सुशीला तामा‌ङ

सुशीला तामा‌ङका लेखहरु :

२० वर्षदेखि छ्वाली कला सिर्जनामा

गहुँबाली भित्र्याएपछि गाईबस्तुका लागि जोहो गरी राखिने छ्वालीबाट कलाकार प्रकाश मिजारले विभिन्न कलाकृति बनाएका छन् । काठमाडौं ब्रह्मखेलस्थित घरका भित्ताहरूमा उनले धर्म, प्रकृति, समाज र आममानिसको दैनिकी झल्काउने छ्वाली कलाकृति सजाएका छन् । 

दसैंतिहार आइसक्यो, झल्को लाइसक्यो

खल्तीमा खर्च जोहो भएको भए पोखराका केशव गुरुङ यतिबेला घर पुगिसकेका हुन्थे । बुबाआमा तथा उनका अन्य परिवार उतै छन् । हाल कपन बस्ने दृष्टिविहीन उनी बाटो खर्च जोहो गर्नकै लागि रत्नपार्कको सडकमा बसेर गीत गाउँदै गरेका देखिन्छन् । ‘दसैं आइसक्यो, घर जानलाई खर्च छैन,’ उनले भने, ‘दुई/चार पैसा होला कि भनेर यता बसेको छु । खर्च पुगे फूलपातीको दिन हिँड्नुपर्ला ।’ 

दसैं गीतमा परदेशीको पीडा

‘ए परदेशी आऊ है गाउँमै, दसैंतिहार आइसक्यो झल्को लाइसक्यो..’ दसैंलक्षित दुई साताअघि सार्वजनिक भएको विष्णु माझीको गीतलाई दर्शक/श्रोताले निकै मन पराए । युट्युबमा सार्वजनिक गीतमा शब्द संगीत सुन्दरमणि अधिकारीको छ । कमाउन परदेश हिँडेका श्रीमान्को सम्झना गर्दै प्रतीक्षा गरिरहेकी श्रीमतीको कथाव्यथालाई गीतमा समेटिएको छ । गीतले बोलेका भावमा आधारित भिडियो छ ।

आशाका लागि कला

ठमेल सातघुम्तीस्थित काठमाडौं गेस्ट हाउस परिसरमा चित्रकारहरू क्यानभासमा रङ पोत्न व्यस्त थिए । स्वदेशी तथा विदेशी कलाप्रेमीहरू चित्रकारका कलाकृति नियाल्दै कलाभाव बुझ्न उत्तिकै आतुर देखिन्थे । चित्रकारले कलाकै विषयमा छलफल गरे र कला अवलोकन गर्न आउनेलाई आफ्ना सिर्जनाको भावार्थसमेत अर्थ्याए । अभिनेता राजेश हमालले समेत क्यानभासमा आकृति कोर्दा धेरैले एकाग्र भएर नियाले । 

‘नबिक्ने मूर्ति किन बनाउनु ?’

पूजाहरूका भगवान्का मूर्ति बनाउनु, सकिएपछि लगेर खोलानालामा सेलाउनु तराईको चलन हो । माटोका मूर्ति फेरि माटोमै मिसाउन्जेल मान्छेका संस्कार–संस्कृतिको एउटा चक्रमात्रै पूरा हुँदैन, मूर्ति बनाउनेले फेरि अब कसको पूजा नजिक छ भनेर पात्रो हेर्छ । माटो र सजावटका सामान जोहो गर्छ । अनि फेरि बनाउँछ नयाँ मूर्ति । यस्ता माटोका मूर्तिहरू बनाएर नै पुरन पण्डितका पुर्खाले दैनिकी चलाए । विश्वकर्मा पूजा, दसैं, तिहार, सरस्वती पूजनाका लागि चाहिने भगवानका प्रतिरूप बनाउनु पुर्ख्यौली पेसा थियो । माटोसँग खेलेका बाबुबाजेको सीप हेर्दै हुर्केका पण्डितले पनि यही कलालाई पेसाका रूपमा नै निरन्तरता दिए । जीवनको ऊर्जाशील समय माटो कलामै खर्च गरे ।

