ढल्यो आधुनिक कलाको स्तम्भ- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ढल्यो आधुनिक कलाको स्तम्भ

नेपाली ललितकलामा आधुनिक शैली भित्र्याउनेमा अग्रणी उत्तम नेपाली क्यानभासमा मात्रै सीमित भएनन्, अभिनय गरे, कविता पनि कोरे 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ललितकलाका आधुनिक प्रयोगवादी कलाकार उत्तम नेपालीको निधन भएको छ । ८५ वर्षीय नेपालीको त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा बुधबार निधन भएको हो । केही वर्षदेखि मुटुको रोगसँग लडिरहेका उनलाई श्वासप्रश्वासमा पनि समस्या थियो ।

ज्वाइँ सुनील रञ्जितका अनुसार गत महिना बिरामी परेपछि चिरायु, गंगालाल, मनमोहन कार्डियोभास्कुलर सेन्टर हुँदै उनलाई गत मंगलबार मात्र शिक्षण अस्पतालमा सारिएको थियो । पछिल्लो समय उनको स्मरण शक्तिसमेत कम भएको थियो । काठमाडौं किलागलको कर्माचार्य परिवारमा जन्मिएका उत्तम नेपालीले अमूर्त (एबस्ट्र्याक्ट) कलामा निकै ख्याति आर्जेका थिए । अमेरिका आउजाउ गरिरहेका उनी शरीर शिथिल बन्दै गएपछि तीन महिनाअघि मात्र नेपाल फर्केका थिए ।

राणाकालीन समयमा हजुरबुबा कृष्णप्रसाद कर्माचार्य भारतमा निर्वासित जीवन बिताउन बाध्य भएकाले परिवारसँगै नेपालीको बाल्यकाल लखनउमा बितेको थियो । उनले उतै विद्यालय र कला शिक्षा हासिल गरेका थिए । परिवार व्यवसायमा संलग्न भए पनि बाल्यकालदेखि उनलाई कलामा रुचि थियो । सन् १९५९ मा लखनउको कलेज अफ आर्ट एन्ड क्राफ्टबाट कलामा स्नातक गरेका उनले नेपालमा आधुनिक चित्रकलाको शैलीलाई विधागत र प्रयोगात्मक रूपमा नै नौलो आयामतिर ढल्काएको कला समीक्षक मुकेश मल्लले बताए । नेपालीको सक्रियतासँगै चित्रकलाको प्रदर्शनी, प्रचार, बुझाइ र सिर्जनामा व्यापक परिवर्तन सहज भएको थियो ।

‘आधुनिक चित्रकलामा उत्तम नेपाली एक स्तम्भ बिन्दु मान्नुपर्छ,’ मल्लले भने, ‘उहाँभन्दा पहिला कलाकारहरू लैनसिंह वाङ्देल, उर्मिला उपाध्याय लगायतले आधुनिक चित्रकलाको आयामलाई अगाडि बढाएको भए पनि विशेषगरी सन् १९६२ मा भएको उत्तम नेपालीको पहिलो चित्रकला प्रदर्शनीपछि कलाकारहरूमा कला प्रदर्शनीको लहर चलेको थियो ।’ त्यसबेला प्रदर्शनीको उद्घाटन तत्कालीन राजा महेन्द्रले गरेका थिए ।

नेपालीले हुलाक सेवा र सूचना विभागमा गरी झन्डै दुई दशक काम गरे । टिकट डिजाइनरका रूपमा उनले काम गरेका थिए । नेपालीको कला यात्रालाई ‘उत्तम नेपाली : नेपाली आधुनिक कलाको बलियो स्तम्भ’ पुस्तकमा उतारेका मल्ल भन्छन्, ‘उहाँ हुलाक सेवा विभागमा आएपछि नेपालको रंगीन टिकट छापिन थालेको थियो । पहिलो टिकट थियो राजा महेन्द्र घोडा चढेको दृश्य भएको, त्यसको डिजाइन उहाँले गर्नुभएको थियो ।’ कलाकारका रूपमा हुलाकमा नेपालीको प्रवेशअघि सरकारले कलाकार नै भर्ना गरेर टिकट डिजाइन गर्न लगाई छपाउने चलन थिएन ।

