पहाडमा भलिबल 'क्रेज'

वीरेन्द्र केसी, माधव अर्याल

अर्घाखाँची/पाल्पा — अर्घाखाँची युवा परिषद्ले ७ वर्षदेखि सदरमुकाम सन्धिखर्कस्थित टुँडिखेलमा जिल्लास्तरीय भलिबल प्रतियोगिता गर्दै आएको छ  । केही दिनअघि अन्तरपालिका रनिङ सिल्ड भलिबल भयो  ।

उक्त प्रतियोगिताको उपाधि शीतगंगा नगरपालिकाले जित्यो । दसैंपछि परिषदले जिल्लामै ठूलो पुरस्कार राशिको प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने गर्छ । जिल्लामा भलिबल खेलाडीलाई प्रोत्साहन गर्न स्वदेश तथा विदेशमा रहेका युवामार्फत सहयोग जुटाएर खेल हुने गरेको परिषद्का अध्यक्ष काजी श्रेष्ठले बताए ।

छत्रदेव गाउँपालिकाले ठूलापोखराको रातामाटामा बुधबारदेखि अध्यक्ष कप रनिङ सिल्ड भलिबल गरेको छ । पहिला यहाँ भिरालो थियो । गाउँपालिकाले ४५ लाख रुपैयाँ लगानी गरेर खेल मैदान बनायो । त्यसमा भलिबल र क्रिकेट खेल्न मिल्छ ।

प्यारापिटसहितको रंगशाला बनाउन खेलकुद मन्त्रालयमा बजेट माग गरिएको गाउँपालिकाका अध्यक्ष लेखनाथ पोखरेलले बताए । राटामाटामा विभिन्न खेल आयोजना गर्न रंगशाला बनाउन लागिएको उनले सुनाए । ‘विकास र समृद्धिका कामसँगै अतिरिक्त क्रियाकपाल चाहिन्छ, त्यसैले यहाँ रंगशाला निर्माण गर्न लागिएको हो,’ उनले भने । ८ वटै वडाबाट खेलाडी टिम भलिबल प्रतिस्पर्धा गर्दैछन् ।

उक्त पालिकामा जनप्रतिनिधि र कर्मचारीबीच मैत्रीपूर्ण भलिबल गर्ने तयारी छ । ‘भलिबललगत्तै क्रिकेट हुनेछ, खेलकुद गतिविधि सञ्चालन गर्न गाउँसभाले चालु आर्थिक वर्ष ११ लाख बजेट छुट्याएको छ,’ उनले भने । स्थानीय सरकारको अनुभूत गराउन रनिङ सिल्ड गरिएको उनले बताए । पूर्वाधारयुक्त र सुविधासम्पन्न बनाएर अन्तरपालिका एवं जिल्लास्तरीय खेलकुद गतिविधि सञ्चालन गर्ने उनले बताए । छत्रदेव–५ का भलिबलका कप्तान राजु बस्नेतले पहिले यस्ता खेलमा भाग लिन सदरमुकाम धाउनुपर्ने सम्झिए । ‘एक वर्षदेखि गाउँमै ठूला प्रतियोगिता भइरहेका छन,’ उनले भने, ‘खेलका लागि बजेट छुट्याइएकाले हामी उत्साही छौं ।’ भूमिकास्थान नगरपालिकाले विभिन्न खेल मैदान निर्माणका लागि नगर, प्रदेश र संघ सरकारबाट बजेट लगानी गरेको छ ।

चिदीचौर, खिल्जी, ढाकावाङ, आरिचौर, धनचौरलगायतका ठाउँमा मैदान निर्माणका लागि तीनवटै सरकारको १ करोड लगानी गरेको नगर प्रमुख रेशम थापाले बताए । केही ठाउँमा क्रिकेट र धेरै ठाउँमा भलिबलको कोर्ट उपयुक्त छन् । हिउँदभर पालिका र वडास्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता भइरहेका छन् । बुधबारदेखि डेवा धनचौरमा स्थानीय खेलाडीबीच भलिबल भएको उनले बताए । अन्य खेल प्रतियोगिता गर्न सम्भव नभए पनि भलिबल र क्रिकेटका खेलाडी उत्पादन गर्न बजेट विनियोजन गरिएको उनले बताए । जिल्लाको पाणिनि, मालारानी गाउँपालिका र शीतगंगा नगरपालिकाले पनि मैदान निर्माणमा बजेट छुट््याएका छन् । जिल्लाका छवटै स्थानीय तहका वडापिच्छे भलिबल खेल भइरहेका छन् ।

