‘चाडबाड नआएकै जाती’- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘चाडबाड नआएकै जाती’

द्वन्द्वपीडित भन्छन्– ‘पहिला राज्यपक्ष वा विद्रोही भए पनि अहिले दुवै पक्ष पीडित हुन्, राज्यले सम्बोधन गर्नुपर्छ’
दीपक परियार

पोखरा — फोनको प्रतीक्षामा बसेकी नीरु कार्कीले एकाबिहानै रेडियोमा श्रीमान् बितेको खबर सुनिन् । २०५८ असार २२ मा माओवादीले थापेको एम्बुसमा परी प्रहरीमा कार्यरत श्रीमान् सन्तबहादुरले ज्यान गुमाए । बुबा बितेको दुई महिनापछि जन्मिएका डिलबहादुर र १७ वर्षको उमेरमा पति गुमाएकी नीरुलाई चाडबाडले छुँदैन ।

पोखराको सहिदपार्कमा शनिबार निरुले आफूजस्तै द्वन्द्वपीडित भेटिन् । दसैंतिहारजस्ता चाडबाड आउँदा मनमा चल्ने विरह पोखिन् र आफूलाई हल्का बनाइन् । जम्मा भएका द्वन्द्वपीडितले आआफ्ना पीडा सुनाए । सरकारविरुद्ध आक्रोश पोखे । आफू २ वर्षकै हुँदा आमा गुमाएकी नीरुले १४ वर्षकै उमेरमा पर्वतका सन्तबहादुरसँग प्रेमविवाह गरिन् । उनी गर्भवती भएपछि सन्तबहादुरले पोखरा ल्याएर राखे । त्यस दिन सन्तबहादुरसहित १० जनाको प्रहरी टोली बागलुङको खरबाङबाट गुल्मीको बामेटक्सार जाँदै थियो । बीच बाटोमा माओवादीले थापेको एम्बुसमा उनी परे । जागिर सुरु गरेको ४ वर्ष मात्रै भएको थियो । २३ वर्षको उमेरमा सन्तबहादुरले ज्यान गुमाए ।

श्रीमान्को मृत्युपछि उनले अनेक पीडा खेपिन् । घरपरिवारबाट हुने अपमान सहिन् । छोराको भविष्य हेरेर उनी एकसरो लुगामा पोखरा झरिन् । पोखरामा एक सहकारीमा जागिर गरिन् । जेनतेन छोरालाई पढाइन् । छोरा डिलबहादुर २१ वर्ष टेके । श्रीमान् बिनाको चाडबाड नीरुलाई कहिल्यै रमाइलो लागेन । ‘२३ वर्षको श्रीमान् गुमाउँदा, बच्चाले बाउ भन्न नपाउँदा, समाजले हेप्दा कति पीडा हुन्छ भन्ने एकल महिला र सहिद परिवारलाई मात्रै थाहा छ,’ गहभरि आँसु बनाउँदै उनले भन्छिन्, ‘परिवार गुमाएर बसेकोलाई दसैं, तिहारको कुनै महत्त्व छैन । जुन दिन श्रीमान् मरे, हाम्रो खुसी नै हराइसक्यो ।’

एकपल्ट उनले १० लाख रुपैयाँ बुझिन् । त्यसबाहेक शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीको केही सुविधा पाएकी छैनन् । श्रीमान्को आधा पेन्सनबापत मासिक १५ हजार रुपैयाँ पाउँछिन् । पेन्सन पाएकै भएर एकल महिलाले पाउने सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट उनी वञ्चित छिन् । ‘सहिदको परिवारलाई पूरा पेन्सन दिइनुपर्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘पेन्सन पाएको भनेर एकल महिलाले पाउने भत्तामा कटौती गरिनु हुँदैन ।’

