कान्छीमायाको भान्सा- फिचर - कान्तिपुर समाचार

कान्छीमायाको भान्सा

सरिता श्रेष्ठ

धादिङ — कोरोना संक्रमणको पहिलो लहरका बेला जतासुकै त्रास थियो । नीलकण्ठ–१२ सांकोसकी कान्छीमाया भण्डारी पनि डरै–डरमा थिइन् । ट्रेकिङ गाइडको काम गर्ने उनका २९ वर्षीय छोरा प्रकाश कामविहीन भएपछि घरै आएका थिए । बेरोजगार भएर घर बस्नुपर्दाको छटपटीले उनी दिक्क मान्थे । तीन वर्षअघि भएको बाबुको मृत्युको शोक आमाको अनुहारमा देखिन्थ्यो ।

एक दिन कुराकुरैमा उनले आमासँग युट्युब च्यानल चलाउने सुनाए । २०७२ वैशाखको भूकम्पअघि चार वर्षसम्म मिडिया क्षेत्रमै काम गरेका उनीसँग क्यामरा साथै थियो । ५० वर्षीया कान्छीमायालाई छोराको कुरामा कुनै आपत्ति थिएन । तर, छोराले भनेजसरी क्यामराअघि उभिएर बोल्ने आँट उनमा थिएन । प्रकाशले आमाले सधैंझैं घरमा पकाइतुल्याई गरेकै कुरालाई थोरै फरक तरिकाले भिडियो बनाएर युट्युबमा हाल्ने सोच बनाएका थिए ।

एक दिन ‘माछा...माछा’ भन्दै एक जना व्यापारी आइपुगे । प्रकाशले हत्तपत्त माछा किने र आमालाई भने, ‘आज तपाईंले माछा र ढिँडो बनाउनुपर्‍यो । म भिडियो खिच्छु ।’

भूकम्पले भत्काएको घरको भुइँतलाको भान्सामा कान्छीमाया अप्ठ्यारो मान्दै पसिन् । ढिँडो र माछाको तरकारी बनाउन थालिन् । प्रकाशले सबै खिच्दै गए । कान्छीमायाका लागि न खान्की नौलो थियो, न त पकाउने काम । तर, क्यामराले खिचिरहेको देखेपछि भने कता कता डर लागेजस्तो भयो । उनले भनिन्, ‘तर आफ्नै छोराले त खिचेको त हो नि भनेर डरलाई थामथुम पारें ।’

भिडियो खिचेपछि प्रकाश युट्युब च्यानलको नाम के राख्ने भनेर घोत्लिए । गाउँघरको मौलिक नाम र खाना दुवै भाव झल्किने नामको खाँचो थियो । आमाको नामै कान्छी, अनि उनले पकाएका खानेकुरा राख्ने च्यानलको नाम ‘कान्छी किचन’ राखे ।

क्यामरा पछि लागेको त्यो पहिलो दिन कान्छीमायाले दाउरा जोरिन् । ढुंग्रोले फुफु गरिन् । ढलोटको अम्खोराबाट पानी हालेर डेक्चीमा माछा सफा गरिन्, चुलेसीले काटिन् । सिलौटोमा लसुन, अदुवा र खुर्सानी लसलस पिसिन् । कसौडी बाहिर खरानीको लेप लगाइन् । पानी उमालिन् । अनि थोरै थोरै गरेर कोदोको पिठो हाल्दै मसक्क ढिँडो मस्काइन् । भुंग्रोमा पोलेको टमाटर लसलस थिचेर धनियाँ हालेर चट्ट चटनी बनाइन् । सबै दृश्य प्रकाशले धैर्यपूर्वक खिचे । ‘कसरी पकाउने कोदोको ढिँडो र माछा गाउँघरको जस्तै’ शीर्षक राखेर १३ मिनेट २७ सेकेन्डको भिडियो पोस्ट गरे । उक्त भिडियो केही दिनमै हजारौंले हेरे । सयौं कमेन्ट आए । कान्छीले बनाएको परिकार प्रत्यक्ष चाख्न नपाए पनि बनाएको मन पराउने धेरै भए । जब छोराले उनलाई त्यो देखाए, कान्छीमाया छक्कै परिन् । त्यसपछि फरकफरक परिकार बनाउने, खिच्ने र ती भिडियो अपलोडको सिलसिलाले गति लियो । उनलाई क्यामराको डर हराएजस्तो भयो । ठ्याक्कै एक वर्षअघि पोस्ट गरिएको पहिलो भिडियोको भ्युज १ लाख ३ हजारभन्दा बढी पुगिसकेको छ ।

