चिटिक्क तिलौराकोट- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चिटिक्क तिलौराकोट

पुरातात्त्विक संरचनाको संरक्षणपछि पर्यटकका लागि हेर्ने र ध्यान गर्ने ठाउँ तयार
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — बुद्धभूमि तिलौराकोटको मध्यभागमा रहेका तीन ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक संरचनाको संरक्षण गरिएको छ । पुरातात्त्विक मान्यताअनुसार संरक्षण गरिएपछि संरचना आकर्षक देखिएका छन् । युनेस्कोको समन्वयमा जापनिज फन्ड इन ट्रस्टको सहयोगमा तिलौराकोट अध्ययन, अन्वेषण परियोजनाको तेस्रो चरणअन्तर्गत संरक्षणको काम गरिएको हो । 

संरक्षणसँगै अहिले तिलौराकोट दर्शनार्थीले अवलोकन र ध्यान गर्ने ठाउँ बनेको छ । मध्यभागको सेन्ट्रल वाल कम्प्लेक्स (सीडब्लूसी) को दक्षिणतर्फको भित्री सुरक्षा पर्खाल संरक्षण गरिएको छ । २५ मिटर लामो र डेढ मिटर चौडा भग्नावशेषमाथि इँटा जोडिएको छ । पर्खालको बीचमा सुरक्षाका लागि बनाइएको चारकुने टावरको पनि संरक्षण गरिएको छ । भग्नावशेष उत्खनन गरी नयाँ इँटा जोडेर जमिनभन्दा करिब १ मिटर माथि उठाइएको छ । जमिनमुनिको भग्नावशेषमा इँटा थपिएको छ ।

पर्खालको लम्बाइ ९ मिटर र चौडाइ डेढ मिटर छ । त्यहाँ एउटा पोस्ट होल (काठबाँसको) खाँबो गाडिएको ठाउँको पनि संरक्षण गरिएको छ । उत्खननका क्षेत्रमा पोस्ट होल निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । पहिले–पहिले घर बनाउन इँटा प्रयोग गर्नुअघि काठबाँसको प्रयोग गरिन्थ्यो । त्यही भएर पनि यसले प्राचीन सम्पदाको प्रमाण दिन्छ । उत्खननका क्रममा पाइएका इँटा मौर्यकालीन इसापूर्व तेस्रो शताब्दीका भएको लुम्बिनी विकास कोषका पुरातत्त्व अधिकृत हिमाल उप्रेतीले बताए । ‘कोरोना संक्रमणको जोखिमका कारण यसपटक उत्खनन अन्वेषणको काम महिना दिन मात्र भयो,’ उनले भने, ‘त्यही बेला संरक्षणको काम पनि गरिएको हो ।’ हाललाई परियोजनाको काम पूरा भएको उनले बताए ।

त्यस्तै, तिलौराकोटको उत्तरतर्फ रहेको समयमाई मन्दिरको पनि संरक्षण गरिएको छ । मन्दिरलाई पुराना र नयाँ इँटासमेत प्रयोग गरी संरक्षण गरिएको हो । ‘मन्दिरमा सातौं शताब्दीको बुट्टेदार इँटा प्रयोग भएकाले १३ सय वर्ष पुरानो भएको त यसै थाहा हुन्छ,’ अधिकृत उप्रेतीले भने ।

रानी मायादेवीको धेरै वर्षसम्म सन्तान नभएपछि त्यही मन्दिरमा पूजाआजा गरेको पौराणिक कथन छ । त्यसकारण यसलाई मायादेवीले पूजाआजा गरेको मन्दिर भनेर पनि यहाँ चिनिन्छ । मन्दिरको सुर्खी र चुनाले इँटा जोडेर संरक्षण गरिएको छ । एक भाग चुना र दुई भाग सुर्खी राखेर जोडिएको र यो जोडाइ लामो समयसम्म टिक्ने र इँटाजस्तै देखिन्छ । रङरोगन गर्न पर्दैन ।

पछिल्लोपटक यहाँ सन् २०१३ देखि उत्खनन र अन्वेषण भइरहेको थियो । स्थानीयको आग्रहपछि तिलौराकोटलाई दर्शनीय बनाउन पहिलोपटक सन् २०१७ मा संरक्षणको काम गरिएको हो । उत्खनन र अन्वेषण परियोजनाअन्तर्गत ५ ठाउँका संरचना संरक्षण गरिएको छ । यसअघि तिलौराकोटका पूर्वी र पश्चिमी द्वार, राजदरबारको भग्नावशेष र बाहिरी सुरक्षा किल्ला पर्खाल मात्र संरक्षण गरिएको थियो । तिलौराकोट राजा शुद्धोदनको राजप्रासाद तथा गौतम बुद्धले २९ वर्षसम्मको युवा अवस्था बिताएको ठाउँ हो ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७८ ०९:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पालिकालाई ‘असारे विकास’को चटारो

समयमै योजना सम्झौता र कार्यान्वयन नहुँदा तेस्रो चौमासिक लाग्दासमेत न्यून खर्च 
ओमप्रकाश ठाकुर

