेरी र खेतहरू तिम्रो नाममा गराऊ ।’

दिदीको भनाइमा कान्छी रानीसाहेबले आपत्ति प्रकट गर्दै भन्ने, ‘त्यस्तो हुँदैन । हजुर होइबक्सन्छ भन्ने जान्दाजान्दै मै सौता लाग्न गएकी हुँ । म नभएको भए सबै सम्पत्ति हजुरको एकालौटी हुन्थ्यो । त्यसैले यो सम्पत्तिमा हजुरकै हक हुनुपर्छ । मलाई एउटा बस्ने बास भए हुन्छ ।’

यी रानीसाहेबका यस्ता तर्क–वितर्क सुनेर उनीहरूका माइतीका सदस्यहरू चकित हुन्थे । उनीहरूको एउटै मत थियो, ‘राजासाहेबको मृत्युपछि दुवै सठियाई गएका छन् ।’

लगभग बीसवर्षे वैवाहिक जीवनमा लगभग दस वर्ष राजासाहेबको बेडरुममा कसको कति हक भन्ने झगडामै यी दुई रानीको समय बितेको थियो । बाँकी वर्ष रोगले जीर्ण भएका राजासाहेबको स्याहार–सुसारमा । समयको यस्तो खेलाले दुवैलाई सन्तान प्राप्तिको सुख दिएन । सुरुका केही वर्ष यस कुरामा दुवै रानीहरूलाई गुनासो थियो । दुवैलाई आफू हुँदाहुँदै राजासाहेबले अर्कीलाई भुँडी बोकाइदेलान् भन्ने पिरलो थियो । त्यसैले उनीहरूको एउटै ध्याउन्न हुन्थ्यो, राजासाहेब मसित सुतेनन् भने अर्कीसित पनि सुत्न पाउन्नन् । सुत्ने र सुत्न नदिने यो चक्करमा राजासाहेबको निद हराम भएको थियो र यसमा दुवै रानीसाहेबलाई खासै चिन्ता थिएन ।

दुई सौताबीचको यस्तो तितो सम्बन्ध सुमधुर कसरी भयो ? यो त समाजकै टाउको दुखाइको विषय भएको थियो । समाज जवाफ खोज्न प्रयत्नरत् थियो । समाज सोच्थ्यो, ‘जवाफ भेटे चोकको चिया दोकानमा चियाको चुस्की लिँदै चर्चा गर्नुहुन्थ्यो ।’ तर, समाज अहिलेसम्म त्यो सानदार अवसरबाट विमुख थियो । हल्का मातेको बेलामा जेठीले भनेकी थिइन्, ‘म पनि साह्रै अबुझ भइछु त्यतिबेला । आफ्नो जे–जस्तो भए पनि तिमीलाई भुँडी बोक्न दिनुपथ्र्यो ।’

कान्छीले कुरालाई हाँसोमा उडाइदिन्थिन्, ‘भो, मलाई पनि नचाहिने घाँडो बोक्नु थिएन । जे भयो, राम्रै भयो ।’

दुवै रानीलाई आफूहरू सन्तानहीन भएकोमा अब कुनै दुखेसो थिएन । विगतका कमी कमजोरीमा अल्झिएर उनीहरू आफ्नो वर्तमानलाई नमिठो बनाउनै चाहन्नथे । यो उनीहरूबीचको सम्बन्धको अर्को सुन्दर पाटो थियो । उनीहरू यो सुन्दरतालाई भविष्यसम्म कायम राख्न तल्लीन थिए । त्यसैले उनीहरूले आफ्नो विगतमा थुप्रिएका सबै खालका तिक्ततालाई विगतकै राजमार्गको कुनै मोड या गल्लीमा छाडेर आएका थिए । उनीहरूलाई त्यो तितोलाई फेरि सम्झिनु थिएन । फेरि आफ्नो सम्बन्धमा खटास ल्याउनु थिएन । फेरि सडकको कचहरीमा उभिएर रोड छाप न्यायाधीशको फैसला सुन्नु थिएन ।

०००

धेरै त होइन, केहीपटक उनीहरूले पिएको देखेको छु । ती क्षणहरूमा सँगै चियर्स भन्दै बसेको पनि छु । मैले उनीहरूमा कसले ह्विस्की र कसले भोड्का खाने प्रतिस्पर्धा भएको देखिनँ । रक्सीमा बरफ हाल्ने कि सोडा भनेर हानथाप भएको पनि देखिनँ । मासुमा खसी खाने कि कुखुरा भनेर बहस भएको पनि थाहा पाइनँ । साँझ रोटी खाने कि भात ज्युनार गर्ने समस्या भएको पनि थाहा पाइनँ । को ठूलो कोठामा सुकला हुने र को सानो पलङमा निदाउने भनेर चिन्ता भएको पनि थाहा पाइनँ ।

‘हामीलाई त अचेल राजासाहेबको बेडरुममा छिर्नै मन लाग्दैन,’ दुवैको समान धारणा यही थियो ।

जेठी रानीसाहेबको माइतीले कुनै डिनरमा कान्छी रानीसाहेबलाई बोलाएनन् भने कान्छीलाई हेलाँ भयो भनेर जेठीको रुवावासी चल्थ्यो । कान्छीको माइतीले दसैं–तिहारमा आफूलाई साडी उपहार दियो तर जेठीलाई दिएन भने कान्छी रिसले आगो हुन्थी । अब उनीहरू दुवैको एउटै भनाइ थियो, ‘मलाई जे दिन्छौ, त्यो अर्की रानीसाहेबलाई पनि दिनुपर्छ । मसित जस्तो आत्मीय व्यवहार गर्छौ, त्यस्तै व्यवहार अर्कीसित पनि गर्नुपर्छ । एक रत्ती तलमाथि गर्न पाइन्न । नत्र उनको मन दुखे, मेरो आत्मा रुन्छ । उनको आँखा रसाए, मेरो मुटुमा सूल उठ्छ ।’

यस्तो हुनु सम्भव छ ? यस्तो आदर्श सम्भव छ ? यस्तो भावुकता सम्भव छ ? सम्बन्धबीचको यस्तो हार्दिकता सम्भव छ ?

