एकादेशमा एउटा साथी थियो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

एकादेशमा एउटा साथी थियो

आहुति

संसारमा सबै मानिसहरू खराब छन् तर खराब मानिसहरूभित्र धेरै वा थोरै असल चीज छन् । तिनै असल चीजहरूलाई जोड्नु, अगाडि ल्याउनु र त्यसमार्फत सारा खराबीका विरुद्ध लड्नु नै क्रान्तिकारीहरूको काम हो ।–स्वनाम साथी

बितेको महिनाको एक साँझ करिब सत्तरी वर्षको उमेरमा खसेको एउटा साथीको तत्कालमा परिचयको नाम थियो– स्वनाम साथी । श्रमिक वर्ग, उत्पीडितहरू र सारा मानवताको मुक्तिका पक्षमा आफ्नो अध्ययन, भोगाइ र सिकाइबाट सँगालिएका असाधारण महत्त्वका निष्कर्षहरू लगातार साथीहरूलाई बोलीचालीमा उसले बाँडिरहन्थ्यो । विद्रोही र दार्शनिक रूपचन्द्र विष्टले आफ्नो अन्त्येष्टिमा अन्तिम आफन्त तोकेको यो साथी रूपचन्द्र जति पनि आफ्ना कुराहरू लेख्दैनथ्यो । अल्छी ठान्न नमिल्ने, बाटो छेकिएपछि भौंतारिएको कमिलाझैँ सधैँ सक्रिय । भाषा र ज्ञानको समस्या मान्न नमिल्ने, कम्तीमा आधा दर्जन भाषा बोल्ने र विज्ञानका धेरै शाखाका सूचनाहरूको भण्डारण गर्ने । तैपनि नलेख्ने प्रवृत्ति किन थियो ? साथीको यो प्रवृत्तिबारे कुनै साथीसँग सम्भवतः यसको सही जवाफ छैन । नेपालको कम्युनिस्ट तथा धेरैखाले उत्पीडितहरूका विभिन्न ससाना जमातभित्र सीमित रहन उसले चाहेकाले सायद लोकतान्त्रिक ट्रेडमार्कअन्तर्गतका व्यापक मानिसहरूबीच उसको ठोस परिचय गुमनाम थियो । तर, साथीको चिन्तन र व्यवहारको आयाम भने कुनै पनि वैचारिकीअन्तर्गतको किन नहोस्, त्यसभित्र झिंगाको पित्त बराबरको मात्र पनि सत्य र उज्यालो लुकेको छ भने, त्यसलाई आम जीवनमा जोड्न लागिपर्ने खालको थियो । रूपचन्द्र विष्टजस्तै स्वनाम साथी आज धेरै वास्ता नगरिएको नाम हो । यो बेवास्ता गलत राजनीति र रैथाने चिन्तन प्रक्रियालाई डस्ने आयातित चिन्तनका कारण होइन, बरु आयातकर्ता बन्नुमा मात्र मख्ख पर्ने प्रवृत्तिका कारण संस्थागत भइरहेको हो । रैथाने वा आयातित सही वैचारकीलाई जीवनकरण गर्ने प्रक्रिया जब तीव्र हुनेछ, तब कम्युनिस्ट वा लोकतान्त्रिक धाराको प्रत्येक सच्चा मानवताको मुक्तिको पक्षधरले रूपचन्द्र विष्ट र स्वनाम साथीलाई खोज्ने र बुझ्ने सिलसिला पनि अवश्य अगाडि आउनेछ ।

मानिसलाई थाहा छ— मृत्यु स्वाभाविक वैज्ञानिक प्रक्रिया हो तर मानिसले कहिल्यै पनि मृत्युलाई सामयिक मान्न सकेन । जीवनको आनन्द र जीवितको सत्कर्मले नै मृत्युलाई सामयिक स्वीकार गर्न समाजलाई सधैँ गाह्रो हुँदै आयो । आजसम्म मारिएकाहरू वा मरेकाहरू सबै नै कसै न कसैका साथी थिए, स्वनाम साथी भने सबैभित्रको असल चीजको साथी थियो । उसको समीपमा एकाध पल बिताएका प्रत्येक मानिसले उसका निम्ति कम्तीमा एक कुरुवा आँसु बगाइदिन सक्छ तर ऊ भावुकताको व्यापारी थिएन । उसको सम्झनामा भावनात्मक उच्छवास भरिएका सयौँ पानाहरू पनि भरिँदै छन् आजभोलि तर ऊ भावनामाथि खेलबाड गरेर विजय रोज्ने खेलाडी थिएन । उसका निम्ति ‘महानता’ ठट्टाको विषय थियो, ‘त्याग’ निजी स्वार्थकै कालभैरवको भयानक अवतार अनि ‘योगदान’ चाहिँ ब्याजखोरको लालसा । साथीका निम्ति जीवन केवल एक सच्चा सरल साथी थियो । आफ्नो भागमा परेको दायित्व सधैँ पूरा गर्न तम्सिनु र प्राप्त चीजहरू सम्पूर्ण रूपमा भोग गर्नु नै जीवनको परिभाषा थियो । के त्यस्तो मानिसको सम्झना भावनामा बगेर आँसुमय बनाउनु सही होला ? मरेका मानिसका निम्ति उसको चर्चा शतप्रतिशत व्यर्थको कुरा हो । स्वनाम साथीकै तरिकामा मलाई पनि भन्न मन लाग्छ— मरेपछि मेरो लासलाई दुनियाँभरिको मानिसले थुके पनि वा लात्तीले गुल्ट्याए पनि केही फरक पर्दैन किनकि मेरो लास त म होइन । साथीको थोरै संगतले त यसरी सोच्न सिकाएको थियो भने उसकै बारेमा केवल भावनामा बगेर मात्र किन बोल्नु हामी साथीहरूले ? चिसोका विरुद्ध ऊ सधैँ न्यानो त थियो तर आगोमय अनिष्टका विरुद्ध नाइनलझैं पग्लिने होइन, कपासजस्तै अटेरी दृढ थियो किनभने ऊ मूलतः सैद्धान्तिक मान्छे थियो । त्यसैले जरुरी छ— अपरिचित र नयाँ पुस्ताका निम्ति उसको सम्झना उसैले नै अँगालेको सिद्धन्तकै कसीमा घोटेर उसलाई बुझ्ने र बुझाउने कोसिस गर्नु । हो, उसको बारेमा यही सिलसिलाको सुरुआत नै सही हुनेछ । श्रमजीवी र मानवताको सच्चा साथी बन्न असाधारण रूपमा कठोर थियो स्वनाम साथी, तब त्यही उद्देश्यका निम्ति उसमाथि पनि कठोर हुनु नै साथी बन्ने सच्चा प्रयत्न ठहरिनेछ ।