पहिलो भिडियो पोस्ट गरेपछि आएका प्रतिक्रियाले आमाछोरालाई हौसला दियो । त्यसपछि प्रकाश अझै राम्रो भिडियो कसरी खिच्न सकिएला, धेरैले मन पराउने पाककलाको भिडियो के होला भनेर सोच्न थाले । गाउँघरमा वनभात खाने चलन सम्झिए । आमाहरू घाँस काट्न जाँदा जंगलमै पकाएर खाएको सम्झे । दोस्रो भिडियोमा उनले घाँस काट्न जाँदाको रमाइलो वनभात राखे ।

हिजोआज कान्छीमाया छरछिमेकी र पाका पुरानासँग गाउँले खान्की र त्यसको पकाउने तरिका सोध्छिन् । सर्दम सबै खोजी गर्छिन् । छिमेकीले उनलाई हौसला दिन्छन् । भिडियो बनाएपछि छरछिमेकीलाई बोलाएर खुवाउँछिन् । कान्छीलाई श्रीमान्को मृत्युपछि एक्लै भएको पीडा युट्युबले हटाइदिएजस्तो लाग्छ ।

क्यामरासँग आमाको लगाब देखेर प्रकाश पनि पुलकित छन् । क्यामराअघि सोझै देखिन नखोज्ने आमा पछि–पछि आफ्नो परिचय दिँदै पकाउने विधिबारे बताउन सक्ने भइन् । उनले भने, ‘क्यामराअघि उभिँदा–उभिँदा आमाको मुहारमा पनि खुसी देखिन थाल्यो ।’ हिजोआज आमाछोरा नयाँ भिडियोमा कुन परिकार बनाएको राख्ने सल्लाह गर्छन् । के बनाउने, कसरी नयाँ तरिकाले पकाउने भनेर कुरा गर्छन् । सकभर गाउँघरमै पाइने स्रोतसाधन प्रयोग गर्ने उनीहरू पकाउने मौलिकता झल्कियोस् भनेर ख्याल गर्छन् । एक वर्षको अवधिमा कान्छीमायाका आमाछोराले १ सय ३ वटा भिडियो बनाइसके । सबै भिडियोको कुल भ्युअर्ससिप ३ करोड ९८ लाखभन्दा बढी पुगेको छ । कान्छीमायाले लोकल कुखुराको मासु पकाउने तरिकादेखि कर्कलो गाभाको तरकारी र च्याख्ला कसरी मिठो पकाउनेसम्मको भिडियो युट्युबमा हालिसकेकी छन् । मकैको रोटी, ताउलोभरी खिर, बाँसका टुसा र कटहरको बियाँको तरकारी पकाउने तरिका पनि युट्युबमार्फत नै सिकाइसकेकी छन् । कोइरालोको अचारदेखि पिँडालुको तरकारीसम्म उनले बनाइसकेकी छन् ।

एउटा भिडियो बनाउन कान्छीमायालाई ५ सयदेखि बढीमा १५ हजारसम्म खर्च भएको अनुभव छ । कहिलेकाहीं गाउँको भोजभतेरकै शैलीमा पकाएर खुवाउँदा भने अलिक बढी खर्च हुन्छ । औसतमा प्रकाशले १ देखि दुई घण्टाभित्र भिडियो खिचिसक्छन् । अनि घरमै बसेर ल्यापटपमा सम्पादन गर्छन् । धेरैजसो सुटिङ आउटडोर हुने भएकाले उनलाई बेला बखत भिडियोमा आएका अनावश्यक आवाज हटाउन केही बढी समय लाग्छ । घरमै इन्टरनेट जोडेकाले उनी युट्युबको आफ्नो च्यानलमा सजिलै भिडियो अपलोड गर्छन् ।