सम्भव रहेछ त ।

तर, यस्तो सम्भव भयो कसरी ? कसले गरायो एकअर्काको अनुहारै हेर्न नचाहने यी दुई सौताबीच शान्ति वार्ता ? कसले तयार गर्‍यो यी दुईबीचको सम्झौताको लिखत ? घृणाको पोखरीमा स्नेहको कमल कसरी फुल्यो ? के कुनै हिन्दी सिनेमाको प्राचीन दृश्यझैं आफूले मर्ने बेलामा राजासाहेबले यी दुई सौतालाई छेउछाउमा राखेर एकअर्काको हातमा हात राखिदिएर कुनै कसम ख्वाएका थिए ? कहिल्यै एकअर्कालाई दु:ख नदिने र कहिल्यै एकअर्काको साथ नछाड्ने वाचा बन्धन गराएका थिए ?

‘खाओ मेरो कसम कि तिमीहरू एकअर्कासित कहिल्यै रिसाउने छैनौ । मेरो शिरमा हात राखेर खाओ कसम कि ह्विस्की खाए पनि दुवैले एउटै ब्रान्ड र भोड्का खाए पनि एउटै ब्रान्ड खानेछौ । खाओ मेरो मेरो कसम कि एउटा ढलेमा अर्कोले उठाउनेछौ । कहिल्यै कुखुरा र खसीमा झगडा गर्नेछैनौ ।’

के यस्तै चालु खालका कसम ख्वाएर राजासाहेबले प्राण त्याग गरेका थिए ? के मृत्यु शय्यामा रहेका राजासाहबेसित गरेका कुनै वाचा–बन्धनका कारण यी दुई आपसमा यति हार्दिक र यति सहिष्णु भएका थिए ?

यस्तो पक्कै होइन । यति त मेरो मनले पनि भन्छ । यस विषयमा जसले जे तर्क दिए पनि उनीहरूको सुमधुर सम्बन्धका कारक राजासाहेब हुन् भन्ने म मान्न तयार छैन । किनभने मलाई थाहा छ, विगत लामो समयदेखि यी दुई रानीसाहेबहरूले राजासाहेबलाई वास्तै गरेनन् । राजासाहेबको स्याहार त गरे तर उनको दीर्घजीवनको कामना गरेनन् । राजासाहेबको घाउहरूमा ओखती त लगाइदिए तर उनको पीडामा दुवै जना आहत भएनन् । मृत्युशय्यामा परेका राजासाहेबको मुखमा गंगाजल त हालिदिए तर ‘हँ राजासाहेब ! हँ स्वामि ! हामीलाई छाडेर कुन लोकमा सवारी हुन लागिबक्सियो’ भनेर रुवावासी गरेनन् ।

यी दुई रानीसाहेबहरू निर्दयी थिएनन् । यी स्नेहविहीन थिएनन् । यी प्रेम खोज्ने र प्रेम दिने स्वभावकै प्राणि थिए । यी माया र ममताले भरिपूर्ण स्त्री नै थिए । तर, जीवनको राजमार्ग सोझोसोझो हुँदैन । यसमा कतै सजिला घुम्तीहरू हुन्छन्, कतै धारिला मोडहरू । जीवनको यस्तै कुनै मोड या घुम्तीमा केही त्यस्तो जरुर भएको थियो, जसले यी दुई रानीसाहबेको सोच, व्यवहार र बोलीमा पूरै फरक ल्याइदियो । त्यो मोड कहिले आएको थियो ?

यथार्थमा मैले उनीहरूबाट यो प्रश्नको जवाफ पाइनँ । मैले उनीहरूसित जवाफ मागेको पनि थिइनँ । त्यस साँझ पिउने पिलाउने क्रमपछि मलाई यो प्रश्न सोधूँसोधूँ भन्नेचाहिँ पक्कै लागेको थियो । तर, आँट आएन । सोचेँ, मेरो प्रश्नले रानीसाहेबहरूलाई असहज बनाउन सक्छ । उनीहरूको कुनै भावुक अतीतबाट पर्दा हटेर फेरि उनीहरूलाई रुवाउन सक्छ । उनीहरू हाँसिरहेकै राम्रो । उनीहरू यस्तै आत्मीय र स्नेहले भरिपूर्ण भएकै ठीक । उनीहरू एकअर्काप्रति यस्तै सहिष्णु भएकै बेस । त्यसैले ओठसम्म आएको प्रश्नलाई मैले झर्न दिइनँ । प्रश्न फेरि मेरो अन्तरमै फर्केर गयो र समयक्रमसँगै मेरो यादबाट पनि विस्मृत बन्यो ।