विसं २०४६ को परिवर्तनपछि, पाटनढोकाको गोप्य कोठामा पहिलोपटक भेट हुँदा पञ्चायतकालमा पार्टीमा सुमन नामले चर्चित व्यक्ति त्यही मानिस थियो जसले, नागरिकता मैत्रेयी बुद्ध लामाको नाममा बनाएको थियो । इन्जिनियरिङको पढाइ छाडेर पूर्णकालीन राजनीतिक जीवनमा छिटो हाम्फाल्नु नै शंकाको विषय बनाएर अनावश्यक पार्टीबाट सताइएको मसँग हात मिलाउँदै उसले भनेको थियो, ‘तपाईंमाथि हामीले अन्याय गरेका छौं साथी, गल्ती भाछ ।’ जिल्लास्तरीय साधारण कार्यकर्ता म तर ऊ त्यति बेलाको तिलस्मी केन्द्रीय नेता तर उसलाई विनम्रतापूर्वक गल्तीमा माफी माग्न आउँथ्यो । जब हामीसँगै सुतेथ्यौँ, म रातभरि सुत्न सकिनँ किनभने ऊ निदाउँदा यसरी घुर्ने र श्वास फेर्ने गर्थ्यो कि डर लाग्थ्यो । अरू साथीबाट थाहा भयो कि साथी त मेरुदण्ड सुक्दै जाने अनि दमको रोगबाट ग्रस्त हो, डाक्टरहरूले अब बढीमा दस वर्षको आयु बाँकी छ भनेको पनि सात वर्ष भयो । त्यो बेला पाँच कम्युनिस्ट पार्टीबीच एकता भएर नेकपा (एकता केन्द्र) बनाउने माहोलमा ऊ गज्जबले प्रफुल्ल भएर सक्रिय थियो । उसबारेको उत्सुकतासँगै थाहा भयो— त्यो मान्छेको वास्तविक नागरिकताको नाम शशी शेरचन हो । उसको प्रेमिकासँग विछोड हुँदा कलंकीका राजथला साथीको घरमा रगतको टीका लगाइदिएर प्रेमिकालाई उसले बिदा गरेको थियो । धेरैलाई आज पनि राजनीतिक वृत्तमा मतलब छैन कि उसले पहिलोपटक इतिहासमा आफूभन्दा जात र औपचारिक डिग्रीमा धेरै पछि रहेका रूपलाल विश्वकर्मालाई कामको आधारमा २०३८ सालमा सर्वहारावादी श्रमिक संगठन, नेपाल बनाउँदा नेता स्वीकार गरेको थियो । आज पनि पार्टीमा दलित कार्यकर्ताको नेतृत्व असम्भव लाग्ने अवस्था छ भने, चालीस वर्षअघि दलित नेतृत्वलाई स्वीकार गर्नु साथी सुमनको अकल्पनीय सामाजिक दिशाबोध थियो । आफ्नो ठोस सोचसहितको दिशाबोधबारे आफैँले कहिले जिकिर नगर्ने साथीको स्वभाव बुझ्न अझै कति समय लाग्ने हो भन्न गाह्रो छ ।