चाडपर्वमा लहर
दसैंतिहार जस्ता चाडपर्वमा पाल्पाका एक दर्जनभन्दा बढी स्थानमा भलिबल प्रतियोगिता भएका छन् । ग्रामीण भेगमा फुटबलभन्दा बढी भलिबलकै क्रेज भएकाले पनि यस्ता प्रतियोगिता क्लब, समूह, युवाले आयोजना गर्ने गरेका हुन् । अहिले राष्ट्रिय खेलको मान्यता पाएकाले पनि यसको क्रेज बढेको छ । १० हजारदेखि ६० हजार रुपैयाँसम्म पुरस्कार राखेर दसैं र तिहारमा थुप्रै भलिबल प्रतियोगिता भए । खुला, पालिकास्तरीय, क्लबस्तरीय, वडा कप हुने गरेको हो । फोक्सिङकोट, गोठादी, झडेवा, गेझा, गल्धा, जल्पा, मित्याल, मस्यामलगायतका स्थानमा दसैं अवसरमा प्रतियोगिता भएको थियो । तिहारलक्षित प्रतियोगिता पनि भएको छ ।

मण्डली स्पोर्ट्स क्लबले राखेको प्रतियोगितामा जिल्ला मात्र नभई छिमेकी स्याङ्जा, तनहुँ र पूर्व नवलपरासीबाट समेत सहभागी भए । ‘गाउँमा भलिबलको बढी नै क्रेज छ,’ मण्डली स्पोर्ट्सका अध्यक्ष अनन्त श्रेष्ठले भने, ‘फुटबल, क्रिकेटका लागि मैदान नै छैन । त्यही भएर भलिवलमा बढी उत्साही हुन्छन् ।’ गाउँका विद्यालयमा पनि प्रतियोगिता हुने गर्छ । विद्यालयस्तरीय प्रतियोगितामा पनि कक्षा ९ देखि १२ सम्मकाले भलिबलमै भाग लिन्छन् । दसैं र तिहारलक्षित प्रतियोगिताहरू ग्रामीण भेगमा बढी हुने गर्छ ।

‘घरबाट बाहिर काममा गएकाहरू पनि आउने समय हुन्छ,’ फोक्सिङकोटको द रिमिघा लेकसाइड युवा क्लबका अध्यक्ष डम्बरबहादुर आलेले भने, ‘त्यसैले प्रतियोगिता गर्दा सहयोग पनि जुटाउन सजिलो हुन्छ ।’ जिल्लाका अधिकांश स्थानमा मगर बस्ती छ । मगर समुदायमा बढी भलिबल नै खेल्ने गर्छन् । विद्यालय तहबाटसमेत भलिबलमै रूचि जगाइएको हुन्छ । युवा करण गाहाका अनुसार कक्षा ७ देखि नै भलिबल खेल्ने भएकाले पनि यसमा बढी रूचि भएको हो । ‘खाजा छुट्टीमा नै हामी भलिबल खेलेर हुर्केका हौं,’ उनले भने, ‘मैदान पनि ठूला हुन्न त्यसैले गर्दा पनि अन्य खेलभन्दा बढी भलिवल नै बढी खेलिन्छ ।’