नेपालीले सुरुवाती चरणमा यथार्थवादी विषयमा चित्रहरू बनाएका थिए । केही पछिदेखि भने उनका अधिकांश सिर्जनामा नौलो प्रयोग हुँदै गएको देख्न सकिने समीक्षक रमेश खनालले बताए । ‘हामीले अमूर्त कला सिर्जना र यसको मूल्यका बारेमा उहाँबाट सिको गरेका छौं । उहाँलाई नेपाली अमूर्त सिर्जनामा प्रवर्तकका रूपमा लिन सकिन्छ,’ उनी भन्छन् ।

वि.सं. २०२६ मा भएको ‘इरोटिक सिरिज’ प्रदर्शनीमा उनले टुँडालका कलाबाट उत्प्रेरित भएर कामोत्तेजना र धर्मलाई सम्मिश्रण गरेर आधुनिक झल्को दिए । तिनताक रङकै माध्यममा उनले परम्परा, मानवीय संवेदना र कलाको पाटोलाई नियाल्ने जमर्को गरे ।

नेपाली कवि तथा अभिनेता पनि थिए । नेपालको पहिलो चलचित्र ‘आमा’ र ‘हिजो आज भोलि’ मा उनले अभिनय पनि गरेका छन् । उनको ‘उत्तम नेपालीका कविताहरू’ नामक संग्रह पनि प्रकाशित छ । २०३२ सालमा उनले गरेको एकल चित्रकला प्रदर्शनीमा २८ जना कविहरूका कवितामा ३२ वटा चित्रहरू तयार गरेका थिए । २०५५ मा ‘कला र साहित्य’ शीर्षकमा गरिएको प्रदर्शनीमा केदारमान व्यथित, तारानाथ शर्मा, वासुदेव त्रिपाठीलगायत २१ जना साहित्यकारको व्यक्तिचित्र र महत्त्वपूर्ण कृतिलाई अक्षरमा देखाएका थिए । आधुनिक कलाको विकासमा उत्तम नेपालीको बलियो पक्ष देखिएको प्राध्यापक अभि सुवेदी बताउँछन् । ‘कलामा अमूर्त प्रयोग त छँदै थियो त्यसमा उहाँले साहित्यलाई नजिक ल्याएर झन् आधुनिकता थप्नुभयो,’ उनले भने, ‘उहाँ कलालाई कविताको नजिक ल्याउन खोज्नुहुन्थ्यो । कलाको बिम्ब, रङ, आकारलाई कन्सेप्टमा लगेर छोड्नुभयो ।’

नेपालीले एक दर्जनभन्दा बढी एकल प्रदर्शनी गरे भने सामूहिक प्रदर्शनीमा पनि धेरै पटक सहभागी भए । भारत, जापान, दक्षिण कोरियालगायतमा समेत प्रदर्शनी गरेका थिए । ‘उहाँ आफ्ना सिर्जनामा मात्रै सीमित हुनुभएन, नेपालमा ललितकला संस्थाको गठनदेखि स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभएको हो,’ नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्यले भन्छन् । थुप्रै सम्मान र पुरस्कार पाएका नेपालीलाई सम्झँदा ललितकलाको विधामा काम गरिरहेकाहरू श्रद्धापूर्वक नाम लिन्छन् । नेपालीका श्रीमती, दुई छोरा र दुई छोरी छन् । उनको बुधबार नै पशुपति आर्यघाटमा दाहसंस्कार गरिएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ७, २०७८ ०७:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘तिमी मेटाउँदै जाऊ, म बनाउँदै जान्छु’