तर, आज जब यो संस्मरण लेख्न बसेँ, कुनै बेला मेरो ओठसम्मै आइपुगेको त्यही प्रश्न मेरो मथिङ्गलमा फेरि चिप्लेकिराझैं सलक–सलक गर्न थाल्यो ।

त्यो रात अबेर भैसकेको थियो । साथी र म अलि बढी नै मात्तिइसकेका थियौं । उसले जेठी रानीसाहेबसित भन्यो, ‘अब हजुरहरू सुकला भइबक्सियोस् ।’

अनि बैठकको दायाँ–बायाँतिर रहेको दुइटा कोठातिर देखाउँदै दुवैसित भन्यो, ‘हजुरको कोठा यो, हजुरको त्यो ।’

दुवै रानीसाहेब मौन भए । दुवैको अनुहारमा गाढा अन्धकार छायो । मानौं साथीले उनीहरूसित कुनै अप्रिय कुरा गरेको थियो । उनीहरू भारी मनले उठे र साथीले देखाएको कोठातिर लागे । हामीबीचमा थियौं । बैठकमा भुइँमा ओछ्यान लगाएर सुत्यौं ।

मध्यरातमा अँध्यारैमा मैले देखेँ, कान्छी रानीसाहेबको छाया जेठी रानीसाहेबको कोठातिर जाँदै छ । कसैले थाहा नपाउने गरी । सुटुक्क ।

०००

रोगले सिकिस्त पार्दै लगेपछि सम्भवत: एक दिन राजासाहेबले भनेको हुन सक्छ, ‘अब मेरो जीवनको ठेगान छैन । जीवनको ज्योति झ्याप्प कुनै बेला पनि निभ्न सक्छ । बोल्दाबोल्दै म मौन हुन सक्छु । हेर्दाहेर्दै मेरा आँखाहरू पत्थरझैं स्थिर भैदिन सक्छन् । कुनै बेला पनि मेरो शरीर शीताङ्ग भैदिन सक्छ । त्यसैले मेरो जीवनका यी अन्तिम दिनहरूमा तिमीहरूले मेरो साथ नछाड । दिनमा पनि मेरै छेउछाउ बसिराख । राति पनि मेरै बेडरुममा आऊ । मेरै दायाँ–बायाँ सुत्ने गर ।’

राजासाहेबका ती अन्तिम दिनहरूमा केही दिन जेठी रानीसाहेब राजासाहेबको दायाँतिर र कान्छी बायाँतिर सुकला होइबक्सेको हुन सक्छ । बिस्तारै दायाँ–बायाँको बानी परेको हुन सक्छ । बिस्तारै बीचबाट राजासाहेबको देहको पर्खाल हटेको हुन सक्छ ।

त्यसपछि नै रानीसाहेबहरूका लागि राजासाहेब औचित्यहीन भएको हुन सक्छ । त्यसपछि नै रानीसाहेबहरूलाई एकअर्काको अथाह माया लाग्न थालेको हुनुपर्छ । त्यसपछि नै दुवै रानीसाहेब एकअर्काको लागि आत्मिक, दैहिक र भावनात्मक रूपले जरुरी बनेको हुन सक्छ ।

बस्, योभन्दा बढ्ता मैले यहाँ केही लेख्नु हुँदैन । यो संस्मरण हो भने मैले नदेखेका र नबुझेका कुरामा यही नै सत्य हो भनेर दावी गर्नु हुँदैन । यो कथा हो भने पनि मैले यही नै भएको हो भनेर निर्णय सुनाउनु हुँदैन । लेखकले न्यायाधीश बन्ने हतार गर्नु हुँदैन ।

तर, एउटा कुरामा म अझै अलमलमा छु । मैले जीवनमा केही दर्जन कथाहरू लेखें, किनभने ती कथा नै थिए । केही संस्मरणहरू लेखें, किनभने ती स्मृतिहरूसितै जोडिएका थिए । तर, योचाहिँ के हो ? संस्मरण या कथा ? संस्मरण हो भने ती दुई रानीसाहेबप्रति मेरो अथाह श्रद्धा छ । कथा हो भने यो प्रेमकथालाई मेरो सलाम छ ।

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : माघ ९, २०७७ १८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मैलो कमिज : एक भयानक प्रश्‍न

मधेसमा बाढी आयो र हजारौं गरिबको उठिबास भयो। केही दिनपछि बाढीप्रभावित क्षेत्रको निरीक्षण गर्न हेलिकप्टर चढे र प्रधानमन्त्री आए । उनी एक गरिबलाई देखे र स्तब्ध भए ।
नयनराज पाण्डे

‘हाम्रा सम्माननीय प्रधानमन्त्री श्री दलबहादुर एकाएक बेपत्ता हुनुभयो ।’ सहरमा हल्ला फैलियो र त्यो ‘हल्ला’ खबर बनेर फैलिँदैफैलिँदै सीमान्त गाउँको म रहेको मुकामसम्म पनि आइपुग्यो । मुलुक र मुलुकवासी कसैले पनि त्यो खबरमाथि विश्वास गरेनन् । मलाई पनि विश्वास भएन । तर, अन्तत: त्यो खबर सत्य सावित भयो । प्रधानमन्त्री साँच्चिकै हराएका रहेछन् ।