चाडपर्वमा साथीभाइ बढी जुट्ने भएकाले पनि प्रतियोगिता बढी आयोजना हुने गरेको उनले बताए । जिल्लाका ८१ मध्ये ६० बढी वडामा भलिबलको टिम छ । अधिकांस वडामा एउटैमा १० टिमभन्दा बढी छन् । तिनाउको मस्याममा २८ टिम छ भने झडेवा, कोलडाँडामा १५ टिम पुग्ने भलिबल खेलाडी छन् । ‘अवसर पाउने हो भने राष्ट्रिय स्तरमै गएर खेल्न सक्ने लायकका खेलाडी छन्,’ माथागढी, झडेवाका दीपक पन्थीले भने, ‘तर अवसर भने पाउँदैनन् । गाउँमा बस्ने खेलाडीको कुनै वास्ता नै हुँदैन ।’

जिल्लाको ग्रामीण भेगमा प्रायः मगर समुदायको बसोवास छ । भिरालो पहाडको गाउँमा गाउँलेले श्रमदान गरेर बारीको पाटोलाई नै खेलमैदान बनाएर खेल्नुपर्ने बाध्यता छ । दसैंतिहार लाग्यो भने बिदा हुने र भलिबल प्रतियोगिता हुने उनले बताए । सानो ठाउँमा नेट टांगेर भलिबल खेल्न सकिन्छ । फुटबल र क्रिकेटजस्ता खेलका लागि भने ठूलो मैदान आवश्यक पर्छ । ‘जहाँ पनि दुईवटा पोल र नेट टांगेर खेल्न सकिने भएकाले पनि गाउँमा लोकप्रिय छ,’ मस्यामका भलिबल खेलाडी गणेश दर्लामीमगरले भने, ‘हाम्रो गाउँमा मात्रै २८ भन्दा बढी भलिबल टिम होला ।’ ‘एउटै गाउँमा ४–५ टिमसम्म निस्कने भलिबलका खेलाडी छन्,’ उनले भने, ‘तर उनीहरूलाई प्रशिक्षण, सहयोगको खाँचो छ ।’

ग्रामिण भेगमा बारीको पाटो, बाटो, खोली, खोल्साको सानो जमिनमा पोल गाडेर जाली लगाई भलिबल खेल्छन् । ‘युवा मिल्यो भलिबलको कोर्ट बनायो,’ झडेवाका खेलाडी यमबहादुर सारुले भने, ‘सुरु गर्‍यो भलिवल खेल्न । सानैदेखि भलिबल खेल्ने सौख हुन्छ ।’ जिल्लाका अधिकांस स्थानमा खुला, विद्यालय र क्लबस्तरीय प्रतियोगिता भइरहने भएकाले पनि खेलाडी जन्मिछन् । गाउँमा सानादेखि अधबैंशे उमेरका र बुढा हुन लागेकाको समेत रूचि भलिबलमै हुन्छ । विद्यालयको खाजा छुट्टी होस् वा विद्यालय छुटिसकेपछिको समयमा होस् विद्यार्थीको हातमा भलिबल र नेट हुने गर्छ । गाउँमा मनोरञ्जन भनेकै भलिबल हुनेगर्छ ।

जिल्लास्तरीय प्रतियोगिता, प्रशिक्षणको व्यवस्था भने नभएको मित्यालका अगुवा खेलाडी लालबहादुर सोतीले बताए । जिल्लामा ठूलो धनराशिको प्रतियोगिता नहुँदा भने आफ्नो प्रतिभा देखाउन नसकिएको अवस्था रहेको खेलाडी तथा प्रशिक्षक कृष्णबहादुर आलेको गुनासो छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७६ ०९:४३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फेरियो शैली, गाउँघर सुनसान

पहिले घटस्थापनादेखि नै दसैंको माहोलले छोप्थ्यो । अहिले अष्टमीपछि मात्र अलिअलि रौनक देखिन्छ । ९ दिन दुर्गा पूजा गर्ने, सेलरोटी पकाउने, टोलटोलमा पिङ हाल्ने चलन घटेको छ ।
वीरेन्द्र केसी, माधव अर्याल