जब कम्युनिस्ट पार्टीहरू एकताबद्ध हुन्थे, उसको संगठित सक्रियता प्रफुल्ल देखिन्थ्यो । विसं २०४७ मा नेकपा (एकता केन्द्र) बन्दा या पछि नेकपा (एकता केन्द्र –मसाल) बन्दा होस् । तर, पार्टीहरूबीच फुट हुँदा उसको सक्रियता जरा उखेलेको फर्सीको लहराजस्तै बन्थ्यो । विचार र कार्यदिशामा क्रान्तिकारी कित्तामा समर्थन गरे पनि ऊ नियमित पार्टीको कार्ययोजनामा होइन, बरु आफ्नै सक्रियताको मनलाग्दी कार्यमा सक्रिय बन्न पुग्थ्यो । ऊ कहिले समलिंगी अधिकारको वकालतमा व्यस्त हुन्थ्यो, कहिले यौन व्यवसायी महिलाहरूको घाउमा मल्हम लगाइरहेको हुन्थ्यो । कम्युनिस्ट पार्टीका निम्ति कुनै सूचीमा नपरेका ती विषयमा काम गर्दै पार्टीको नियमित कार्ययोजनाबाट अलग भइरहँदा पनि पार्टीले उसको अलग कर्ममाथि कहिल्यै एउटा प्रश्नसम्म उठाउँन सक्तैनथ्यो । नेपाली समाजको सबैभन्दा पिँधको दलित र वनमान्छे ठानिने चेपाङका बीच कम्युनिस्ट कर्म एकाकार गराउने क्रममा कमरेड शब्दलाई ‘साथी’ मा ऊ हितका साथीहरूले रूपान्तरण गरेका थिए । पञ्चायतकालमा कमरेडको सट्टा पार्टीमा उनीहरूले सहयोद्धालाई साथी सम्बोधन गरेका थिए । कमरेडको सट्टा साथी शब्द गज्जब सुहाउँदो थियो नेपालीपनका लागि तर कसैले ध्यान दिएनन्, त्यसैले सायद आफ्नो नाम नै उसले स्वनाम साथी बनायो । उसका प्रयत्नहरू रैथाने जीवन व्यवहार र क्रान्तिका निम्ति थिए तर उसले बुझाउन सकेन, साथीहरूले बुझ्न पनि सकेनन् । यस क्रममा क्रमशः पार्टीको कार्ययोजना लागू नगर्ने नेता बन्दै गयो । अचम्मको कुरा त पार्टीको कार्ययोजना लागू नगरे पनि, पार्टीभित्र कुनै ठोस जिम्मेवारी नलिए पनि पार्टीमा सम्मानित नेता वा कमिटीमा समेत रहिरहने व्यक्तित्व बनिरह्यो । पार्टी योजनामा जिम्मेवारी वहन नगरे पनि बिनाप्रश्न सम्मानित नेता बनिरहने स्थिति यसकारण बनिरह्यो कि उसले उठाउने जायज प्रश्नहरूको उत्तर दिने ल्याकत पार्टीको कुनै नेतासँग थिएन । आन्दोलनको यसप्रकारको हविगतले गर्दा शशी शेरचन उर्फ सुमन उर्फ स्वनाम साथी तत्कालीन कार्यनीति र कार्यदिशाको नेता कम बरु सिद्धान्त एवं आदर्शको नेता मात्र साबित हुने वातावरण बन्दै गयो ।

भारतमा बसेर नेपालमा राजनीति गर्ने विसं २०४० वरपरको समयमा क्रान्तिका निम्ति रूपलाल विश्वकर्मा र स्वनाम साथीहरूले गुल्मीको पुर्तीघाटको बैंक कब्जा गरेका थिए तर पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेन । त्यसपछिको पञ्चायतको दमन अनि रोगी शरीर स्वनाम साथीका निम्ति डरलाग्दो समय साबित भयो । उसको नेता रूपलाल विश्वकर्मा त पिँधमै खेलेर हुर्केकाले पिँधमै घुलमिल भएर टिक्यो । स्वनाम साथी त माओले चीनबाट गरेको सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको आह्वानबाट विश्वविद्यालय च्यातेर निस्केको थियो । ऊसँगै विश्वविद्यालय छाड्नेहरू कोही लेख्ने बहानामा काठमाडौंमा घडेरी खोज्न त कोही अन्य बहानामा क्रान्तिको कष्टकर मोर्चाबाट भागिसकेका थिए । जो बाँकी थिए, उनीहरू पनि पैतृक सम्पत्तिसहित थिए । एक्लो त केवल स्वनाम साथी थियो, जोसँग न निजी सम्पत्ति थियो, न स्वस्थ शरीर, न नै हार मान्न तयार क्रान्तिकारी जिन्दगी । भन्ने गरिन्छ— शरीर खास केही होइन, तर भौतिकवादी भएर भोग्दा शरीर छैन भने अरू केही पनि होइन । भौतिक शरीर जर्जर, परिवारसँग सम्बन्धविच्छेद, प्रिय साथीहरूको क्रान्तिकारी जीवनबाट पलायन, पार्टी संकटग्रस्त तर श्रमजीवी वर्ग र मानवताका निम्ति निरन्तर लड्ने चाहना । यही भयानक यथार्थका बीचबाट नै जन्मिन पुग्यो— असाधारण विनम्र स्वनाम साथी । उसको विनम्रता बाँचेर अगाडि बढ्न बेइमानी दुनियाँका अगाडि रचिएको विवश एक कलाबाट उत्पन्न थियो वा अरू नै केही थियो ? किटेर भन्न निकै गाह्रो छ ।

