भित्ताभरि झिझिया- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भित्ताभरि झिझिया

मैथिल समाजको परम्परागत नृत्यका आकृति तारागाउँको भित्तामा
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — वरिपरि रूख, रूखसँगै आफ्नै लयमा उडिरहेका चराचुरुङ्गी, रूखैको आडैमा मन्दिर, झकिझकाउ कलश र झिझिया नृत्यमा मग्न मैथिल समुदायका महिलाहरू । मौलिक पहिरनमा सजिएका महिलाहरू टाउकोमा स–साना प्वाल भएका घैंटाहरूलाई बोकेर आफ्नै लयमा छन् । मैथिल समाजको परम्परागत लोकनृत्य ‘झिझिया’ को दृश्य हो यो । सिरहा, सप्तरी, धनुषा, महोत्तरी, बारा, पर्सालगायतका जिल्लामा मैथिल समाजमा ‘झिझिया’ नृत्यको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व रहिआएको छ ।

यिनै दृश्यलाई यति बेला मिथिला कलाकारहरूले बौद्धस्थित तारागाउँ संग्रहालयको एउटा भित्तामा उतार्ने कोसिस गरिरहेका छन् । जनकपुर, धनुषाबाट काठमाडौं आएका कलाकार मञ्जुला ठाकुर, मधुमाला मण्डल, सुधिरा कर्ण र रेवती मण्डलले भुस मुछेको माटोले झिझिया नृत्यको दृश्यलाई भित्तामा आकृति दिँदै छन् । डेढ साताअघि सुरु गरेको काम अन्तिम चरणमा पुग्न लागेको कलाकार मधुमालाले बताइन् । उनीहरूले भित्तेकलाका लागि माटो तथा भुससमेत जनकपुरबाट नै ल्याएका हुन् ।

आउँदो फेब्रुअरी काठमाडौंमा सुरु हुन लागेको ‘काठमाडौं ट्रेनाले’ कला महोत्सवका लागि उनीहरूले परम्परागत लोक नृत्यलाई संग्रहालयको भित्तामा उतारेका हुन् ।

झिझिया नृत्य मैथिल समाजमा अत्यन्तै प्रचलित छ । बर्सेनि घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म मिथिला क्षेत्रका महिलाले परम्परागत देवी स्तुति भजन तथा गीत गाउँदै यो नृत्य गर्ने प्रचलन अझैसम्म रहेको मधुमालाले सुनाइन् । ‘हाम्रोतिर दसैंमा १० दिनसम्म दुर्गा भगवतीलाई खुसी पार्न झिझिया नाचिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘हामी परिवार, बच्चाबच्चीलाई राम्रो होस् भनेर दसैंमा नाच्छौं ।’

उनीहरूले बनाउँदै गरेको कलाकृतिमा मैथिल समाजका विभिन्न आयाम पनि चित्रित छन् । हाती, चुकन्दर, मैथिल समाजको घरको भित्ताका संरचना, बुट्टेदार पिँढी, रूखका पातहरूमा समेत कलात्मक बुट्टा कुँदिएका छन् । यसमा धार्मिक पक्ष बढी जोडिए पनि मैथिल समाजको दैनिकी, पर्यावरण, कृषि प्रणाली, सांस्कृतिक संरचनासमेत झल्किएको कलाकार मञ्जुलाले सुनाइन् । उनले भनिन्, ‘झिझिया नाचेकाले गर्दा देवी खुसी भएर हाम्रो बालीनाली, जनावर र सबै प्रकृतिमा नै शान्ति आउँछ भन्ने जनविश्वास छ ।’

परिवार समाजको सुस्वास्थ्य तथा दीर्घायुका लागि गरिने यस प्रकारको नृत्यमा दुर्गा भगवतीलाई मोहित बनाउन विभिन्न प्रकारका परम्परागत लोक गीतहरूसमेत समावेश हुने अर्का कलाकार सुधिराले बताइन् । ‘भगवती दुर्गालाई खुसी बनाउन हामी त्यस्तै खालको शृंगार गरेर गीत गाउँछौं र टाउकामा झिझिया बोकेर नाच्छौं । १० दिन पछि झिझियाको प्रतीकलाई बगाइदिन्छौं,’ उनले भनिन् । सबै कलाकार मिथिला कलामा सक्रिय छन् । परम्परागतरूपमा सिकेर आएको मिथिला कलामार्फत नै उनीहरू देश तथा देश बाहिरका कला प्रदर्शनीहरूमा पनि सहभागी भइरहेका छन् ।