आमाछोराले बनाएका सबैजसो भिडियो कम्तीमा एक लाखको हाराहारीमा हेरिएका छन् । भ्युज बढ्दै जाँदा युट्युब च्यानलले घरखर्च धान्न सकिने आम्दानी दिन थालेको छ । ‘जापानमा हुर्किएकी नातिनीलाई नेपाली खानाको स्वाद चखाउँदै’ भन्ने भिडियो भने झन्डै १९ लाखले हेरेका छन् । प्रकाश आफ्नो ज्ञानसीपको क्षमतालाई देखाउन सकेकामा खुसी छन् । कान्छीमायालाई नौलो के पकाएर देखाउने भन्ने नै ध्यान हुन थालेको छ । आमाको भान्सालाई भिडियो बनाएर नयाँ खुराक आफ्नो च्यानलमा पस्कनेमै छोराको पनि ध्यान छ । ‘कोरोनाले रोजगारी गुमेपछि म जस्ता धेरै युवा मानसिक तनावमा परेको देख्थें,’ प्रकाशले भने, ‘आफ्नो क्षमता छ भने आफ्नो गाउँठाउँमै बसेर पनि खान पुग्ने आम्दानी गर्न सकिने रहेछ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७९ ०८:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सरकारको ऋण १८ खर्ब ४८ अर्ब नाघ्यो

संघीय खर्चमा ऋण भुक्तानी अंश १०%, सरकारले ८ महिनामा तिर्‍यो साढे ६६ अर्ब साँवाब्याज
हेमन्त जोशी

काठमाडौँ — सरकारले तिर्न बाँकी ऋण करिब साढे १८ खर्ब पुगेको छ । नेपालको सार्वजनिक ऋण चालु आर्थिक वर्षको फागुन मसान्तसम्ममा १८ खर्ब ४८ अर्ब १९ करोड रुपैयाँ बराबर पुगेको देखिएको हो । शनिबार सार्वजनिक ‘आर्थिक सर्वेक्षण ०७८/७९’ अनुसार सरकारले ८ खर्ब ६३ अर्ब १९ करोड रुपैयाँ आन्तरिक र ९ खर्ब ८४ अर्ब ९९ करोड रुपैयाँ बाह्य ऋण तिर्न बाँकी छ । सरकारले तिर्न बाँकी सार्वजनिक ऋण हेर्दा अहिले हरेक नेपालीको भागमा ६५ हजार ५ सय ५६ रुपैयाँ बराबर ऋण छ । 

पछिल्लो ५ वर्षमा सरकारको ऋण दोब्बर भएको सरकारी तथ्यांक छ । आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा यस्तो ऋण ९ खर्ब १७ अर्ब बराबर थियो । त्यसयता सार्वजनिक ऋण ०७५/७६ मा १० खर्ब ४८ अर्ब, ०७६/७७ मा १४ खर्ब ३३ अर्ब, ०७७/७८ मा १७ खर्ब ३७ अर्ब रुपैयाँ बराबर पुगेको छ चालु आर्थिक वर्षको ८ महिनामा मात्र सरकारको ऋण दायित्व १ खर्ब ११ अर्ब रुपैयाँले बढेको छ । ०७८ असार मसान्तसम्म सरकारको ऋण १७ खर्ब ३७ अर्ब रुपैयाँ बराबर थियो ।