(अर्घाखाँची) र (पाल्पा) — कुटानीपिसानी गर्ने मिल थिएनन् । महिना दिनअगावै धान जोहो गरेर ओखलमा कुटिन्थ्यो । सेलरोटी पकाउन चामल जाँतोमा पिसिन्थ्यो । सबैका घरमा जाँतो र ओखल थिए । ‘रातभर जाग्राम बसेर र ठकने रोटी, भट्ट, दालको बटुक, गहुँको फिनी बनाइन्थ्यो,’ मालारानी गाउँपालिका–५ की ७८ वर्षीया मनकला खड्काले भनिन्, ‘काँक्रो, गिठ्ठा, पिँडालु, झुसे करेलालगायत दसथरी अचार बनाउँथ्यौं ।’ 

खड्काका अनुसार दसैंमा दसपटक खानुपर्छ भन्थे । जुन घरमा गयो, त्यही घरमा टीका लगाएर रोटीका परिकार दिन्थे । ‘घरमा एक सोली रोटी हुन्थे,’ उनले भनिन्, ‘महिनाभर खाइन्थ्यो ।’ दिनभर गाउँ डुलेर ५० घरमा टीका थापेको उनलाई सम्झना छ । खड्काको बुझाइमा पहिलेजस्तो मानसम्मान, आदर अहिले छैन । घरबाहेक गाउँमा टीका थाप्न कोही जाँदैनन् । पहिले सामूहिक भावना थियो । अहिले एकांगी बनेका छन् ।

दसैंमा बाल्यकालदेखि खेलेका साथीसित भेटघाट र रमाइलो हुने गरेको ६५ वर्षीय दिलबहादुर खड्काले बताए । ‘गाउँमा सबैभन्दा पाका उमेरका वृद्धवृद्धाको हातको टीका लगाए वर्षदिन राम्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘घरघरै गएर आशीर्वाद थाप्ने चलन थियो ।’

अहिले एक सय वर्षका व्यक्ति भए पनि नातेदारबाहेक कोही टीका लगाउन नजाने उनले बताए । चाडपर्व मनाउने संस्कृतिसमेत फेरिएको छ । गरिब परिवारलाई दसैं मनाउने घिउ, चामल, गहुँ दिने परम्परा थियो । ‘अहिले धनीले फजुल खर्च गर्छन्,’ उनले भने, ‘गरिब परिवारलाई कसैले वास्ता गर्दैन ।’ फजुल खर्च गरेर ऋणको भारी बोक्ने र मदिरा खाएर होहल्ला गर्ने विकृति बढ्दै गएकामा उनले चिन्ता व्यक्त गरे । घरमा उतिबेलाको जस्ता धेरै प्रकारका रोटीका परिकार, अचार अहिले बनाउन छाडियो । ‘दसैंका दिन मात्रै अड्कलेर रोटी पाक्छन्,’ उनले भने, ‘खानपिनको संस्कार पनि हराउँदै गयो । अहिले त सेलरोटीको सट्टा स्याउ पो दिन थाले ।’

पहिले टीका लगाएपछि पिङ खेल्ने चलन थियो । बाबियोको पिङ बाट्ने र केही ठाउँमा काठे पिङ हालिन्थ्यो । ‘गाउँभरि पिङ हुन्थे,’ स्थानीय धनमाया विकले भनिन्, ‘अहिले एउटा पनि देखिंदैन ।’ ज्येष्ठ नागरिकसँग संस्कृति, परम्परा सिक्ने नयाँ पुस्तालाई फुर्सद छैन । २२ वर्षीय श्याम घिमिरेको दसैं मनाउने तरिका अभिभावकसित मिल्दैन । बुबाआमाबाट टीका थाप्ने र ससुराली जाने योजना उनले सुनाए । अष्टमीको दिन दुर्गा पूजा गरिन्छ । सेलरोटी घरमा पाक्दैन । चिल्लो धेरै खान हुँदैन । ‘काठे पिङ थिए भन्ने मात्रै सुनें,’ उनले भने, ‘अहिले कतै छैनन् । खरको पिङ बाट्ने चलन हरायो ।’

