डिजिटल नाटक वास्तवमै रंगमञ्च थियो त ? - मनोरञ्जन - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

डिजिटल नाटक वास्तवमै रंगमञ्च थियो त ? 

रीना मोक्तान

काठमाडौँ — कोरोना कालमा नाट्यकर्मीले डिजिटल माध्यमबाट नाटक मञ्चन गरे । फेसबुकमा लाइभ स्ट्रिमिङ गरे । रंगकर्मी अनुप बरालको प्रश्न छ,'के त्यो वास्तवमा रंगमञ्च थियो त ?' उनी डिजिटल प्लेटफर्ममा रेकर्डेड नाटक देखाउँदा रंगमञ्चको स्वरुप हराएको बताउँछन् ।

'त्यो नाटक त १० वर्षपछि हेर्दा पनि स्थिर देखिन्छ । नाटकको मज्जा स्थिर नरहनुमा रहेछ । एउटै नाटक हामीले अगल-अलग तरिकाले मञ्चन भएको देखेका छौं । अलग तरिकाले देखाउँदा एउटै नाटकले फरक-फरक प्रभाव पारेको देख्छु,' उनी भन्छन् ।

कोरोनाले करिब १० महिना बन्द भएका नाटकघरहरुमा माघ १ गतेदेखि चहलपहल सुरु भएको छ । आर्थिक हिसाबले रंगमञ्चलाई पहिल्यैदेखि कोरोना लागिसकेको उनी बताउँछन् ।

'कोरोनाले जनजीवनलाई नराम्रोसँग प्रभावित गर्‍यो । त्यसको मारबाट रंगमञ्च कसरी अछुतो रहन सक्थ्यो र?', बुधबार मण्डला थिएटरमा भएको संवादमा उनले भने,'मैले भन्न खोजेको आर्थिक रुपले रंगमञ्च सुविधासम्पन्न, समृद्धिको उचाइमा कहिल्यै पनि गएन । त्यो हिसाबले आर्थिक रुपमा रंगमञ्चमा कोरोना थियो भन्न खोजेको हो ।'

कोरोनाले रंगकर्मीहरुलाई फर्केर हेर्ने समय दिएको उनको भनाइ छ । रंगमञ्चलाई सामाजिक मुद्दा उठान गर्नका लागि धारिलो हतियार भनिन्छ । सिमान्तकृत मानिसको आवाज यसले उठाउने र उज्यालो खोज्ने बाटोको रुपमा लिइन्छ । बराल भन्छन्,'के त्यो बाटो हामीले खोजिरहेका थियौं त ? भन्ने सोच्ने मौका दियो ।'

अहिलेको रंगमञ्च 'शहर' केन्द्रित भएको उनको बुझाइ छ । सबै मानिसलाई नम्बर वान बनुँ भन्ने हुन्छ, सहरमा । त्यो दबाबभित्र रहेर रचनात्मक काम गर्नु एकदम गाह्रो हुने बरालको अनुभव छ । रंगमञ्चमा गतिलो खुराक पस्कने, ऊर्जाको सञ्चय गर्न पनि कोरोनाले साहस दिएको उनले बताए । 'जीवनसँगको साक्षात्कारले रंगकर्मीलाई दिक्षित गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले कोरोनाले असर गरेको छ तर धेरै कुरा सिकाएको छ,' उनले भने ।

एक दशकअघि नेपालमा राष्ट्रिय नाचघर, प्रज्ञा प्रतिष्ठान र केही गैर सरकारी संस्था(आरोहण,गुरुकुल,सर्वनाम)ले फाट्टफुट्ट नाटक गर्थे । रंगमञ्चमा त्यति नियमितता थिएन । तर अहिले गैर सरकारी संस्थाले आफ्नै पहलमा रंगमञ्च निर्माण गरेका छन् । 'जस्तै मण्डला, शिल्पी, थिएटर मल । यो चाहिँ ठूलो प्याराडाइम सिफ्ट हो,' उनले भने,'सरकारको सहयोग बिना आफ्नै पहलमा निर्माण भएको रंगमञ्च हेर्‍यो भने नेपाल अंग्रपन्तिमा आउँछ जस्तो लाग्छ ।' पछिल्लो समय नेपाली रंगकर्मीले दक्षिण एसियामै फड्को मारेको उनको दाबी छ ।