सर्लाही — आर्थिक वर्ष सकिन अढाई महिना मात्र बाँकी छँदा सर्लाहीका स्थानीय तहको विकास खर्च निराशाजनक छ । उपभोक्ता समितिमार्फत असारको अन्तिममा फुटकर योजनामा बजेट खन्याउने ध्याउन्नमा जनप्रतिनिधि छन् । असार लागेपछि मात्रै विकास बजेट खर्चिने बेथितिले सर्लाहीका अधिकांश स्थानीय तहको पुँजीगत खर्च ३० प्रतिशतभन्दा कम छ ।

बजेट निकासामा ढिलाइ र समयमै योजना सम्झौता तथा कार्यान्वयन नहुने समस्याका कारण तेस्रो चौमासिक लाग्दासमेत खर्च हुन नसकेको स्थानीय तहले जनाएका छन् । उनीहरूले वडाले समयमा योजनाको सम्झौता नगराउँदा पनि विकास बजेट अन्त्यतिर मात्रै खचिर्नु परेको बताउँछन् ।

कविलासी नगरपालिकाले पुँजीगत बजेट अहिलेसम्म १७ प्रतिशत मात्र खर्चिएको छ । १२ करोड ८२ लाख बजेट पुँजीगत खर्चतर्फ छुट्याइए पनि १७ प्रतिशत मात्र खर्च भएको छ भने चालुतर्फ छुट्याइएको ८ करोड ३० लाख बजेटमा ३५ प्रतिशत खर्च भइसकेको छ । यो नगरपालिका लामो समयदेखि निमित्त प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतको भरमा छ । कविलासी नगरपालिका बनेयता एक किलोमिटर पनि कालोपत्रे सडक नबनेको स्थानीय बताउँछन् । नगरका निमित्त प्रमुख श्यामकिशोर यादवले वडाको ढिलाइका कारण समयमा बजेट खर्चिन नसकेको जानकारी दिए । उनले योजना कार्यान्वयन र बजेट खर्चका लागि असारसम्म समय भएकाले अब द्रुत गतिमा काम अघि बढाइने जानकारी दिए ।

असारे विकासको हतारो हुँदा यहाँका पालिकाहरू अहिले उपभोक्ता समिति धमाधम गठन र योजना कार्यान्वयनमा व्यस्त छन् । चक्रघट्टा गाउँपालिकाले भने पुँजीगततर्फ ८ प्रतिशत र चालुतर्फ ४० प्रतिशत मात्र खर्च गरेको छ । पुँजीगत खर्चतर्फ १९ करोड ३७ लाख ९६ हजार रुपैयाँ बजेटको जम्मा ८.३२ प्रतिशत मात्र खर्च गरेको छ । चालुतर्फको बजेट २० करोड ७ लाख ५७ हजार एक सय ६६ रुपैयाँ बजेटमा भने ५६.४२ प्रतिशत खर्च भएको छ । यहाँ पनि राजनीतिक किचलोका कारण काम हुन सकेको छैन । गाउँपालिकका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नागेन्द्र यादवले गाउँसभाबाट गाउँस्तरीय योजना मात्र पास भएको बताए । वडास्तरीय योजना विशेषसभा बोलाएर पास गर्ने प्रक्रियामा रहेकाले खर्च कम भएको उनको भनाइ छ । उनले यस क्षेत्रमा विकास भनेको नाला निर्माण गर्ने र सडक ढलान गर्ने मात्र बुझेकाले त्यस्ता योजना एक महिनामै पूरा हुने भएकाले पनि कार्यान्वयनमा तदारुकता नदेखाएको जानकारी दिए । ‘गाउँपालिकामा एक त राजनीतिक किचलो छ, दोस्रोमा विकास भनेको नाला र सडक ढलान मात्र बुझेका छन्, त्यसैले चाहेअनुसारको खर्च हुन सकेन,’ उनले भने ।

चन्द्रनगर गाउँपालिकामा भने हालसम्म पुँजीगत खर्चमा विनियोजित ३२ करोड ४४ लाख ९८ हजार बजेटको जम्मा २९.९६ प्रतिशत खर्चेको छ । गाउँपालिकाले चालु खर्चतर्फ विनियोजित २४ करोड १३ लाख ७४ हजार ८ सय १० रुपैयाँ बजेटमा ४०.६९ प्रतिशत खर्चेको छ । प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत अशोक साहका अनुसार छनोट भएका योजना सम्झौता भई अधिकांश सम्पन्न भए पनि विभिन्न कारणले भुक्तानी रोकिँदा भौतिक प्रगति न्यून देखिएको हो । यता, मलंगवा नगरपालिकामा भने पुँजीगत र चालु खर्च ६० प्रतिशतको हाराहारीमा छ । पुँजीगततर्फ ४७ करोड छुट्याइएकोमा करिब ६० प्रतिशत र चालुतर्फ ११ करोड बजेटमा ६० प्रतिशतभन्दा बढी नै खर्च भएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७८ ०९:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×