चिनियाँ सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको आदर्शलाई पछ्याएर स्वनाम साथीहरूले निजी सम्पत्ति क्रान्तिका निम्ति अर्पेर सम्पूर्ण रूपमा सर्वहाराकरण हुने निर्णयलाई लागू गरेका थिए । तर, निर्णयमा सहीछाप गर्ने अरू सबैजसो निजी जोगाडतिरै अन्ततः फर्किए तर ऊ फर्केन । निजी जीवनलाई भत्काएपछि सामाजिक जीवनको ठोस ढाँचा के हुने भन्ने प्रश्नको उत्तरबिना नै गरिएको सर्वहाराकरण यो साथीका निम्ति सबैभन्दा महँगो साबित भएको थियो । निर्णय र निष्ठामा अडिक रहेको उसको व्यक्तित्वले सम्मान त आर्जन गरिरहेको हुन्थ्यो तर द्वैनन्दिनको भौतिक अभावको जाँतोले उसलाई हरेक पल रेटिरहन्थ्यो । बडा बडा नेता विद्वान्हरू दिनभरि ऊसँग गफिन्थे तर साँझ परेसँगै ऊ कहिले पार्टी अफिसकै एउटा कुनामा या कुनै व्यापारी साथीको कम्प्युटर कोठामा लम्पसार पर्न बाध्य हुन्थ्यो । यो एक महिना, एक वर्षको कुरा थिएन बरु लगातार दर्जनौं वर्षको कहर थियो । निजी सम्पत्ति र निजी पद प्राप्तिको घीनलाग्दो रछ्यानजस्तो बन्न पुगेको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सोनाम साथी भीषण अभावका बीचमा पनि एउटा निरीह पात्र बन्न पुगेन बरु सधैं अरूलाई केही न केही दिइरहन सक्ने अनौठो दृष्टान्त बन्न सफल भयो । यस अर्थमा स्वनाम एउटा साथी मात्र होइन सन्त थियो ।

माओवादी पार्टीको नेतृत्वमण्डलीमा सैद्धान्तिक र सांस्कृतिक रूपमा आएको तीव्र स्खलनको रापले त्यो सन्त साथीलाई पनि लपेट्न खोज्यो । कहिले कतैबाट आएको ठूलो धनराशिको सेयर उसको नाममा जम्मा गरिन्थ्यो । यस्तो समयमा धेरैजसो बैठकमा पछाडि बस्न रुचाउने उसलाई नेताहरू ‘अगाडि आउनुस्, अगाडि...’ भनेर बोलाइरहन्थे । साथीका निम्ति जति पैसाको मामला भए पनि कुनै वास्ताको विषय थिएन तर कतै हडप्ने पो हो कि ठानेर उसलाई अरू नै बहानामा देशबाहिर लगेर जबरजस्ती धम्क्याएर ऊबाट सेयर अर्को व्यक्तिको नाममा नामसारी गर्नेसम्मका काम भए । आन्दोलनमा आएको भयानक विसंगतिबाट के एउटा व्यक्ति सम्पूर्ण रूपमा बच्न सम्भव थियो ? कदापि थिएन । भन्न त ठट्टाकै भाषामा उसले भनेको थियो— विवाहको नाटक गरियो । तर, विवाह संस्थाकै विरोधमा रहेको सन्तको जीवनमा विवाह एउटा तिखो विसंगतिको प्रवेशबाहेक अरू केही थिएन । पुँजीवादमा लिप्त आफ्नो पार्टीका नेताहरूलाई उसले ‘साहु कम्युनिस्ट’ नामकरण गरी कित्ता प्रस्ट त पार्‍यो तर साहु कम्युनिस्टहरूसँग सम्पूर्ण रूपमा सम्बन्धविच्छेद गर्न सकेन । सन्त जीवनको यो अर्को टिठलाग्दो विसंगति थियो । इन्जिनियर प्रेमिका किरण गौतमसँग सँगै बस्न थालेपछि र पुरानो परिवारको पनि आर्थिक हालत हल्का सुध्रिएपछि धेरैले आशा गरेका थिए— सन्त फेरि नयाँ युगको क्रान्तिको रणनीतिमा संगठित हुन सबैलाई आह्वान गर्दै अगाडि आउनेछ तर त्यसो हुन सकेन । उसलाई त्यसो गर्न केले अल्झायो, पत्तै भएन । माओवादी पार्टीको बैठक सकिएपछि सबै नेताहरू आ–आफ्ना गाडीहरू स्टार्ट गर्न थाल्थे तर सर्वहाराकृत स्वनाम साथी भने एउटा सानो झोला हातमा झुन्ड्याएर तर्सिएको साङ्लोजस्तै आज कता जाने भन्ने ध्याउन्नामा पार्टीको आँगनमा पैदल सल्बलाइरहेको हुन्थ्यो । स्वनाम साथी व्यक्तिको त मृत्यु भयो तर उसले भीषण आँधीको बीचमा पनि आफ्नो प्रवृत्ति जोगाएर क्रान्तिकारीहरूका हातमा थमाइदिन सफल भयो । निश्चय पनि व्यापक श्रमजीवी र मानवताको मुक्तिका निम्ति सम्पूर्ण रूपमा समर्पित रहने त्यो प्रवृत्ति व्यक्ति स्वनामजस्तै आज मधुरो साँझमा कम्युनिस्ट गन्तव्य खोजेर सल्बलाइरहेको छ ।

प्रकाशित : माघ ३, २०७७ ११:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चेतनामा प्रतिगमन

अहिले प्रतिगमनकारी संसद् विघटनको घटनासँगै हिजो नयाँ व्यवस्थाका निम्ति लडेका व्यक्तिहरूका चेतनामा प्रतिगमनका छरपस्ट उदाहरणहरू दिगमिग लाग्ने स्तरमा छताछुल्ल भइरहेका छन् ।
आहुति