हरेक वर्ष ऋण बढेसँगै तिर्नुपर्ने साँवा र ब्याज पनि बढ्दै गएको छ । सरकारले चालु आर्थिक वर्षको फागुन मसान्तसम्म ६६ अर्ब ४७ करोड रुपैयाँ बराबर साँवाब्याज तिरेको छ । साँवाब्याज भुक्तानीमा खर्च भएको यो रकम कुल संघीय खर्चको तुलनामा १० प्रतिशत बराबर हो । अर्थात् अहिले सरकार खर्च गर्ने कुल बजेटको १० प्रतिशत बराबर ऋणको साँवाब्याज तिर्नमा खर्च भइरहेको छ । पछिल्लो ४ वर्षमा यस्तो भुक्तानी क्रमशः ६.६१, ६.७६, ७.६६ र ७.९४ प्रतिशत बराबर थियो ।

चालु आर्थिक वर्षको ८ महिनामा सरकारले आन्तरिक ऋणतर्फ २९ अर्ब २५ करोड र बाह्य ऋणतर्फ १३ अर्ब ६६ करोड रुपैयाँ गरी कुल ४२ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ बराबर साँवा भुक्तानी गरेको छ । त्यस्तै ब्याजतर्फ २३ अर्ब ५५ करोड भुक्तानी गरेको छ । यसमध्ये आन्तरिक ऋणको ब्याज १९ अर्ब ११ करोड र बाह्य ऋणको ब्याज ४ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ बराबर छ ।

पछिल्ला वर्षमा अन्तर्राष्ट्रिय विकास सहायता प्रतिबद्धतामा अनुदानको हिस्सा घट्दै गएको छ । विकास सहायतामा द्विपक्षीय सहायताको हिस्सा बढ्दै जानु र नेपालको ऋण उपभोग क्षमतामा वृद्धि हुँदै जानुलाई अनुदान घट्नुको कारण मानिएको छ । चालु आर्थिक वर्ष ०७८/७९ को फागुन मसान्तसम्ममा ९ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँ बराबर अनुदान र १ खर्ब २६ अर्ब ७ करोड रुपैयाँ बराबर ऋणका रूपमा वैदेशिक सहयोग प्रतिबद्धता नेपालले पाएको छ । यस अवधिको वैदेशिक सहयोग प्रतिबद्धतामध्ये अनुदान र ऋणको अनुपात क्रमशः ७.५ प्रतिशत र ९२.५ प्रतिशत बराबर हो ।

सरकारले विभिन्न विदेशी मुद्रामा ऋण लिने भएकाले ती मुद्राको विनिमय दरमा हुने परिवर्तनले ऋण भुक्तानीको दायित्व पनि थपघट हुने गरेको छ । वैदेशिक विनिमय दरमा आउने उतार–चढावको कारण पछिल्लो ५ आर्थिक वर्षमध्ये ३ आर्थिक वर्षमा वैदेशिक ऋणको दायित्व बढ्दै गएको देखिन्छ । नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा सार्वजनिक ऋणको अनुपात बढ्दै गए पनि सरकारले लक्ष्यअनुसार भने ऋण लिन सकेको देखिँदैन । संघीय सरकारले वार्षिक बजेटमा उल्लेख गरेको वैदेशिक ऋण प्राप्ति हरेक आर्थिक वर्षमा लक्ष्यभन्दा न्यून देखिन्छ ।

नेपालले वार्षिक रूपमा वैदेशिक ऋण उठाउन राखेको लक्ष्यको तुलनामा आर्थिक वर्ष ०७३/७४ मा २९.६४, ०७४/७५ मा ४६.२१, ०७५/७६ मा ३७.३१, ०७६/७७ मा ५७.९० र ०७७/७८ मा ४३.७० प्रतिशत उठाएको देखिन्छ । वैदेशिक ऋणको लक्ष्य निर्धारण वस्तुनिष्ठ हुन नसक्नु र अधिकांश खर्च आर्थिक वर्षको अन्त्यमा हुने हुँदा न्यून शोधभर्नाका कारण ऋण प्राप्ति कमजोर रहेको आर्थिक सर्वेक्षणमा उल्लेख छ । ऋण उपभोग क्षमता नरहेको र आयोजना तयारी परीक्षण पूर्ण नहुँदै कार्यान्वयनमा जानुलगायतका कारण पनि वैदेशिक ऋण प्राप्ति कमजोर रहेको जनाइएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १५, २०७९ ०८:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×