खबरमा भनिएअनुसार, अघिल्लो मध्यरातसम्म उनी केही कागजातहरूमा हस्ताक्षर गरेर सुतेका थिए । बिहान भने उनी आफ्नो ओछ्यानमै थिएनन् । उनी आफ्नो कार्यालयमा पनि फेला परेनन् र महलजस्तो सरकारी निवासमा पनि । उनको चस्मा उनकै कार्यालयको टेबलमै फेला पर्‍यो । उनको मोबाइल उनले प्रयोग गर्ने बाथरुममा फेला पर्‍यो । उनले लगाउने गरेको नक्कली दाँत उनको सरकारी निवासको डाइनिङ टेबलमै फेला पर्‍यो । उनको नाडीघडी उनकै कार्यालयको ड्रयरमा फेला पर्‍यो । उनको जुत्ता निवासको ढोकैमा फेला पर्‍यो । उनको हातमा ज्योतिषहरूले धारण गर्न दिएका मुगा, रुबी र नीलमका औंठीहरू उनको बेडरुमकै साइड टेबलमा फेला पर्‍यो । उनको कलम, सिगार केस र ह्विस्की राख्ने हिप फ्लास्क पनि निर्धारित ठाउँमै फेला परे । प्रधानमन्त्रीको चरित्र, आनीबानी र उनको रवाफिलो व्यक्तित्व जनाउने सबै सामग्रीहरू फेला परे । तर, प्रधानमन्त्री कतै फेला परेनन् । मुलुकले प्रश्न गर्न थाल्यो, ‘प्रधानमन्त्री हुन् कि तोरीको गोदाममा हराएको आलपिन ?’

केही महिनाअघि प्रधानमन्त्रीको मुटुमा पेसमेकर राखिएको थियो । जीवनपर्यन्त मुटुमै भइरहनुपर्ने त्यो पेसमेकर उनकै कुर्सीमा टिकटिक गरिरहेको थियो । यो सबैलाई तर्साउने खालको दृश्य थियो । के कसैले प्रधानमन्त्रीको हत्या गरेर उनको मुटुबाट पेसमेकर झिकेर थपक्क कुर्सीमा राखिदिएको थियो ? या बेपत्ता हुनुुअघि प्रधानमन्त्री आफैँले आफ्नो मुटु खोतलेर पेसमेकर झिकेर त्यहाँ राखेका थिए ?

दुवै कुरा कहालीलाग्दा थिए । तर, सबैभन्दा कहालीलाग्दो कुरा त उनी गायब हुनु नै थियो । त्यो पनि बिनासूचना । कुनै उपप्रधानमन्त्रीलाई कार्यकारी अख्तियारीसमेत नदिई ।

हजारौं सुराकी परिचालित भए । तर, कसैले पनि प्रधानमन्त्रीबारे कुनै सुराक फेला पार्न सकेन । मुलुकको गुप्तचर संयन्त्र पूरै मजाक सावित भएको थियो ।

तर, मुलुकलाई थाहा नभएको कुरा मलाई थाहा छ । प्रधानमन्त्री कहाँ बेपत्ता भए भन्ने कुराको म पूरा जानकार छु । म उनका बारेमा तपाईंलाई पूरै सूचना दिन सक्छु । तर, त्यसभन्दा पहिले तपाईंले मेरो यो एकालाप ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ ।

मेरो सर्त यही हो— मलाई पढ्नुस् । मलाई बुझ्नुस् । र, हराएका प्रधानमन्त्रीलाई फेला पार्नुस् ।

***

मानिस सामाजिक प्राणी हो । यो कुरा प्राथमिक कक्षादेखि नै तपाईंहरूले पढ्दै आउनुभएको हो । तपाईंका मातापिताले पनि यही पढ्नुभयो र तपाईंका सन्ततिहरू पनि त्यही घोक्दै छन् । विद्वान्हरूले आजपर्यन्त यही पढाइरहेका छन् । पढाइरहेका पनि के भन्नु, रटाइरहेका छन् । के उनीहरूलाई मानिसहरू असामाजिक भइदेलान् भन्ने शङ्का छ ? कतै उनीहरूलाई मानिस सामाजिक प्राणी हो भन्ने कुरामा नै संशय त छैन ?

मलाई भने संशय छ ।

मलाई संशय भएर के हुन्छ ? यो असामाजिक संसारमा मेरो सोच र संवेदनाको के अर्थ ? म किलोमा झुन्डिएको मैलो न मैलो कमिज न हुँ । मेरो अस्तित्व के ? मेरो हैसियत के ? मेरा बाहुलाका कुहिनाहरूमा प्वाल परेका छन् । कलरमा मयलको थुप्रो छ । मबाट हरदम पसिनाको अमिलो गन्ध आइरहन्छ । मैले आफ्नो वास्तविक रङ र स्वरूप गुमाइसकेको छु । मलाई तपाईं जति जीर्ण र फोहोर कल्पना गर्नुहुन्छ, मेरो यो एकालाप पढ्न तपाईंलाई त्यति नै मजा आउनेछ । यो एकालापको सफलता तपाईंको कल्पनाशीलतामा निर्भर छ । तर, म ग्यारेन्टी गर्छु, मेरो एकालापले तपाईंलाई त्यति नै मजा दिनेछ, जति मजा तपाईंहरूलाई कफी खाँदै गरिब पात्रका कथाहरू पढ्दा आउने गर्छ ।