संसद्को विघटनसँगै हठात्झैं देखा परेको राजनीतिक प्रतिगमनले नेपाल र नेपाली समाजलाई एउटा अनिश्चयको डरलाग्दो सुरुङमा प्रवेश गराएको छ । साम्राज्यवादी शक्तिकेन्द्रहरूको चलखेलसहित प्रकट भएको हुनाले यो प्रतिगमनको गन्तव्य तत्काल किटान गर्न सकिने अवस्था पनि छैन । 

देशका क्रान्तिकारी शक्तिहरू, प्रगतिशील बौद्धिक जमात र सचेत नागरिक तप्काले योजनाबद्ध रूपमा प्रतिरोधलाई संगठित नगर्ने हो भने निश्चय पनि यो प्रतिगमन अरू केही दर्जन वर्ष नेपाली समाजलाई पछाडि धकेल्ने स्तरमा विकास हुन सक्ने सम्भावना टड्कारो छ । त्यसैले यो निकै गम्भीर विषय हो । व्यक्ति र प्रवृत्तिका रूपमा प्रधानमन्त्री ओली, सतहको परिवेशका रूपमा नेकपा (नेकपा) भित्रको गुट संघर्ष निमित्त कारणका रूपमा देखा परे पनि आजको संकटको वस्तुगत कारणचाहिँ दलाल संसदीय पुँजीवादी व्यवस्थाको असफलतामै रहेको यथार्थ ठम्याउन धेरै कठिन छैन ।

तर के कुरा पनि गम्भीर ध्यानयोग्य हुन्छ भने, वस्तुगत कारण जतिसुकै बलशाली भए पनि यस प्रकारको राजनीतिक प्रतिगमन जन्मिनका निम्ति आम समाजको, त्यसमा पनि समाजको सबैभन्दा अगाडि बढेको मानिएको हिस्साको चेतनाको माहोल कस्तो छ भन्ने विषयले महत्त्वपूर्ण सहायक भूमिका खेल्छ । कुनै पनि समाजमा सामान्यतया समाजको सबैभन्दा अगाडि मानिएको ठूलो हिस्साको चेतनामा प्रतिगमनबिना राजनीतिक प्रतिगमन सम्भव नै हुन्न । त्यसैले आजको प्रतिगमनको सही प्रतिरोध र वास्तविक समाधानको दिशामा अगाडि बढ्न नेपाली समाजमा कुन र कस्तो प्रकारको चेतनामा प्रतिगमनको जग तयार हुन पुग्यो जसमाथि आजको राजनीतिक प्रतिगमन खडा हुन सम्भव भयो भन्ने आयाममाथि गम्भीर विमर्श जरुरी भएको छ ।

चेतनामा प्रतिगमन र राजनीतिक प्रतिगमनबीचको साइनो बुझ्नका निम्ति तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले चालेको प्रतिगमनकारी हस्तक्षेपको माहोललाई विश्लेषण गर्दा पनि प्रस्ट हुन्छ । २०४६ को परिवर्तनपछि स्थापित संसदीय व्यवस्थाले जनताका आधारभूत समस्या समाधान गर्न नसक्ने वस्तुगत परिस्थिति प्रकट भयो तर संसदीय व्यवस्थाका पक्षधर पार्टीहरू, त्यसका कार्यकर्ता र बुद्धिजीवीहरूचाहिँ त्यही व्यवस्था सर्वोत्तम भएको नारा लगाउँदै त्यसबाट निजी स्वार्थपूर्तिको हन्तकाली दोहनमा लिप्त हुन पुगे । सामाजिक असन्तुष्टि र विद्रोहको माओवादी आन्दोलन लगातार विकसित हुँदै जाँदा पनि उनीहरू त्यही सुरविहीन राग अलापिरहेका थिए ।

संसद्वादी पार्टीका नेता–कार्यकर्ता र बुद्धिजीवीको जमात त्यही थियो जसले पञ्चायतका विरुद्ध लड्न आम जनतामाझ प्रगतिशील सपना सञ्चार गरेको थियो । तर, पञ्चायतको अन्त्यपछि सत्ता, शक्ति र आर्थिक लाभ भागबन्डाका निम्ति पार्टी फोराफोर, सांसद किनबेच, भ्रष्टाचार र कमिसनखोरीजस्ता विषयको नेतृत्व त्यही जमातले छ्याल्लब्याल्ल देखिने गरी गर्न थाल्यो । पञ्चायतका विरुद्ध तीस वर्ष लड्ने समाजको सबैभन्दा अगाडि रहेको हिस्सामा भएको त्यो चेतनामा प्रतिगमन थियो । त्यो चेतनामा प्रतिगमन कुन स्तरमा थियो भन्ने स्मरण गर्नका निम्ति व्यवस्थालाई नै अपदस्थ गर्ने राजाको प्रधानमन्त्री बन्न मरिहत्ते गर्ने, प्रतिगमन आधा सच्चिएको विश्लेषण गर्ने र प्रधानमन्त्री बन्न निवेदन हाल्ने हदसम्म नेपाली कांग्रेस र एमाले पुगेको घटना काफी छ । एकातिर पञ्चायतका विरुद्ध संघर्षमा निर्माण गरिएका आदर्श र मूल्यहरूको विघटनले आम जनतामा वितृष्णा, अर्कातिर सत्ता, शक्ति र आर्थिक लाभका निम्ति जे पनि गर्ने गरी भएको चेतनामा प्रतिगमनको माहोलमै ज्ञानेन्द्रको प्रतिगामी हस्तक्षेप सम्भव भएको थियो ।