सिर्जना भइसकेको कलालाई मेटाइदिनु कलाप्रतिको अपमान भएको कलाकारहरूको ठहर
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — एउटा डिजिटल चित्रसँगै शुक्रबार चित्रकार किशोर ज्योतिले सामाजिक सञ्जालमा लेखे– ‘तिमी मेटाउँदै जाऊ, म बनाउँदै जान्छु । हेरौं पहिला मेरा सिर्जना सकिनेछन् या तिम्रो सेतो रङ ।’ उनले तयार गरेको चित्रमा ‘कलाकार’ लेखिएको एक हातमा रातो रङले पोतिरहेको कुचीसँगै उडिरहेका चराहरू देखिन्छ भने ‘सरकार’ लेखिएको अर्को हातले सेतो रङमार्फत मेटाउने कोसिस गरेको देख्न सकिन्छ ।

कोरोना महामारीविरुद्ध अग्रपंक्तिमा खटिएका (फ्रन्टलाइनर) हरूको सम्मानमा केही कलाकारले स्वत:स्फूर्त रूपमा रत्नपार्कस्थित आकाशे पुलको भित्तामा बनाएको मुरललाई महानगरले बुधबार मेटाइदिएको थियो । कलाप्रतिको महानगरको उक्त चेतलाई ध्यानाकर्षण गर्न ज्योतिले यस्तो कला सिर्जना गरी पटाक्षेप गर्न खोजेका हुन् । ‘महानगरले चित्र मेट्नु भनेको कला र कलाकारप्रतिको अपहेलना हो,’ उनले भने, ‘कला सिर्जना मेटाउनु भनेको अर्काे जन्माउनु हो । मेटाउनेको रङ सकिए पनि हाम्रो सिर्जना सकिँदैन ।’

दुजांग शेर्पाको परिकल्पनामा सांगे थिन्ले लामा, किपा शेर्पा, सुमिना श्रेष्ठलगायत चार कलाकार र तीन जना स्वयंसेवक भएर केही साताअघि मात्र उक्त मुरल बनाएका थिए । तर महानगरले मेटाइदिएपछि सर्वत्र आलोचना भइरहेको छ । कलालाई स्वतन्त्र सिर्जना र सौन्दर्यका रूपमा नचिनेको राज्यलाई यतिबेला सबै कलाकारहरू एकजुट भएर चिनाउनुपर्ने ज्योतिको बुझाइ छ । उनले प्रश्न गरे, ‘महानगरका सडकका भित्ताभरि विभिन्न राजनीतिक नारा, विज्ञापनका होर्डिङ बोर्ड र पोलभरि प्रधानमन्त्रीका फोटो राख्न हुन्छ भने चित्रकला बनाउँदा केचाहिँ नराम्रो भयो र ?’

प्रत्येक संस्कृति र परम्परामा रङका आ–आफ्नै महिमा रहेको बताउँदै ज्योतिले रङका माध्यमबाट नै कला र कलाकार सशक्त रूपमा जागरुक बन्नुपर्ने सुझाए । कलामार्फत आवाज बुलन्द गर्न समूहगत रूपमै आउने योजना बनाएको उनले बताए । त्यसो त यो नै महानगरले मेटाएको पहिलो भित्तेचित्र भने होइन । चित्रकार लक्ष्मण श्रेष्ठले केही वर्षअघि वीर अस्पतालसँगैको सडकका भित्तामा कोरिएका ‘नालायक म’, ‘डेड सरकार’ लगायत शृंखलाबद्ध चित्रहरू मेटाइएको थियो । महानगरले कलाको अर्थ र प्रतीकात्मक कुरालाई बुझ्न नसकेको उतिबेलै श्रेष्ठले आरोप लागाएका थिए ।

चित्रकला आफैंमा सौन्दर्य रहेको कलाकार एवं कला समीक्षक रमेश खनाल बताउँछन् । कलालाई कुन र कस्तो ठाउँमा सिर्जना गर्ने, कुन प्रयोजनका लागि बनाउने भन्ने कलाकारमा चेत हुनुपर्ने खनालको धारणा छ । ‘सिर्जना भइसकेको कलालाई मेटाइदिनु वा बिगारिदिनु भनेकोचाहिँ कलाप्रतिको अपमान नै हो । फ्रन्टलाइनरहरूको सम्मानका लागि बनाइएको चित्र समसामयिक पनि थियो । केही नराम्रो जस्तो त लागेको थिएन,’ उनले भने ।