आउनुस्, कथाको मजा लिनुस् र एकान्तमा बौद्धिक मैथुन गर्नुस् ।

***

मेरो एकालापको सुरुआत म केही थान प्रश्नहरूबाट गर्न चाहन्छु ।

के तपाईंलाई आफ्नो प्रधानमन्त्रीले कुन ब्रान्डको लुगा लगाउनुहुन्छ भन्ने थाहा छ ? हुन त यो कुरा तपाईंलाई थाहा हुन पनि सक्छ । किनभने प्रधानमन्त्री सुत्ने पलङ, उनका जुत्ता र उनका घडीहरूको मूल्य बेलाबेलामा समाचार बन्ने गरेका छन् । तर, मेरो अर्को प्रश्नको जवाफ भने तपाईंलाई पक्कै थाहा छैन । प्रश्न हो— जब प्रधानमन्त्रीका लुगाहरू पुराना हुन्छन्, ती लुगाहरू कहाँ जान्छन् ?

एकाधबाहेक हामीले त्यस्ता कुनै महान् प्रधानमन्त्री पाएका छैनौं, जसको पोसाक संग्रहालयमा सुरक्षित गर्नलायक हुन्छ । त्यसैले मेरो लुगासम्बन्धी यो प्रश्नले तपाईंको दिमाग (यदि कतै बन्धकी राख्नुभएको छैन या त्यसमा ताल्चा लगाउनुभएको छैन भने) एक छिनका लागि भए पनि रन्थनिएको हुनुपर्छ ।

हुने–खानेहरूले आफ्ना लुगाहरू पुराना भएपछि घरेलु कामदार या तिनका आफन्तलाई दिने गर्छन् । केहीले बाढीपहिरोका बेला सुकुम्बासी या मुसहरजस्ता बस्तीका गरिबहरूका लागि दान दिने गर्छन् । प्रधानमन्त्रीले आफ्नो पुरानो लुगा त्यसरी दान दिन्छन्/दिन्नन्, तपाईंलाई पक्कै पनि थाहा छैन । प्रधानमन्त्रीले लगाउने कमिज, पाइन्ट, गन्जी या कट्टुको नियति के हुन्छ ? उनको मोजाको भविष्य के हुन्छ ? जाडोमा उनले लगाउने पन्जा पुरानो भएपछि कता जान्छ ? उनका पुराना टोपी, टाई र मफलरहरू अहिले कहाँ छन् ? उनले स्नान गरिसकेपछि प्रयोग गर्ने टवेल या उनले पसिना या नाक पुछ्ने हाते रुमालहरू अहिले कुन हालतमा कहाँ छन् ? के यी प्रश्नहरू कहिल्यै तपाईंको दिमागमा उम्रिएका छन् ? पक्कै छैनन् । अब सोच्न थाल्नुस् । किनभने मेरोजस्तै ती पाइन्ट, गन्जी, कट्टु या रुमालहरूको पनि कुनै कथा हुन सक्छ । तिनका पनि खुसी र व्यथाहरू हुन सक्छन् । तिनले पनि कतै कसैलाई मैलेजस्तै आफ्नो कहानी या एकालाप सुनाइरहेका हुन सक्छन् ।

***

म कुनै बेला प्रधानमन्त्रीले लगाउने कमिज थिएँ । हुने–खानेहरू एउटै लुगा धेरैपटक लगाइरहँदैनन् । तिनले चाँडोचाँडो नयाँ लुगा किन्छन् । अझ प्रधानमन्त्रीका लुगाका लागि त राज्यले बजेट नै छुट्याएको हुन सक्छ । यस्तै ल्याप्स हुनै लागेको बजेटबाट असार मसान्तमा प्रधानमन्त्रीका सहयोगीहरूले हतारहतार कुनै सानदार मलको महँगो पसलबाट मलाई किनेर ल्याएका थिए । मेरो मूल्य कति हो, मलाई थाहा छैन । तर, प्रधानमन्त्रीका लागि भनेपछि मेरो वास्तविक मूल्यमा साहुले थप मूल्य जोड्यो । प्रधानमन्त्रीका सहयोगीले त्यसमा आफ्नो कमिसन थपे । यसरी म मूल्यवान भएर प्रधानमन्त्री निवासमा छिरें ।

मेरा केही महिना आराममा बिते । मलाई गर्मी या जाडो भएन । म कहिल्यै पसिनाले निथ्रुक्क भइनँ । मलाई त्यतिबेला चरम गर्वको आभास भएको थियो । किनभने म प्रधानमन्त्रीको हरेक चिन्तन र चिन्तामा सामेल थिएँ । म सत्ता टिकाउने उनका षड्यन्त्रहरूमा सामेल थिएँ । म उनका कतिपय तोकहरूमा सामेल थिएँ । उनले गरेका हस्ताक्षरहरूमा सामेल थिएँ । उनका नजिकका आफन्तहरूलाई ठेक्कापट्टा दिलाउने उनको मनसाय र आदेशमा पनि सामेल थिएँ । म उनले माफियाहरूसित गरेका लेनदेन र वार्तालापहरूमा सामेल थिएँ । म उनले देश र जनतासित गरेका कपटपूर्ण वाचाहरूमा सामेल थिएँ ।