त्यति बेलाको चेतनामा भएको प्रतिगमनको माहोललाई बुझ्न संसदीय पार्टीहरूको जमातको हविगत मात्र होइन, समुदायगत अगुवाहरूका हर्कतहरू सम्झिँदा पनि छ्याङ्ग हुन्छ । गोरेबहादुर खपाङ्गी, बद्रीप्रसाद मण्डल हुँदै गोल्चे सार्कीसम्म प्रतिगमनको मतियार बन्ने स्थिति चेतनामा प्रतिगमनका ठोस दसीहरू हुन् । किनभने उनीहरू पार्टी राजनीतिमा मात्र होइन, बरु पञ्चायत अनि बहुदलकालमा समेत आआफ्ना समुदायका योद्धा थिए । चेतनामा प्रतिगमनको त्यही माहोलका कारण त प्रतिगमनविरोधी त्यति बेलाका संसदीय पार्टीहरूको आन्दोलन काठमाडौंको रत्नपार्कको तत्कालीन रातोघरको वरपर मात्रै कैयौं महिना मरन्च्याँसे आकारमा टाक्सिएको थियो ।

त्यति बेला त्यो आन्दोलन टाक्सिनुको मुख्य कारण थियो—संसदीय पार्टीहरूकै व्यापक कार्यकर्ता, समर्थक र आम जनतामा पार्टीहरूप्रति विश्वास गुमेको अवस्था । त्यो अवस्थाको निर्माणको चुरोचाहिँ चेतनामा नाङ्गै देखिएको प्रतिगमन थियो । जब नयाँ व्यवस्थाको सपना र विद्रोहसहित अगाडि आएको तत्कालीन नेकपा (माओवादी) सँग बाह्रबुँदे समझदारी भयो, त्यसपछि नै संसदीय पार्टीका व्यापक कार्यकर्ता, समर्थक र आम जनताले प्रतिगमन सच्याएर पुरानै चेतनाको प्रतिगमन भएको अवस्था दोहोर्‍याउन नभई नयाँ व्यवस्थामा जाने सपना देख्ने परिस्थिति बनेको हो । गणतन्त्रसहितको नयाँ प्रगतिशील व्यवस्थाको सपना समाजले देख्दैनथ्यो भने २०६२/६३ को जनआन्दोलन असम्भव थियो । आज फेरि त्यति बेलाको चेतनामा भएको प्रतिगमनको माहोलजस्तै नयाँ सन्दर्भमा नयाँ ढंगले चेतनामा प्रतिगमनको दुश्चक्र दोहोरिएको छ जसमाथि राजनीतिक प्रतिगमन उभिन सम्भव हुन पुगेको छ ।

अहिले प्रतिगमनकारी संसद् विघटनको घटनासँगै हिजो नयाँ व्यवस्थाका निम्ति लडेका व्यक्तिहरूका चेतनामा प्रतिगमनका छरपस्ट उदाहरणहरू दिगमिग लाग्ने स्तरमा छताछुल्ल भइरहेका छन् । नेकपा (नेकपा) को प्रचण्ड–माधव पक्षका गतिविधि पनि प्रतिगमनका निम्ति एक स्तरमा जिम्मेवार छन् र उनीहरूले यसको समाधानका निम्ति अघि सारेको संसद् पुनःस्थापनाको विकल्प वास्तविक समाधान पनि होइन, यो एउटा पक्ष हो । तर ओली प्रवृत्तिलाई साथ दिन हिजो त्यस खेमासँग गोरु बेचेको साइनोसमेत नराखेकाहरू जसरी हामफालेका छन्, त्यो भने जति बुट्टा भरेर तर्क गरिए पनि चेतनामा भएको प्रतिगमनसिवाय केही होइन ।

सांसद नै नचुनिएकाहरू रातारात मन्त्री बन्न जाने, जनयुद्धका चुनिएका कमान्डरहरू ओली पक्षमा हामफाल्ने अवस्था भनेको चेतनामा भएको प्रतिगमनको टीठलाग्दा ठोस दृश्यहरू हुन् । प्रचण्ड–माधव पक्ष जति खराब भए पनि त्योभन्दा आजको खराब ओली प्रवृत्तिले लादेको प्रतिगमन नै हो । तर एउटा खराबबाट उम्किएर सबैभन्दा खराबको पक्षमा लाग्नु ठीक हो भनी गर्न थालिएका तर्कहरू हास्यास्पद र निर्घिनी स्तरभन्दा माथि रहन सम्भव छैन । आजको प्रतिगमन सही छ भनी तर्क गर्नेहरू अनि त्यसबाट व्यक्तिगत स्वार्थसिद्धिमा रमाउनेहरू ज्ञानेन्द्र शाह, तुलसी गिरी, गोल्चे सार्की प्रवृत्तिका नयाँ संस्करणबाहेक अरू साबित हुनेछैनन् । मात्रामा तल–बितल अनि त्यस्तो साबित हुन कति समय लाग्ला भन्ने विषय मात्र प्रतीक्षाको हो, किनभने अगाडि नबढी प्रगति असम्भव भएको नेपाली समाज पछाडि फर्केर समस्या समाधान हुने त कुनै गल्छेंडो नै बाँकी छैन ।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि चेतनामा प्रतिगमनको यो भयावह अवस्था कसरी जन्मिन पुग्यो र मुख्य जिम्मेवार को हो ? यो विषय अब विमर्शको पहिलो सूचीमा रहनु आवश्यक छ । एमाले पार्टीलाई अझै सही ठान्ने र यसले नै केही गर्छ भनी आशारत कार्यकर्ता र समर्थकहरूको सुधो पङ्क्तिको कुरा बेग्लै हो तर त्यो पार्टीको नेतृत्व पङ्क्तिको चेतनामा प्रतिगमन त ज्ञानेन्द्र शाहको प्रतिगमनसम्म पुग्दा छर्लंगै पुष्टि भइसकेको थियो । तत्कालीन माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आउने नीतिको अर्तजलले मात्र एमाले पुनर्जीवित हुन सम्भव भएको हो ।