पर्वतको कुश्मा नगरपालिका–१३ की कल्पना सुवेदीले पनि २०६१ कात्तिक ६ मा सेनामा रहेका आफ्नो पति गुमाइन् । सुर्खेतमा माओवादीसँगको भिडन्तमा पतिको ज्यान गुमेको थियो । अघिल्लो दिन मात्रै फोनमा कुराकानी भएको पतिको मृत्युको खबर भने उनले ४ दिनपछि मात्रै पाइन् । श्रीमान्का परिवारले उनलाई ढिला खबर गर्दा अन्तिम संस्कारमा समेत उनी सहभागी हुन पाइनन् । सेनामा भर्ती भएको साढे दुई वर्षमै पति गुमाएपछि उनी त्यहाँको माहोलमा बस्न सकिनन् । उनी ३ वर्षीय छोरालाई लिएर पोखरा झरिन् । त्यतिबेला उनले पेन्सनबापत जम्मा १ हजार ७ सय रुपैयाँ पाउँथिन् । पोखरामा कोठाभाडा एक हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्थ्यो । छोरालाई हुर्काउन, पढाउन उनले निकै दुःख गरिन् । ‘बच्चालाई पाल्न धेरै दुःखका काम गरें,’ उनले भनिन्, ‘त्यो गाह्रो सम्झँदा अहिले पनि कहाली लाग्छ ।’

घरपरिवारको हेलाहोचो छँदै थियो, सेनाको ठूलो पदमा रहेका व्यक्तिले पनि उनलाई घोचपेच गरे । सहिद परिवारले पाउने साढे ७ लाख रुपैयाँ लिने र पेन्सनपट्टा बनाउने क्रममा ती व्यक्तिले उनलाई भने, ‘आर्मीको परिवारलाई कति मज्जा ! बाँचे दालभात, मरे सात लाख ।’ श्रीमान् गुमाएपछि उनलाई पनि चाडबाड नआएकै जाती जस्तो लाग्छ । ‘संस्कारअनुसार चाडबाड मान्नैपर्‍यो । तर दसैंमा हामीले लगाउने अक्षता आँसुले भिजाउनुपर्छ । बच्चालाई टीका लगाउँदा आँसु बगाउँदै लगाउनुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘मान्दै नमान्न पाए पीडा हुने थिएन होला ।’ विभिन्न संघसंस्थामा आबद्ध भएपछि उनले द्वन्द्वपीडित एकजुट हुनुपर्छ भन्ने सिकेकी छन् । पहिला राज्यपक्ष वा विद्रोही पक्ष भए पनि अहिले दुवै पक्ष राज्यबाट पीडित भएको उनको तर्क छ । सबै द्वन्द्वपीडित एकजुट भएर सरकारलाई दबाबमूलक कार्यक्रम गर्ने योजना उनले सुनाइन् ।

अपांगता भएका द्वन्द्वपीडितहरूको राष्ट्रिय सञ्जालका गण्डकी प्रदेश अध्यक्ष दूधराज अधिकारी द्वन्द्वपीडितले पाएका दुःख, पीडाका सम्बन्धमा आवाज उठाइरहँदा पनि सरकारले कानमा तेल हालेर बसेको आरोप लगाउँछन् । ‘न्यायालय दलगत स्वार्थमा हिँडेको देखिन्छ । न्याय सम्पादनमा द्वन्द्व पीडितको सवाल ज्युँका त्युँ हुनु नै विडम्बना हो,’ उनी भन्छन् । द्वन्द्वपीडितलाई शान्ति, अमनचयन र न्याय चाहिएको बेला मन खोलेर दसैंतिहार मनाउने वातावरण नभएको उनले बताए । दसैंको शुभकामना आदानप्रदानका लागि शनिबार सञ्जालले सहिद पार्कमा पीडित परिवारका व्यक्तिको जमघट गराएको थियो ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दसैं गीतमा परदेशीको पीडा