भारतीय अभिनेत्री सिमा विश्वासले शिल्पीमा नाटक गर्न आउँदाको प्रसंग जोड्दै बराल सुनाउँछन्,'तपाईंहरुको यो काम देखेर मलाई इर्ष्या लाग्यो । अब आसाम फर्केर आफ्नै पहलमा नाटकघर खोल्छु ।' ब्यान्डिट क्वीनबाट फुलन्देवीकी नामले परिचित सिमाको यो अठोट नेपाली रंगकर्मीका लागि ठूलो रहेको उनी बताउँछन् । उनले भने झै कोरोनाअघि नाटकघरहरु धमाधम खुले । खुलेका नाटकघरलाई स्थायित्व दिन रंगकर्मी चुकेको उनी बताउँछन् । पछिल्लो समय नाटक लेखकहरु पनि जन्मिएका छन् । रंगमञ्चको यो सकारात्मक पाटो रहेको उनले बताए ।

रंगकर्मबाट कयौं कलाकार हुर्काएका अनुप नाटकलाई क्षणिक कलाको रुपमा व्याख्या गर्छन् । 'नाटक क्षणिक कला हो । समयमा बाँच्ने कला हो यो,' उनले भने,'एकछिन दायाँबायाँ हेर्नुभयो भने त्यो पल छुटेर जान्छ । त्यो छुट्नुको पीडा र रोमाञ्चकता नै त्यसैमा छ । त्यो सामार्थ्यकै कारणले जीवित बनाएको लाग्छ । साहित्यको अन्य विधाबाट अलग बनाउनुमा यसको आफ्नै किसिमको स्वभाव हो । त्यो स्वभावलाई चिरस्थायी बनाउन खोज्यौं भने त्यहाँ थिएटर हुँदैन ।'

नाटक गरेरै जीविकोपार्जन गर्न गाह्रो छ । नयाँ पुस्ताले पनि अझै त्यो संघर्ष गर्नु परिरहेको छ । फिल्मले झै नाटकले मुनाफा कमाउनमै ध्यान राख्यो भने रंगमञ्चको सिर्जनशिलता हराउने बरालको भनाइ छ । 'फिल्म एउटा उत्पादन हो । त्यहाँ बेइमानीको काम पनि हुन्छ । त्यो मुनाफा कमाउन गरिन्छ । हामी नाट्यकर्मीलाई बाँच्नका लागि आधार चाहिएको छ । सँगसँगै बेइमानी नगरुँ भन्ने चेतना पनि चाहिएको छ,' उनले भने ।

रंगकर्मीको सामूहिक हितका लागि नाट्यकर्मी एकजुट हुनुपर्छ । रंगकर्मीका लागि सरकारले कल्याणकारी कोष छुट्याउनुपर्ने बरालको माग छ । 'जुन चिज व्यवसायिक हुन सकेको छैन । त्यसको ध्यान राख्ने सरकारको जिम्मेवारी हो,' सुनाउँछन्,'हामी सबैले कल्याणकारी कोष सरकारसँग माग्नु पर्‍यो । त्यो हाम्रो अधिकारको कुरा हो । राज्यले सधैं उदासिन तरिकाले हेरिरहेका छन् । किनकि हामी बोलिरहेका छैनौं ।'

अहिले रंगमञ्चमा विविधता देखिदैन । सहर केन्द्रित भएर दर्शकले मनपराउने नाटक मात्र दिन रुचाइरहेकाले पनि यस्तो अवस्था सिर्जना भएको उनको भनाइ छ ।

पछिल्लो समय फिल्ममा दर्शकले कमेडी रुचाए । नाटकमा पनि कमेडी मिसाउने कार्य भयो । फिल्ममा जस्तै कतिले नाटकमा गीत राखे । त्यसले नाटकको भाषामाथि प्रश्न उठायो । 'फिल्मजस्तो नाटक बनाउनु भन्दा फिल्म बनाए भइहाल्यो नि ! जुन चिज फिल्ममा पाइँदैन, त्यो चिज पाउनका लागि रंगमञ्चमा दर्शक आउने हो । यहाँ आएर फिल्मकै अनुभव लिएर जानुहुन्छ भने कसरी फरक भयो त ? त्यसलाई रंगमञ्च नभने भयो ,' उनी भन्छन्,'नाटकको साँचो स्वाद चाख्न चाहनेलाई त्यसले जिस्काएको पनि छ ।'