चुपचाप साधना

सर्जकले शब्द, धुन हुँदै गायकीसम्म ल्याएर पूरा गरेको सांगीतिक सिर्जना कसका लागि हुन् ? ती सिर्जनालाई कसले मूल्यांकन गर्छ र तिनको स्थान कसले निर्धारण गर्न सक्छ ? चलनचल्तीकै भाषामा भन्ने हो भने उत्तर आउँला दर्शक/स्रोता र बजारको जिम्मा । तर, गायक तथा संगीतकार तिलकसिंह पेला यी सबै पक्षभन्दा अलग छन् । 

जसलाई चाडपर्वले छुँदैन

नयाँ लुगामा चिटिक्क सजिएर मामाघर जान पाइने । टीका र दक्षिणा थाप्ने, मिठाई किनेर खाने, बेलुन उडाएर रमाइलो गर्न पाइने । बाल्यकालमा रामेछापकी निर्मलालाई दसै रौनक विशेष लाग्थ्यो । एक दिन हिँडेर पुगिने मामाघर जाने अवसर दसैमा मात्रै जुर्थ्यो । मावली हजुरआमा र मामा–माइजूले खुबै माया गर्थे । उनलाई पनि मामाघर प्यारो लाग्थ्यो । घर फर्कन मन हुँदैनथ्यो । ‘त्यतिखेर ६/७ वर्षको थिएँ, त्यो बालमस्तिष्कमा टीका थाप्ने भन्दा नि दक्षिणा थाप्ने, मिठाई किनेर खाने, बेलुन किनेर उडाउने, मामाघरको मायाले हुरुक्कै हुन्थे, दिनदिनै दसैं आइरहोस् जस्तो लाग्थ्यो,’ उबेलाको दसै सम्झिइन् ।

शब्दमा अव्यक्त भाव पोखिन्छन् चित्रमा

रसियाका प्रख्यात लेखक लियो टल्स्टोयले भनेका छन् ‘कला त्यो गतिविधि हो जसद्वारा एक व्यक्ति, उसको भावना, अनुभव भएका कुरा जानेर/बुझेर अरूलाई प्रसारित गर्दछ ।’ उनले भनेजस्तै चित्रकार शशी राउतका लागि पनि सिर्जना भावना अभिव्यक्तिको माध्यम हो ।

बन्दी समयका संवेगहरू

कोरोना महामारीले मानिसको जीवनशैली नै बदल्यो । हरेकको मनमा रोगको भय व्याप्त भयो । व्यस्तताको दौडधूपमा एक्लाएक्लै भएकाहरू सँगै हुन पाए । एक–अर्कालाई बुझ्ने/चिन्ने मौका पाए । यस्तो बेला कसैले पुस्तक पढे । फिल्म हेरे । कसैले आफ्नो जीवनलाई आफैंले बोध गरे । चित्रकार संगी श्रेष्ठ भने यो बन्दी समयमा महामारीको असरले उत्पन्न गराएको आवेग–संवेगलाई रङमा मिसाउँदै थिइन् । जसमा आशा र भोलिको उज्यालो संकेतलाई छुटाइनन् ।

पुर्खाका कला जोगाउँदै

आजभन्दा १ सय ३ वर्षअघि कलाकार तथा फोटोग्राफर दीर्घमान चित्रकार पैदलै मुक्तिनाथको यात्रामा निस्के । विभिन्न स्थानका २ सयभन्दा बढी तस्बिर खिचे, जहाँ नेपाल बुझाउन पर्याप्त ठाउँ समेटिएका छन् । चन्द्रशमशेरसँग सन् १९०८ सालमा बेलायत भ्रमणमा गएका दीर्घमानले युरोपेली कलालाई समेत नेपाल भित्र्याए । दरबार र तत्कालीन समयलाई कैयौं फोटोमा उनले कैद गरे । सिंगो नेपालको तत्कालीन समाजको इतिहास बुझाउने कृति यतिबेला भीमसेनथानस्थित घरमा पुरानो एल्बमभित्र सीमित छन् ।