त्यहीबेला देशमा फैलिएको थियो एउटा अज्ञात रोग । कतिले देउता रिसाएकाले त्यो रोग फैलिएको हो भन्थे । कतिले त्यो रोगलाई मान्छेसित प्रकृतिले लिइरहेको प्रतिशोध ठान्थे । रोगको कारण र निवारणबारे वैज्ञानिकहरू अलमलमा थिए । बुद्धिजीवीहरू रोगमा राजनीति, अर्थशास्त्र र समाजशास्त्र मिसमास पारेर टेलिभिजनका पर्दामा बहस गर्न थालेका थिए ।

घाम उदाउँथ्यो । बत्ती पनि बल्थ्यो । तर, पनि त्यो अँध्यारो समय थियो । मान्छेका मनभित्रका उज्यालाहरू निभेका थिए । देश पूरै मौन थियो । मान्छेसितै डराइरहेका थिए मान्छेहरू । आफन्तसितै सशंकित भइरहेका थिए मान्छेहरू । रोकिएका थिए सुख र आनन्दका वार्तालापहरू । बन्द थिए मित्रहरूबीचका ठट्टाहरू । प्रेमी र प्रेमिकाहरूबीचको भेटघाट बन्द भएको थियो । मान्छेहरूले लिन छाडेका थिए आमाबाबुको आशीर्वाद । चुम्बनहरू हराएका थिए । स्पर्शहरू वर्जित भएका थिए । प्रजनन अंगहरूमा धमाधम ताल्चा लाग्न थालेका थिए । मान्छे अज्ञात रोगको भयले आत्तिएको थियो । ऐनामा आफ्नै प्रतिविम्बसित पनि तर्सिन थालेको थियो मान्छे । ठान्थ्यो, उसकै रूप धरेर कोही उसको घरमा जीवाणुु र विषाणुसहित प्रवेश गरेको छ । मान्छेका यात्राशील पाइलाहरू घरको संघारभित्र रोकिएका थिए । उसले आफूलाई माया गर्नेहरूलाई नै घरमा प्रवेश निषेध गरेको थियो । उसलाई हावामा शत्रुहरू ओहोरदोहोर गरिरहेको आभास भइरहेको थियो । उसले टेक्ने जमिन र उसले हेर्ने आकाशप्रति ऊ सशंकित थियो । यतिखेर मान्छे श्रृष्टिको सर्वाधिक दु:खी प्राणी सावित भएको थियो ।

यस्तोमा एक दिन कुनै सहयोगीले प्रधानमन्त्रीलाई भनिदियो, ‘यो रोग पोसाकबाट पनि सर्छ । त्यसैले यो बेला पुराना पोसाकहरूको प्रयोग उपयुक्त छैन ।’

मलाई तत्काल प्रधानमन्त्रीले आफ्नो शरीरबाट उतारे । गन्जी, कट्टु र मोजा पनि फुकाले । सहयोगीले पन्जा लगाएको हातले हामीहरूलाई बडो उपेक्षापूर्वक एउटा पोलिथिनको झोलामा कोच्यो । अर्को सहयोगीले प्रधानमन्त्री निवासको फोहोर थुपार्ने ठाउँमा राखिदियो । अर्को दिन नगरपालिकाको गाडी आयो । एउटाले हामीलाई कन्टेनरमा थन्क्यायो । हामी सबै आत्तियौं । आफ्नो समयको सबैभन्दा शक्तिशाली मानिसको सुगन्धित वदनबाट एकाएक उत्रिएर एउटा भयावह फोहोर संसारमा प्रवेश गर्नुपर्दा म दु:खी भइसकेको थिएँ । डम्पिङसाइटमै पुगेपछि त मेरो होसै हरायो ।

होस खुल्दा म मधेसको एक गरिब मजदुरको शरीरमा थिएँ ।

देशबाट अज्ञात रोगको भय हटिसकेको थियो । तर, प्रधानमन्त्री साविककै महलमा बिराजमान थिए र नयाँ कमिजमा ठाँटिएर माफियाका नाइकेहरूसित नयाँ ठेक्कापट्टाको कमिसन तय गरिरहेका थिए । उनी उसैगरी जनघाती निर्णयहरूमा तोक लगाइरहेका थिए । उसैगरी दमनका आदेश दिइरहेका थिए र उसैगरी जनताको मजाक उडाइरहेका थिए ।

म भने यतिन्जेलसम्म मैलो न मैलो भइसकेको थिएँ । ठाउँठाउँमा उध्रिइ र च्यातिइसकेको थिएँ । मैले आफ्नो वास्तविक पहिचान गुमाइसकेको थिएँ । तर, पहिचानको बहसको वातावरण कुण्ठित भइरहेको समयमा मैले मेरो पहिचानको मुद्दा उठोस् भन्ने कामना पनि राखिनँ । बस्, मैले सोच्न थालें, राजधानीको आलिसान महलमा बिराजमान प्रधानमन्त्रीको शरीरबाट उत्रिएर म टाढाको मधेसको एउटा गरिब श्रमिकको शरीरमा कसरी बस्न आइपुगें ! उसले कहाँ पायो मलाई ? मैले प्रधानमन्त्रीको सुकोमल देहदेखि गरिबको जीर्ण शरीरसम्मको यात्रा कसरी तय गरें ? जवाफ थिएन ।