पछिल्लो समय नाटकलाई पुल बनाउँदै कलाकारहरु फिल्मतिर प्रवेश गरिरहेका छन् । कतिले यो प्रवृत्तिमाथि आपत्ति जनाउँछन् । कलाकारले आफ्नो क्षमतालाई फरक माध्यममार्फत प्रस्तुत गर्न पाउनुपर्ने उनको धारणा छ ।

रंगकर्मीहरुलाई विदेशी नाटक मात्रै गरेको आरोप लाग्ने गर्छ । तर आफूले विदेशी भन्दा पनि नेपाली नाटक नै गरेको उनको दाबी छ । विदेशी नाटकको चर्चा धेरै भएकाले यस्तो आरोप लाग्ने गरेको उनको भनाइ छ । 'कोर्ट मार्सल गरें, राजेश हमाललाई ल्याएर नाटक गर्दा खतरा हुन्छ भनेर गरेको होइन । राजेशलाई त्यो चरित्र सुहाउँछ भनेर गरेको हो,' उनी भन्छन्,'मैले विदेशी नाटक गर्छु भने त्यसलाई नेपाली अनुकुल बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन हेर्छु ।'

कस्तो नाटक बनाउने मन छ भन्ने प्रश्‍नमा उनको जवाफ छ, 'देह भाषा, जहाँ शब्दहरु नहोस्, एकदमै थोरै दर्शकलाई देखाउने नाटक । जीवन मरणको अनुभव गराउने नाटक बनाउने मन छ । दर्शकले पनि यस्तो नाटक हेरियो कि जिन्दगीमा नीर रंग झैं बसेको भनुन् । म त्यो नीर रंगको खोजीमा छु ।'

प्रकाशित : माघ ८, २०७७ १४:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाटकमा एक किसिमको 'थ्रिल' हुँदोरहेछ : स्वस्तिमा खड्का

रीना मोक्तान

काठमाडौँ — १५ वर्षअघि प्रकाशित आख्यान 'पल्पसा क्याफे' माथि नाटक बन्ने भएको छ । पत्रकार नारायण वाग्लेको पुस्तकलाई लिएर रंगकर्मी विमल सुवेदीले नाटक निर्देशन गर्दैछन् । सुरज सुवेदीले नाट्य रुपान्तरण गरेको नाटकमा पल्पसाको भूमिका निभाउँदैछिन् अभिनेत्री स्वस्तिमा खड्का । 'बुलबुल'बाट अभिनयको तारिफसँगै राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रय अवार्ड बटुलेकी स्वस्तिमाको यो डेब्यु नाटक हो ।

बारुद र प्रेमका विषय समेटिएको आख्यानमाथिको नाटकमा उनको चरित्र र वर्कशपका भोगाइ लगायतका विषयमा स्वस्तिमासँग कान्तिपुरकर्मी रीना मोक्तानले गरेको कुराकानी :

नाटक गर्ने मन पहिल्यैदेखि रहेछ । खासमा के कुराले नाटकतिर तान्यो ?

जब म इन्डस्ट्रीमा आएँ । थिएटरमा लाइभ नाटक हेर्न पाइन्छ, अभिनय कक्षा हुन्छ, अभिनय सिकाइन्छ भन्ने नै थाहा थिएन । कम उमेरमै फिल्म गरेकी हुँ मैले । पहिलो फिल्म 'होस्टेल रिटर्न्स'का निर्देशक निर्माताले मलाई मण्डला र शिल्पी थिएटरमा नाटक देखाउन लग्नुभयो । त्यहीबेला नाटकमा लाइभ अभिनय हुँदो रहेछ भन्ने देखें । त्यो हेर्दा नै मैले नाटक गरें भने कस्तो देखिन्छ होला भन्ने हुन्थ्यो । त्यो समयदेखि थिएटरको कलाकार देखेपछि धेरै ज्ञान भएको कलाकार भन्ने अनुभव भयो । थिएटरका कलाकारलाई अर्कै तरिकाले हेर्छौं हामी । मैले थिएटर गरें भने अर्को कुरा सिकेर फिल्ममा 'इन्पुट' दिन पाउँछु कि, दर्शकले मेरो अभिनयलाई लाइभ हेर्दाको प्रतिक्रिया कस्तो हुँदो रहेछ भन्ने कुराले नै एकपटक अनुभव गरी हेरौं न भन्ने थियो ।