कला तथा संस्कृतिको सम्पन्न मुलुकका रूपमा चिनाई कला चेतनाको विस्तार गर्न सिद्धार्थ आर्ट फाउन्डेसनले उपत्यकामा प्रदर्शनी गर्न लागेको महोत्सवका क्युरेटर शिलासा राजभण्डारीले बताइन् । उनका अनुसार नेपालको आदिवासी तथा लोक परम्परासँग जोडिएको लोककलालाई उजागर गर्न झिझियालाई कलाकृतिमा उतार्ने अवधारणा अगाडि बढाइएको हो । उनले भनिन्, ‘आधुनिकताको समयमा मौलिक लोककलालाई ल्याउनु महोत्सवको लक्ष्य हो । पेन्टिङ र क्राफ्टमा हेर्दै आएको मिथिला कलालाई माटो कलामा पनि देख्ने भयौं ।’ महोत्सवमा ४० देशका करिब १ सय २० कलाकार सहभागी हुनेछन् ।

प्रकाशित : मंसिर १०, २०७८ ०९:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हुर्रा र होमस्टेले तान्छ नाम्जेमा पर्यटक

रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — डाँडामाथि उक्लिएर नियाल्दा चिटिक्क देखिने नाम्जेमा यतिबेला चिसो छिप्पिँदै गएको छ । तैपनि यहाँ पुग्ने पर्यटकलाई स्थानीयको न्यानो स्वागतमा होमस्टेमा बस्न पाउँदा त्यसको पर्वाह छैन । 

काठमाडौंका जयन श्रेष्ठ नाम्जेको होमस्टेको चर्चा सुनेपछि पहिलो पटक पुगेका रहेछन् । उनी नाम्जेमा बास बस्दाको क्षण सधैंका लागि सुखद स्मरणीय हुने बताउँछन् । श्रेष्ठसँगै होमस्टेमा भेटिएका गौरव क्षत्रीले पनि बसाइ आनन्दमय रहेको सुनाए ।

प्राकृतिक रमणीय क्षेत्रमा भुल्नकै लागि आफूहरू आएको उनीहरूको भनाइ छ । यतिबेला नाम्जेमा सबै होमस्टे भरिभराउ छन् । अधिकांश पूर्व आसपासका जिल्लाबाट पुगेको नाम्जे थुम्की होमस्टे सञ्चालक स्थानीय बताउँछन् । पूर्वका पर्यटकीय स्थलमध्ये भेडेटार तथा आसपासको क्षेत्र पनि पर्यटकीय आकर्षणको केन्द्रमा पर्छन् । जसमध्ये नाम्जे गाउँ पनि एक हो । साँगुरीगढी गाउँपालिका–६ मा रहेको नाम्जे थुम्की भेडेटार बजारबाट करिब ४ किलोमिटरको दूरीमा पर्दछ ।

समुद्र सतहबाट १ हजार ५ सय ८५ मिटर उचाइमा रहेको नाम्जेमा ९५ प्रतिशत मगर जातिको बसोबास रहेको छ । उक्त क्षेत्रमा सञ्चालित होमस्टेका मौलिक परिकारहरू जिब्रोमा झुन्डिने खालको भएको पाहुनाहरू बताउँछन् । उक्त जातिको मौलिक संस्कृति झल्कने हुर्रालगायत नृत्यमा रमाउँदाको मज्जै बेग्लै भएको झापाबाट पुगेका लक्ष्मी उप्रेतीले बताए । ‘नाम्जे र आसपासका गाउँ अवलोकन गर्दा असाध्यै आनन्द आयो,’ उनले भने, ‘होमस्टेको बास, हुर्रा नाचेको हेर्न र आफैं पनि नाच्न पाउँदा अविस्मरणीय बसाइ भइरहेको छ ।’