गणतन्त्र ल्याउनु बयलगाडामा चढेर अमेरिका जानुजस्तै हो भन्ने त्यति बेलाको ओली प्रवृत्तिको ठट्टा यस कुराको अकाट्य प्रमाण हो । माधव नेपाल प्रवृत्तिले आज आफू नैतिकतावान् भएको, पद्धतिका पक्षमा भएको जुन नारा भट्याइरहेको छ, यो पनि सतही तर्कभन्दा बढी देखा पर्दैन । त्यस प्रवृत्तिले सहिदकी पत्नी ताक्ने लगायतका वर्ग दुस्मनकै स्तरमा संगीन आरोपहरू सार्वजनिक रूपमा समेत ओली पक्षलाई लगाउने तर ओली प्रवृत्तिसँगै बसेर शासित हुने कुरा कसरी क्रान्तिकारी नैतिकताभित्र पर्छ र ? क्रान्तिकारी नैतिकता भनेको आधारभूत रूपमा गलत प्रवृत्तिसँग सम्बन्धविच्छेदमा प्रकट हुन्छ । आधारभूत रूपमै गलत प्रवृत्तिसँग सुलह–सम्झौता गरिन्छ भने त्यो त क्रान्तिकारी नैतिकताको रक्षा होइन, बरु नैतिक रूपमा भ्रष्टाचार पो हुन पुग्छ ।

त्यसैले नेपाल प्रवृत्तिले गर्ने गरेका तर्कहरू पनि आफ्नो चेतनामा भएको प्रतिगमनलाई छोपछाप गर्ने उपायहरू मात्रै हुन् । आजको चेतनामा प्रतिगमनको मुख्य पक्ष तत्कालीन एमालेसँग सम्बन्धित विषय होइन, किनभने त्यो त पहिले नै अग्रगामी अग्रसरताबाट किनारा लागिसकेको पक्ष हो । वास्तवमा आजको चेतनामा प्रतिगमनको मुख्य पक्षको सूत्रधार भनेको माओवादी आन्दोलनको प्रचण्ड नेतृत्वको डफ्फा हो । किनभने, शान्ति प्रक्रियासँगै त्यस पार्टीको मात्र होइन, परिवर्तन चाहने समाजको हरेक समुदायको अग्रगामी चेतना त्यस पार्टीबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा दिशानिर्देशित हुन पुगेको थियो ।

सैद्धान्तिक र कार्यदिशाका कोणबाट दिशाहीन हुन पुगेको प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी डफ्फासँग आफू ठूलो संख्यामा रहेको पहिलो संविधानसभालाई फलदायी बनाउने रणनीति र कौशलसम्म थिएन । दोस्रो संविधानसभासम्म पुग्दा नेतृत्व डफ्फा वर्गीय र सांस्कृतिक रूपमा विवर्गीय तथा स्खलित भैसकेको थियो । पूर्वलडाकु, घाइते र सहिद परिवारसम्मलाई पनि संरक्षण दिन तथा तिनलाई निरन्तर उत्साहित गर्न असफल भइसकेको थियो । त्यो असफलता साधनस्रोतको अभावले होइन, बरु नेतृत्वको विवर्गीयकरण र सांस्कृतिक स्खलनले जन्मिन पुगेको थियो । नेतृत्व डफ्फामा देखा परेको त्यस बीभत्स पुँजीवादी उपभोक्तावादी प्रवृत्तिले गर्दा अलपत्र परेका लडाकुहरूको चेतनामा प्रतिगमन सुरु भयो । नेतृत्व डफ्फाले त राज्यको दोहन वा कमिसनखोरी गरेर जीवन चलाउने भयो तर हजारौं लडाकु र कार्यकर्ताले कसरी बाँच्ने जोहो गरून् ? तब नै सुरु भयो जहाँ जसरी हुन्छ पैसाका निम्ति मरुन्जेल गिर्ने सिलसिला, प्रगतिशील चेतनामा प्रतिगमन ।