नाटक गर्ने प्रस्ताव यो नै पहिलो हो ?

पहिला(सम्झँदै) पनि थिएटर गर्ने ? भनेर सिनेमा आर्टको एकजना दाइले सोध्नु भएको थियो । त्योबेला के मैले गर्न पाइनँ । नाटकको कुरा यतिकै आकस्मिक आएको थियो । कुरा अगाडि बढेन । मेरो थिएटरको साथी नाजिर (हुसेन)ले निर्देशन पनि गरिरहन्छ । उसलाई कुनै नाटक गर्नुपर्‌यो भने मलाई सम्झनु है भन्दै आएकी थिएँ । अहिले बल्ल अवसर मिल्यो ।

'पल्पसा क्याफे' लकडाउनमा आएको प्रस्ताव होइन ?

हो । दोस्रो लकडाउनको समयपछि पत्रकार गोकर्ण गौतमले 'थिएटर गर्न मन छ ?' भनेर सोध्नुभएको थियो । मलाई एकदमै मन थियो । उहाँले पल्पसा क्याफेको कुरा गर्नु भएपछि झनै मलाई चाख लाग्यो । सानो भूमिका भए पनि गर्छु भन्ने थियो । सानो भूमिकामा भए पनि थिएटरमा एकचोटी प्रस्तुति दिएर दर्शक प्रतिक्रिया लिने मन थियो । मलाई भयंकर 'प्रोटागोनिस्ट'को भूमिका चाहिएको थिएन । अनुभव मात्र लिन चाहन्थें । त्यसपछि रंगकर्मी विमल सुवेदीसँग भेट भयो । तीन पटकको भेटपछि अडिसन दिएँ । अनौपचारिक अडिसनपछि नाटकको काम सुरु भयो ।

पुस्तक पहिले नै पढ्नु भएको थियो ? तपाईंले निभाउने पात्र पल्पसालाई कस्तो पाउनुभयो ?

सानै हुँदा घरमा यो पुस्तकको अडियो सुनेकी थिएँ । अब नाटक नै गर्ने भएपछि पुस्तक पढ्नै परिहाल्यो । तीन पटक पढिसकें । पल्पसा अमेरिकाबाट फर्किएकी पात्र हुन्छिन् । देशलाई माया गर्छिन् । अब यस्तो नै छ भनिहाल्नु भन्दा पनि कस्तो पात्र होला भन्ने प्रकियामा म आफैं छु । किनकि पुस्तकमा पल्पसाको पृष्ठभूमि छैन । उसलाई धेरै वर्णन गरेर लेखिएको पनि छैन । तर अप्रत्यक्ष रुपमा यस्तो होला, त्यस्तो हन्छ होला भनेर हेरिरहेका छौं । किताब पढ्दा एउटा चरित्र थियो दिमागमा तर त्यसपछि पुस्तकलाई नाट्य रुपान्तरण पनि गरियो । म मेरो चरित्रलाई अझै निखार्दै छु ।

पुस्तक तीन पटक पढ्नुका कारण ?

नाटक फाइनल हुञ्जेल पनि मेरो हातमा स्क्रिप्ट आइसकेको थिएन । त्यसैले मैले पुस्तकलाई दोहोर्‌याइ तेहेर्‌याइ पढें । पहिलो पटक पढ्दा सामान्य पाठक भएर पढें । दोस्रो पटकमा आफ्नो चरित्र बुझ्दै पढें । त्यसपछि पढ्दा पूरा पुस्तकको कथालाई कल्पना गर्दै पढें ।

नाटकलाई कसरी समय छुट्याउनु भएको छ ? नाटकका लागि त धेरै समय खर्चनुपर्छ ?