नाम्जे थुम्की होमस्टे संस्थामा आबद्ध २२ होमस्टे सञ्चालनमा छन् । कोरोनाको महामारीमा सुस्ताएको होमस्टे गत असोजदेखि पुनः सञ्चालनमा आएको नाम्जे थुम्की होमस्टे व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष अनिलकुमार रानाले जनाए ।

असोजदेखि मंसिर पहिलो सातासम्म होमस्टेमा ८ हजार बढी पाहुना आइसकेको उनले बताए । रानाले आफ्नो घरका चार कोठालाई होमस्टेमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । असोजयता उनको घरमा चार सय बढी पाहुना आइसकेको बताए । यस्तै नाम्जेमा १३ र थुम्कीमा ९ गरी २२ वटा होमस्टेमा ६० वटा कोठामा पाहुना राखिन्छ । होमस्टेबाट मासिक ३० देखि ६० हजार बढी आम्दानी हुने सञ्चालक बताउँछन् ।

छिनछिनमा चिसो सिरेटोसँगै आउने बादलमा छोपिने र क्षणभरमै उघ्रिने नाम्जेको विशेषता हो । प्राकृतिक सौन्दर्यता र स्थानीय मगर समुदायको लोकप्रिय हुर्रा नाचप्रति पर्यटक लोभिने गर्दछन् । मगर समुदायको बाहुल्यता रहेको यहाँ अतिथिलाई आदरसत्कार गरी मीठो बचनले गाँस, बास दिने परम्पराले पर्यटक तानिने गरेको स्थानीय टंक भुजेल सुनाउँछन् ।

हुर्रा नृत्य, नमुनायोग्य होमस्टे, अतिथि सत्कार, आत्मा चौतारो, अर्गानिक खेती, पर्यटक लोभ्याउने भौगोलिक बनावटबाट पर्यटक आकर्षित हुने गरेको उनको ठम्याइ छ । सांस्कृतिक नृत्य प्रस्तुत गरेबापत नाम्जे थुम्की होमस्टेको सामुदायिक सांस्कृतिक भवन निर्माण सहयोगार्थ २ हजार रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको छ । पाहुनालाई नास्तामा सिजनअनुसार उसिनेको आलु, स्कुसको जरा र त्यसैको मुन्टाको तरकारी, मकैको भात, लोकल कुखुराको मासु, बंगुरको सेकुवा, खसीबोकाको मासु र आवश्यकताअनुसार लोकल कोदोको निगार, तोङ्वालगायत पेय पदार्थ आदिको व्यवस्था गरिएको सञ्चालकले जनाए ।

दैनिक २ सय ५० जनालाई खान र बस्नको व्यवस्था मिलाइएको होमस्टेमा पछिल्लो समयमा जनप्रतिनिधि र कर्मचारीको परिवार बढी मात्रामा आउने गरेको स्थानीय होमस्टे सञ्चालक गुञ्जमान मगरले बताए । नाम्जे थुम्की होमस्टेमा आउने पर्यटकले नाम्जेको आत्मा बस्ने घर, सूर्योदय बौद्ध विहार, जनजाति पार्क, नाम्जे थुम्की डाँडा वरिपरि रहेका टावर, नाम्जेडाँडाबाट तराईका समथल भूभागको अवलोकन गर्छन् ।

त्यस्तै नाम्जे थुम्की वरपर रहेका भेडेटारको चार्ल्स प्वाइन्ट, भेडेटारको पाथीभरा मन्दिर, ओख्रेको भ्यु–टावर, नमस्ते झरना, डाँडाबजारको ध्वजेडाँडा, एसियाको सबैभन्दा ठूलो बरको बोट, चौबीसको रानीताल, मोरङको जेफाले टावरलगायतका पर्यटकीय स्थलको अवलोकन गर्न सकिने भएपछि आकर्षण बढेको छ । पाहुनाहरूले त्यहाँ उत्पादित तरकारी र फलफूल खरिद गरेर लैजाने गरेकाले व्यापार व्यवसायसमेत फस्टाउने गरेको स्थानीयवासीले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १०, २०७८ ०९:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×