यस सिलसिलाबाट जन्मिन सक्ने अकल्पनीय दुर्घटना वैदेशिक रोजगारीले थेगेर मात्रै केही सहज भएको हो, नत्र त्यसबाट जन्मिएको आक्रोश केवल प्रचण्डको गालामा भृकुटीमण्डपमा आएर थप्पडवर्षाले मात्र शिथिल हुँदैनथ्यो । यस क्रममा माओवादी आन्दोलनको दिशा गलत भैसकेको निष्कर्षमा पुग्नेहरू त्यसबाट अलग हुन सुरु गरे । जति नेता–कार्यकर्ता आर्थिक औकात उकास्ने यात्रामा सफल भए, उनीहरू एक वा अर्को नेताको आर्थिक झुन्डमा सम्मिलित हुन पुगे । जो आर्थिक रूपमा अक्षम ठहरिए, उनीहरू निष्क्रिय वा पलायन भए । कार्यकर्ताहरूको विशाल पङ्क्ति भने हिजो लडेको यही नेतृत्व भएकाले यसैले राम्रो गर्ला भन्ने आशामा विस्मित भएर टोलाइरह्यो । यसरी नेपाली क्रान्तिलाई अघि बढाउने सिद्धान्त र रणनीतिमा विकास गर्न नसकेर थला परेको माओवादी आन्दोलन चेतनामा प्रतिगमनको यस कालको सूत्रधारमा परिणत हुन पुग्यो ।

माओवादी आन्दोलन त्यस पार्टीसँग मात्र सम्बन्धित चेतना थिएन, बरु मजदुर, किसान, दलित, महिला, मधेसी, जनजाति, मुस्लिम लगायतका निम्ति उत्प्रेरणा थियो । त्यसैले त्यस पार्टीको नेतृत्व डफ्फामा भएको चेतनाको प्रतिगमन सबैतिर सर्दै गयो । पहिलो संविधानसभासम्म जाज्वल्यमान रहेका उत्पीडित समुदायहरूबाट विकसित नेतृत्वपंक्तिले संविधान बन्ने अवस्थासम्म पुग्दा माओवादी नेतृत्व डफ्फा मुर्झाएसँगै धिपिक्कै ज्योति गुमाउन पुग्यो । आफ्नै विरुद्धमा संविधान पास हुन थाल्दासमेत उत्पीडितहरू चुपचाप सहेर बस्ने स्थिति बन्न पुग्यो । मधेसले केही समय अखडा कायम राखे पनि सत्ताको मोहमा अन्ततः त्यो पनि डुब्यो । यस्तो परिदृश्यसँगै संविधान बनेपछि हिजोका दलित, महिला, जनजाति, मुस्लिम लगायतका उत्पीडित समुदायका नेतृत्वको ठूलो हिस्सा आफ्नै मलामी जान कस्सिएझैं सत्तासीन हुन लामबद्ध भयो ।

पहिचानसहितको संघीयताको त कुरै छाडौं, प्रदेशको नाम राख्नसम्म बोल्न नसक्ने हालतमा जनजाति नेताहरू पुगे । मधेसी आन्दोलन सरकारको मन्त्रीसँग साटियो । दलित आन्दोलन त तीन वर्षसम्म संवैधानिक आयोगसम्म गठन नगर्दा पनि चुपचाप बस्ने हालतमा गिर्न पुग्यो । महिला आन्दोलन बीभत्स बलात्कारका घटनाहरूमा समेत सडकमा आउन नसक्ने गरी थला पर्‍यो । मुस्लिम आन्दोलन बढीमा हज कमिटीमा रकम बाँडफाँटभन्दा माथि उठेन । यो सबै के भएको हो ? यो उत्पीडित समुदायहरूका नेतृत्वको ठूलो हिस्सामा भएको चेतनामा प्रतिगमन नै थियो । पचास वर्षसम्म सबै बलिदानमय परीक्षामा भाग लिएर उत्तीर्ण हुँदै आएको समाजको पीँधबाट उठेको दलित नेता नेकपा (नेकपा) बाट प्राप्त हुने चुत्थो सुविधाकै कारण सामान्य आरक्षणको सुविधा खोसिँदा वा रुकुम हत्याकाण्ड हुँदा विरोधमा उत्रिन नसक्ने मनोविज्ञानको निर्माण भनेको चेतनामै प्रतिगमन हो, अरू केही होइन ।

आज ओली प्रवृत्तिको वकालतमा कम्मर कसेर गम्भीर विषयलाई चुट्किला बनाउँदा पनि ताली ठटाएर उन्मादी बनेको भीड होस् या प्रचण्ड–माधव पक्षमा सत्यका लागि मुट्ठी उचालिरहेको ठान्ने जमात, तिनले न्यूनतम आलोचनात्मक चेतमा समेत आफूलाई उठाउने कष्टतिर लैजाँदैनन् भने, तिनको गतिविधि चेतनामा प्रतिगमनको शृङ्खलाको औजारबाहेक केही बन्न सम्भव छैन ।

त्यसै गरी नागरिक समाजका रूपमा कतिपय तत्त्वले प्रतिगमनको विरोधका नाममा प्रचण्ड समूहका निम्ति साखुल्ले पल्टेर भविष्यमा दुनु भर्ने सपना देखेका छन् भने त्यो पनि चेतनामा प्रतिगमनकै एउटा भद्दा रूप ठहरिनेछ । तसर्थ, जरुरी छ— आजको प्रतिगमनलाई परास्त गर्न अग्रगामी नयाँ परिवर्तनको सपना देख्नु । दलाल पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थाकै विकल्पमा नयाँ व्यवस्था निर्माणमा जुट्नु । त्यो सपनाको सारथि डफ्फा चेतनामै प्रतिगमन भइसकेको जमातबाट जन्मिन असम्भव छ ।

प्रकाशित : पुस २६, २०७७ १२:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×