समय सजिलै मिलाउन त गाह्रै हुन्छ । फिल्मको काम भएको भए सीमित समयावधिमा सकिन्छ । यसमा त वर्कशपमा धेरै समय दिनुपर्दो रहेछ । नाटक मञ्चन हुनथालेपछि केही समयका लागि पूरा समय दिनुपर्छ । त्यो हिसाबले समय निकाल्न गाह्रो परेको थियो । तर अहिले मैले एउटा मात्र फिल्म साइन गरेकी छु । फिल्मको टिमले पनि यताको लागि समय दिनु भएको छ ।

एक्सन कटमा अभिनय गर्दै आएकालाई नाटक गर्न कत्तिको सहज हुँदो रहेछ ?

एक किसिमको 'थ्रlल' हुँदो रहेछ । नाटकमा एउटा डायलग बिर्सें भनेँ अन्य कलाकारलाई गाह्रो भइदिन्छ । तर नाटकमा सहकलाकारसँगको अभिनय सम्बन्ध राम्रो भइदियो भने एकदम राम्रो हुने रहेछ । अब फिल्ममा सबै सहकलाकारसँग राम्रो हुन्छ भन्ने हुँदैन । सानो–सानो दृश्य गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसमा झुरै सम्बन्ध भए पनि मतलब हुँदैन । तर थिएटरमा धेरै बोन्डिङ हुनुपर्ने रहेछ । त्यही कुरा मलाई रोमाञ्चक लाग्यो । भोलि दर्शकले नाटक हेर्दा पनि रमाइलो हुन्छ जस्तो मलाई लाग्छ ।

फिल्म र नाटकमा काम गर्दाको भिन्नता के–के पाउनुभयो ?

सहकलाकारसँगको बोन्डिङ हो पहिलो त । अस्ति भर्खर हामीले नाटकका विद्यार्थीमाझ नाटक गर्‌याैं । यहाँ नाटक गर्नुअगाडि कलाकारहरुसँग एउटा इनर्जी एक्सचेन्ज गर्छौं । फिल्ममा त्यस्तो हुँदैन । चिन्दै नचिनेको व्यक्तिसँग काम गर्नुपर्ने हुन्छ । नक्कली वास्तविकता देखाउनुपर्छ । इनर्जी एक्सचेन्जकै कुरा रोमाञ्चक लाग्यो । लाइभ अभिनय भन्नु नै फरकपन त भइहाल्छ । अभिनयमा चिप्लियो भने थाहा पाइहाल्नुहुन्छ । फिल्ममा त्यो थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ होला ।

धेरैले थिएटर हुँदै फिल्मको यात्रा तय गरे । तपाईं फिल्म गरेर थिएटरमा आउनुभयो । अब नाटकलाई निरन्तरता दिनुहुन्छ ?

निरन्तरता भनेर फिल्म नै छोडेर नाटक गर्छु भन्ने त होइन । नयाँ कुरा सिकौं भन्ने मात्र हो । भोलि यो नाटक राम्रो भयो भने अरु गर्ने हो । झुरै भयो भने म आफैँ गर्दिनँ या मलाई कसैले अफर पनि गर्नुहुन्न । नाटक राम्रो भयो अनि मलाई मनपर्ने विषय आयो भने अवश्य गर्छु ।

जनयुद्धकै वरपर घुमेको छ पुस्तक । पुस्तकलाई पढ्दा र नाटकको वर्कशप गर्दा द्वन्द्वको समयलाई अझै नियाल्न पाउनुभयो होला ?