तर, मैले अनुमान लगाएँ ।

सम्भवत: डम्पिङसाइटमा फोहोर उधिन्ने केटाकेटीहरूले मलाई फेला पारे । यसो नियाले । तिनीहरूको पातलो शरीरमा म फिट हुने कुरै भएन । उनीहरूले मलाई धोइपखाली गरे र कमिजको खाँचो परेको अर्को कुनै गरिबलाई बेचिदिए । पाएको पैसाले केहीले चुरोट खाए, केहीले चाउचाउ । सम्भवत: केही दिन त्यो गरिबले मलाई लगायो पनि । तर, उसको शरीरमा ब्रान्डेड कमिज देखेर कुनै कलेजनिरको चियापसलमा चिया खाँदै गरेका केही विद्यार्थी भाइबैनीहरूले उसलाई उल्लीबिल्ली पारे । अपमानबोधका कारणले उसले डेरामा पुगेर मलाई फुकाल्यो । साँझ धोइपखाली गरेर अर्को दिन उसले मलाई काठमाडौंको न्युरोडको सेकेन्ड ह्यान्ड लुगाहरूलाई नयाँ बनाएर बेच्ने एउटा साहुलाई सुम्पियो । सम्भवत: त्यसपछि म केही दिन उसकै फुटपाथ पसलमा लुगाहरूको डंगुरमा यता र उता भइरहें । सायद एक दिन एक जना सरकारी कर्मचारी सपरिवार न्युरोडमा किनमेलमा आए । उनीहरूले नजिकैको ब्रान्डेड पसलबाट आफ्ना लागि, श्रीमती र छोराछोरीका लागि महँगा लुगाहरू किने । तर, उनको घरमा एक वृद्ध पिता पनि थिए र त्यो दिन बाबुको मुख हेर्ने दिन पनि थियो । उनले मलाई रोजे र घर पुगेर पितालाई लगाइदिएर फोटो पनि खिचे । उनले साँझसम्म सामाजिक सञ्जालमा त्यो फोटोबारे आएका प्रतिक्रियाका हिसाबकिताब गर्दै बसे ।

सम्भवत: त्यहीताका मधेसमा बाढी आयो र हजारौं गरिबहरूको उठिबास भयो । उनीहरू बेघर भए । उनीहरूसित खाने कुुरा भएन । लगाउने लुगा पनि भएन । वृद्ध पितालाई दया लाग्यो र उनले मलाई लुगा संकलन गर्न आएको एक टोलीलाई सुम्पिदिए । यतिन्जेल म बेहोसीमै थिएँ । होसमा आउँदा भने म बाढीपीडित एक गरिब श्रमिकको शरीरमा थिएँ ।

केही दिनपछि बाढीप्रभावित क्षेत्रको निरीक्षण गर्न हेलिकप्टर चढेर प्रधानमन्त्री आए । उनले बाढीपीडितहरूलाई चिउरा, चाउचाउ र चियापत्तिका पाकेटहरू पनि बाँडे । बाँड्दाबाँड्दै प्रधानमन्त्री एक जना गरिबलाई देखेर जिल्ल परे । स्तब्ध भए । होइन, उनी गरिबलाई देखेर स्तब्ध भएका थिएनन् । किनभने गरिबीसित उनी परिचित छन् । उनीजस्ता पात्रहरूकै कारण गरिबी देशमा संस्थागत भएको भन्ने विषयमा उनी जानकार थिए । उनी स्तब्ध त मलाई देखेर भएका थिए । किनभने कुनै बेला उनैले पहिरिएको कमिज एउटा नयाँ देहसहित ठिंग उनका सामु उभिएको थियो ।

जसरी गरिब एउटा प्रश्न हो । जसरी भोको मान्छेको आँखा एउटा प्रश्न हो । त्यसरी नै मैलो कमिज पनि एउटा खतरनाक प्रश्न हो । सम्भवत: प्रधानमन्त्री त्यही प्रश्नसित आत्तिएका थिए । म मैलो भएकाले प्रधानमन्त्रीले मलाई अँगालो हाल्न सकेनन् । मप्रति आत्मीयता प्रकट गर्न पनि सकेनन् । उनलाई आफ्नै आत्मा या आफ्नै अतीतको कुनै प्रतिकृति हेरिरहेको आभास भएको थियो सायद । त्यो आभासले उनलाई बिसन्चो गर्‍यो । उनलाई ज्वरो आयो ।

***

लामै समयसम्म प्रधानमन्त्री बिरामी भए भन्ने कुरा मुलुकसँगै मैले पनि थाहा पाएँ । उनी ज्वरोमै बर्बराउन थालेका थिए रे १ सम्भवत: उनी बेलाबेला मलाई सम्झन्थे र झनै आत्तिन्थे । उनले अरू कसैलाई आफ्नो समस्या बताउन पनि सकेका थिएनन् । कुनै बेला उनैले सगर्व धारण गरेको उनकै कमिज अहिले एउटा गरिब र भोको मान्छेको शरीरमा टाँस्सिएको छ । यो त उनकै लागि पनि लज्जाको विषय थियो । त्यस्तो विषय अरूलाई भनेर कसरी सार्वजनिक गर्नु ? त्यही कारणले उनको रोग झन्झन् बल्झिएको हुनुपर्छ र उनी झन्झन् कमजोर बन्दै गएको हुनुपर्छ ।