नेपाली समाजको आयाम जसरी फेरिएको छ, गीतले त्यसलाई भेट्नै सकेनन् 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ‘ए परदेशी आऊ है गाउँमै, दसैंतिहार आइसक्यो झल्को लाइसक्यो..’ दसैंलक्षित दुई साताअघि सार्वजनिक भएको विष्णु माझीको गीतलाई दर्शक/श्रोताले निकै मन पराए । युट्युबमा सार्वजनिक गीतमा शब्द संगीत सुन्दरमणि अधिकारीको छ । कमाउन परदेश हिँडेका श्रीमान्को सम्झना गर्दै प्रतीक्षा गरिरहेकी श्रीमतीको कथाव्यथालाई गीतमा समेटिएको छ । गीतले बोलेका भावमा आधारित भिडियो छ ।


दसैं पर्वलक्षित गीतहरूमा परदेशको पीडा समेटिएको यो नौलो भने होइन । डेढ दशकदेखि लय तथा भाकामा नौलोपना देखिए पनि विषयवस्तु उस्तै समेटेर दसैं गीतहरू सार्वजनिक भइरहेका छन् । अहिले विषयवस्तु उस्तै खालका दसैंलाई नै लक्षित गरेर बनेका गीतसंगीत पनि निकै न्यून मात्रामा सार्वजनिक हुन थालेका छन् । औंलामा गन्न सकिने दसैं पर्व विशेष गीतहरू विषयवस्तु पुरानै ढर्रामा चलेका छन् ।

गीतहरू अहिले पनि पुरानै ढर्रामा सार्वजनिक हुन नरोकिएको लोक गायक रेशम थापा स्विकार्छन् । ‘६० को दशकमा लोक गीतमा दसैं पर्वबारे धेरै गीतहरू सिर्जना भए,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले थोरैले गीत त सार्वजनिक गरिरहनुभएको छ तर विषयवस्तुमा नौलोपना ल्याउन सक्नुभएन ।’ सांगीतिक बजारले डिजिटल प्रविधिमा

फड्को मारेसँगै गीतको संख्या ह्वात्तै बढ्यो । युट्युबका च्यानलहरूबाट दैनिकजसो गीतहरू सार्वजनिक भइरहेका छन् । महामारीले अन्य क्षेत्रलाई ठप्प बनाए पनि गीतसंगीत क्षेत्र भने यो समयमा झनै मौलायो । गीतसंगीतको सिर्जना र बजार ल्याउन सर्जकहरूबीच बजारमा होडबाजी नै चलको यो अवस्थामा पर्वलक्षित गीतहरूमा नौलो सिर्जना न्यून छन् । आएका अधिकांश गीतहरूमा परदेश पीडा समेटिएका छन् ।

दसैं पर्वका गीतमा ६० को दशकमा जुन विषयवस्तु समावेश गरिएको थियो अहिले भने त्यही क्रम जारी रहेको थापा दाबी गर्छन् । २०५७ सालतिर थापाले दसैंलाई लक्षित गरेर लाहुरे र परदेशीको पीडालाई समेटेर ‘रुमालै छ चिनो’ लोक गीत सार्वजनिक गरे । २०६० सालमा पुनः उनले परदेशीकै कथा समेटेर ‘थालमै सुक्यो अक्षता मुछेर’ गीत ल्याए । तीनताक ती गीतहरू निकै चर्चित थिए । कति परदेशीहरू र तिनलाई कुरेर बसेका परिवार गीत सुनेर भकानिएका स्मरणहरू थापालाई अझै ताजा छ । उनका तिनै गीतहरूले लोक संगीतलाई नौलो आयाम दिएको थापा सुनाउँछन् । गाउँघरमा जुहारी, नाचगानमा मात्र सीमित भएको लोकसंगीतलाई बजार यात्रा तिनै गीतहरूले सघाएको थापाको भनाइ छ । भन्छन्, ‘समय र पुस्ताअनुसार दसैं गीतहरू बजारमा आइरहेका छन् तर स्रोता/दर्शकले फरकपना स्वाद लिन सक्नुभएन । सर्जकले नौलो सिर्जनातिर ध्यान दिन सकेन ।’ छोरो परदेश गएको, आमा कुरी बसेको, गाउँघर शून्य भो भन्ने विषयमा मात्र सर्जकहरू सीमित भएको उनको धारणा छ ।