चित्र मेटाइएकोबारे सर्वत्र विरोध भइरहँदा अधिकांश कलाकार मौन नै देखिन्छन् । सडकमा सार्वजनिक रूपमा बनाइने ‘स्ट्रिट आर्ट’ भएकै कारण कलाकारहरू मौन रहेको कलाकार तथा कला लेखक तीर्थ निरौलाको अनुमान छ । उनले भने, ‘स्ट्रिट आर्टका लागि महानगरको आफ्नै नीति र नियमहरू होलान् । त्यो कलाकारहरूले पालना गर्नुपर्छ । तर बनाएको कलालाई मेटाइदिनु भनेको गलत नै हो ।’ कलाकारहरू सिर्जनामा मात्र केन्द्रित भएकाले कलासम्बन्धी आउने यस्ता विषयहरूमा प्राय: मौन देखिने उनले सुनाए ।

नेपाल ललित कला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ सदस्यसमेत रहेका खनालले महानगरसँग संवाद गर्न प्रतिष्ठानमा छलफल गर्ने बताए । महानगरले मेटाएको पहिलो भित्तेचित्रबारे कलाकारहरूले प्रतिष्ठानसँग समन्वय नगरेकाले यस विषयमा कुनै जानकारी नभएको कुलपति केके कर्माचार्यले बताए । ‘भित्तेचित्र पनि ललित कला विधा नै हो र चित्र सजाउनु पनि राम्रो पक्ष हो । तर एकेडेमीसँग यसबारे पूर्वछलफल र जानकारी नभएकाले हामीले यसबारे बोलेका छैनौं । चित्र किन, कसरी र केका लागि बनाएको हो एकेडेमीलाई थाहा छैन,’ उनले भने ।

महानगरको बजेटमा उक्त स्थानमा अर्काे चित्र बनाउने बताइए पनि यसबारे बोल्न महानगरका जनप्रतिनिधिहरू सम्पर्कमा आएनन् । महानगरले किन चित्र मेट्यो भन्ने विषयमा चित्र बनाउन स्वीकृति दिएका काठमाडौं–२८ का अध्यक्ष भाइराम खड्गी नै आश्चर्यमा छन् । ‘चित्र मेट्नुभन्दा अघि मलाई जानकारी दिएको भए पनि हुने थियो । भाइहरूको मिहिनेत त्यत्तिकै खेर गयो,’ उनले भने, ‘काठमाडौंका भित्ताहरूमा चित्र र पोस्टर लगाएको कहाँ छैन र ? महामारीमा खटिरहनुभएकाहरूको चित्र निकै राम्रो र सबैले मन पराउनुभएको थियो । आखिर चित्र किन मेटाइयो त्यो बुझ्न सकिएको छैन ।’

महानगर प्रमुख विद्यासुन्दर शाक्यसँग यसबारे कुरा गर्न खोजे पनि सम्भव नभएको खड्गीले बताए । ‘पब्लिकमा मेरो अनुमति नै गलतजस्तो देखिएको छ । सकेसम्म म भोलि (आइतबार) मेयर साबसँग कुरा गर्न जान्छु,’ उनले भने । उनका अनुसार भद्रकालीको पुलमा समेत त्यस्तै प्रकारको कला बनाउने योजना रहे पनि अहिले रोकिएको छ ।

कलाप्रति महानगरले देखाएको गतिविधिप्रति शेर्पा र कलाकार सुमिना श्रेष्ठले दु:ख व्यक्त गरे । शेर्पाले भने, ‘हाम्रो कलामा महानगरले गरेको अपमान अब कला क्षेत्रले भोग्नु नपरोस् । हामी पनि महानगरसँग कुरा गर्न निरन्तर प्रयासमा छौं ।’

प्रकाशित : असार २०, २०७८ १४:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×