तर, यति नै कारणले उनी हराइहाल्नुपर्ने त थिएन । अचम्मको कुरा त के भने, उच्च सुरक्षा सतर्कता अपनाइने उनको सरकारी महलमा उनी बेपत्ता भएको कसैले चालै पाएन । तर, यसो भनिहाल्न पनि मिल्दैन । उनी सुटुक्क गेटबाट निस्कँदा एउटा भुस्याहा कुुकुरले त उनलाई देखेकै थियो । तर, कसैले उसको बयान लिएन । नत्र कुकुरले भन्ने थियो, ‘प्रधानमन्त्री पूरै नाङ्गो त हुुनहुन्थेन । उहाँले कट्टु लगाउनुभएको थियो । उहाँको खुट्टामा मोजा पनि थियो । शरीरमा कमिज पो थिएन, शिरमा टोपी त थियो । उहाँको गलामा मफलर पनि थियो र हातमा पन्जा पनि । गेटबाट निस्केको केहीबेरसम्म त मैले उहाँको शरीर पनि देखेकै हुँ  । तर, केही क्षणमै सडकमा उहाँको शरीर हरायो र उहाँको टोपी, मफलर, कट्टु र मोजा मात्र हिँडिरहेको थियो ।’

***

एक दिन मलाई धारण गरिरहेको शरीरले एउटा दलदलमा केही चलायमान वस्तु भास्सिँदै गरेको देख्यो । उसले दलदलबाट त्यो वस्तुलाई निकाल्यो । हेर्दा मान्छेकै जस्तो आकृति त देखिन्थ्यो । तर, त्यो आकृतिभित्र मान्छे थिएन । बस् माथि टोपी थियो, घाँटीमा मफलर थियो, अलिक तल कट्टु र अझै तल मोजा थियो ।

उसले हिलो र मैलोमा लतपतिएको त्यो आकृतिलाई घरसम्म ल्याउन आवश्यक ठानेन । किनभने त्यो देह र आत्माबिनाको आकृति थियो । तर, मलाई धारण गरेको त्यो मनुवा दयालु थियो । उसले आफ्नो कछाड फुकाल्यो र त्यसैले त्यो मैलो र अमूर्त आकृतिलाई छोपिदियो । त्यो उसले मानवजस्तै देखिने आकृतिका लागि गर्न सक्ने सबैभन्दा उच्च सम्मान थियो ।

यो सबै दृश्य मैले देखेकै हुँ । कुनै बेला म उनको देहसित अभ्यस्त थिएँ । त्यसैले त्यो आकृति प्रधानमन्त्रीकै हो भन्ने पनि मलाई थाहा थियो । तर, म कमिज न हुँ । कमिजले कसरी बोल्छ ? कमिजले के बोल्छ ? त्यसमाथि मैलो न मैलो कमिज ! मैलो मान्छेको कुरा नपत्याउने समाजमा मैलो कमिजको कुरा झन् कसले पत्याउने ?

***

अचानक हराएका प्रधानमन्त्री उसरी नै अचानक फेरि प्रधानमन्त्री निवासमा देखापरे । उनको शरीरभरि हिलो लागेको थियो । उनको हुलिया देखेर सबै चकित भए । सहयोगीहरूले उनलाई फेरि नयाँ टोपी, नयाँ मफलर, नयाँ गन्जी, नयाँ कमिज, नयाँ कट्टु र नयाँ पाइन्ट लगाइदिए । चिकित्सकहरूले फेरि उनको मुटुमा पेसमेकर राखिदिए । निर्जीव देखिएका प्रधानमन्त्री फेरि चलायमान देखिए । सिंहदरबारमा एक प्रेस कन्फ्रेन्स गरेर हराएका प्रधानमन्त्रीलाई सार्वजनिक गरियो ।

राति प्रधानमन्त्री निवासमा आतिसबाजी गरियो ।

त्यो हर्षोल्लास रातभरि मात्र कायम रह्यो ।

बिहान भने फेरि अर्को अप्रिय खबर सार्वजनिक भइहाल्यो, ‘प्रधानमन्त्री आफ्नै निवासमा मैलो न मैलो कछाडमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला पर्नुभयो ।’

पोस्टमार्टम रिपोर्ट आयो । रिपोर्टमा लेखिएको थियो, ‘प्रधानमन्त्रीको आकृतिभित्र उहाँको देह नै थिएन । आत्मा पनि थिएन ।’

पूरै राज्यसंयन्त्र कछाडको मालिकको खोजीमा लाग्यो । अन्तत: मलाई धारण गरेको देह गिरफ्तार भयो । न्यायालयले उसलाई मृत्युदण्डको घोषणा गर्‍यो । कछाड नभएकाले उसको तल्लो अंग नग्न अवस्थामा थियो । उसले आफूलाई झुन्ड्याउन आएकाहरूसित भन्यो, ‘जब म तल नांगै छु भने माथि किन ढाक्ने मैले ?’

त्यसैले आफूले सूलीमा झुन्डिनुअघि मभित्रको गरिब देहले मलाई आफूबाट अलग्यायो र नजिकैको किलोमा झुन्ड्याइदियो ।

म झुन्डिएको किलोबाट पूरै मुलुक देखिन्छ । मुलुकको पूरै राजनीति पनि देखिन्छ । प्रधानमन्त्रीका नयाँ पोसाकहरू पनि देखिन्छन् । नयाँ पोसाकका प्रधानमन्त्रीहरू पनि देखिन्छन् । मैले नदेखेको र नबुझेको एउटै कुरा छ– प्रधानमन्त्रीका पुराना पोसाकहरू कहाँ गायब हुन्छन् ?

प्रकाशित : असार २७, २०७७ १०:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×