नाटक गर्नुअगाडि सबैले जनयुद्धसँग सम्बन्धित आ–आफ्नो अनुभव सेयर गर्‌याैं । म काठमाडौंमा हुर्कें । त्यसैले द्वन्द्वको त्यत्ति सारो असर त परेन । तर, मेरो बुबाको घर रामेछाप हो । त्योबेला मेरा मामाहरुलाई लिएर गएको भन्ने सुन्थें । मेरा मामाहरु सबै कांग्रेस हुनुन्थ्यो । परिवारका धेरै त आर्मीमा हुनुहुन्थ्यो । सेना र माओवादीबीचको द्वन्द्व म सुन्थें । मेरो बुबा पनि अवकास प्राप्त आर्मी । कक्षामा तीनमा पढ्दै गर्दा होला सायद बुबाले अब पूर्वसेनाहरुलाई पनि द्वन्द्वमा बोलाउँछ भन्ने कुरा गर्दा म रातभर रोएकी थिएँ । द्वन्द्व चर्केको विषयमा समाचारदेखि जताततै नै सुनिन्थ्यो । बुबा युद्धमा जानुपर्छ भन्ने कुराले धेरै पिरोल्यो । मलाई त्यस्तो असर पार्‌यो त भने बाहिरका मानिसलाई कति पार्‌यो होला ? आर्मीमा भएका परिवारलाई कत्ति असर गर्‌यो होला ? यो नाटकमा हराएको मान्छे र आफ्नो मान्छेलाई पर्खिरहेको कथा छ । त्यसैले मैले यो विषयलाई नजिक पाएँ ।

जनयुद्ध केही हदसम्म भयानक नै भयो । तर यस्तो जनयुद्धको उद्देश्य के थियो ? सायद सकारात्मक परिवर्तनका लागि थियो होला । तर अहिले के छ त । अहिलेको समयमा त त्यो सबै बिर्सिसक्यौं नि । खासै सकारात्मक परिवर्तन त भएको छैन । १७ हजार मानिस मारिए तर खोइ त परिवर्तन ? कति गायब भए । तर उनीहरुका परिवार अझै कुरिरहेका छन् । उनीहरु जिवित छन्, छैनन् भन्ने थाहा छैन । मलाई लाग्छ यो नाटक हेरिसकेपछि पर्खिरहेकाहरुलाई छुन्छ । अनि पर्खन विवश बनाउनेहरूलाई पनि ।

यो पुस्तकमाथि फिल्म नै बन्नु पर्ने थियो भन्ने लाग्यो कि लागेन । फिल्ममेकरले किन यस्तो विषयलाई फिल्ममा उठाइरहेका हुँदैनन् जस्तो लाग्छ ?

मलाई त यस्तो विषयवस्तुमा काम गरेको को छ त भन्ने प्रश्न आउँछ । राम्रा पुस्तकमाथि फिल्म बन्छ । त्यही विषय राम्रो निर्देशकको हातमा परेको भए कम्तिमा राम्रो फिल्म त बन्थ्यो । नारायण (वाग्ले)दाइ आफैंले फिल्मको लागि अनुमति दिनु भएन । पुस्तकको दुरुपयोग नहोस् भनेरै त दिनु भएन होला । यस्तो विषयमाथि किन फिल्म बन्दैन भन्दा पनि यस्तो विषयमाथि फिल्म बनाउने को छ र ? भन्ने प्रश्न नै उब्जन्छ । मलाई राम्रो लागेको पुस्तकमाथि बनेको फिल्म हेर्दा फिस्स भएँ । सायद निर्देशकले गम्भीर भएर बनाइदिए त राम्रो हुन्थ्यो ।

पल्पसाको चरित्र निर्माण गर्न कत्तिको मिहेनत गर्दै हुनुहुन्छ त ?

गाह्रै भइरहेको छ । यो चरित्र कस्तो हो भनेर खासै पृष्ठभूमि छैन । उसको नाम मात्र छ, उसको जात छैन । सतही जानकारी मात्र छ । त्यो हिसाबले गाह्रै छ । त्यसैले मेरो चरित्रको पूरा आउटलाइन नै आइसकेको छैन । तर दर्शकले हेर्दा पढेर कल्पना गरेको पल्पसा यस्तो हो है भन्ने होस् भनेर बुझुन् भन्ने चाहन्छु ।

तपाईंको परिकल्पनामा नाटक कस्तो बन्छ होला ?

पहिला स्क्रिप्ट पढ्दा र अस्ति नाटकको प्रस्तुति दिँदा मैले सोचेको भन्दा धेरै फरक पाएँ । नाटकको सेटिङ नै फरक लाग्यो । अझै काम हुँदैछ ।

प्रकाशित : माघ ६, २०७७ २०:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×