समय, समाज र यथार्थतालाई मध्यनजर गरेर सिर्जना पस्कन सक्ने खुबी भएका सर्जकका रूपमा लोकगायक पशुपति शर्मासमेत परदेश कथाबाट टाढा जान सकेका छैनन् । शर्माको हालै सार्वजनिक ‘पैसाको बुटो’ बोलको गीतमा पनि कमाउन परदेश गएको एक नेपालीको कथा छ । गीतमा उनलाई खुमन अधिकारी, सन्दीप न्यौपाने, देवी घर्तीलगायतले स्वरमा साथ दिएका छन् । ‘देख्नेलाई आहा छ मनमा के छ भन्ने आफैंलाई थाहा छ,’ जस्ता शब्दमा शर्माले कमाउन परदेश जाने मान्छेलाई आर्थिक उपार्जन गर्न कठिन छ तर त्यसलाई परिवारका सदस्यले नबुझेको मानसिकतालाई गीतमा उतारेका छन् । समसामयिकता दर्शाउने जमर्को गरे पनि उनको गीतमा फेरि उही परदेशीको पीडा नै झल्केको छ ।

दसैं पर्वबारे धेरै विशेषताहरू र तिनका मौलिक पक्षहरूबारे सिर्जनामा खोतल्न सक्ने अर्का लोक सर्जक, नेपाल लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानका उपमहासचिव शिव हमाल सुनाउँछन् । अन्य पर्वभन्दा दसैं पर्व विशेष गीतहरू न्यून र उस्तै किसिमका विषयवस्तुमा सिर्जना भइरहेको उनको पनि ठहर छ । यद्यपि आफूले भने आफ्ना दसैं लक्षित सिर्जनाहरूमा भने एक वर्षको पर्वमा जहाँ, जस्तो छ, त्यही अवस्थामा खुसी र रौनकले पर्वलाई उत्सवका रूपमा मनाऔं भन्ने सन्देश दिँदै आएको उनको भनाइ छ । ‘हाम्रो संगीत बजारमा गीतहरू जुन सफल भयो, त्यही प्याटर्नमा जाने लहर छ,’ उनी थप्छन्, ‘६० को दशकमा परदेशको पीडा समेटेर आएका दसैं गीतहरू निकै चर्चित बने । त्यसपछि त्यस्तै खाले गीतहरू आउन थालेका छन् ।’ पर्वलाई विशेष बनाऔं भन्ने सन्देश दिन गीतसंगीतमा उत्साह तथा उमंग ल्याउने सिर्जना हुनुपर्ने उनको मत छ । परिवारबाट टाढा भएर परदेश बस्नेहरूका लागि त्यसै पनि पीडा छ । पीडालाई बल्झाउने खालका गीतहरूले उहाँलाई झन् दुःख हुन्छ । यसपाला नभए अर्को साल मनाउँला र रमाइलो गरौंला भन्ने दसैं गीतहरू ल्याउन सर्जकले जोड दिनुपर्ने उनी बताउँछन् ।

दसैं पर्व विशेष पुराना गीतहरूलाई विभिन्न युट्युब च्यानलहरूबाट अहिलेको समयसापेक्ष बनाएर सार्वजनिक क्रमसमेत बढ्दो छ । गायक थापाको ‘थालमै सुक्यो अक्षता मुछेर’ गीतलाई हालै पुनः सार्वजनिक गरिएको छ । त्यस्तै हमालको आधा दशकभन्दा बढी पुरानो ‘आयो दसैं’ गीतलाई नयाँ म्युजिक भिडियोसहित पुरानै ट्र्याकमा सार्वजनिक गरिएको छ । दसैं मान्ने संस्कार, रीतिरिवाज, आममानिस प्रतिनिधित्व गर्ने कथा उस्तै रहेकाले दसैं गीतहरूमा विषयवस्तु परिवर्तन नभएको हुन सक्ने लोक गायिका सीता थापा बताउँछिन् । यद्यपि सर्जकले सधैं सिर्जना खोज्नुपर्ने उनको बुझाइ छ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ १०:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×