संस्कृति लोप हुँदै जानुको मुख्य कारण गाउँमा युवा शक्ति छैन । दसैंमा दुई–चार दिन बस्न आउँछन् । ‘पुरानो संस्कार नयाँ पुस्ताले सिक्नै पाएनन्,’ बाँगीका ४५ वर्षीय टीकाराम कुँवरले भने । उनका अनुसार १६ वर्षको उमेर पुगेपछि विदेश गइहाल्छन् । श्रीमती र छोराछोरी सहर राख्छन् । सहरबाट टीकाको एक–दुई दिनअघि मात्र घरमा आउँछन् । ‘गाउँमा बुढाबुढी मात्रै भेटिन्छन्,’ उनले भने, ‘दसैं नातेदार, इष्टमित्र र साथीभाइसँग भेटघाटको अवसर पनि हो । संस्कृति र परम्परा लोप हुनु चिन्ताको विषय हो ।’

एकादशीदेखि पूर्णिमासम्म जिल्लाका दुर्गा भगवती मन्दिरमा सराय नाच हुन्थे । त्यहाँ खुब रमाइलो हुन्थ्यो । तर अहिले धेरै मन्दिरमा पूजापाठ मात्रै हुन्छ । हतियार नचाएर सराय नाच्ने युवा कम भए । नयाँ पुस्ताले सराय भनेको के हो, यो कसरी नाच्ने, कस्ता भजन गाउने र संस्कृति जगेर्ना गर्नेबारे बिर्सिसकेको कुँवरले बताए । ‘संस्कृतिसमेत विस्थापित हुन थाल्यो,’ उनले भने । जिल्लाका चर्चित अर्घा, मालारानी, राँगामारे, ठाडा, खाँचीमा यो नाच हुन्छ । अर्घा मन्दिरबाट सराय निकाली करिब तीन किमिसम्म नाचेर पुन: मन्दिरमा ल्याई विसर्जन गरिन्छ । पछिल्लो समय यो नाचतिर युवा पंक्तिको रुचि कम हुँदै गएको अर्घा भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सरोज भुसालले बताए ।

गाउँघर सुनसान
पाल्पाको पूर्वखोला गाउँपालिका–४, देवीनगर गाउँका अधिकांश खेतबारी बाँझै छन् । यहाँका धेरै घरपरिवार बजारतिर सरेका छन् । गाउँकै भित्री भागबाट सडक पुगेका ठाउँमा बसोबास गर्ने धेरै भए । सडक छेउमा घर बनाउने, सानो पसल गर्ने, परिवारसहित बस्ने । कतिपय बिदेसिएका छन् । कतिपय अन्यत्रै पढाइ वा रोजगारीका कारण हिँडेका छन् । गाउँमा भएका पुराना ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका घर पनि भत्किन थाले । उनीहरूको बारी झाडी बनेको छ । खेतमा पनि सिरु पलाएका छन् । त्यसैले होला दसैंको रौनक गाउँघरमा अझै बढ्न सकेको छैन । अधिकांश ग्रामीण बस्तीमा बूढाबूढी, केटाकेटी र महिलामात्रै छन् ।

‘गाउँका खेतबारीमा उब्जनी गराउन पनि गाह्रो छ,’ वडाध्यक्ष रिमप्रसाद श्रेष्ठले भने, ‘त्यसैले तराई र बजार रोजेर हिंड्दा गाउँ सुनसानजस्तै बनेको छ ।’ उनका अनुसार दसैंको चहलपहल बढ्न नसक्नु यो पनि कारण हो । १५ वर्षअघिसम्म विदेश जाने खासै प्रचलन थिएन । घटस्थापनादेखि नै गाउँमा बाटो खन्ने, पिङ बाट्ने, रोटे पिङ राख्ने तयारी हुन्थ्यो । अहिले गाउँमा बसेकाहरूमा पनि खासै रौनक देखिंदैन । पहिला रातो, सेतो माटोले घर टलक्क टल्किन्थ्यो । दसैंमा पूरै घर लिप्ने चलन पनि अहिले हट्दै छ । घर भत्किन लागेका छन् । ‘पहिलाजस्तो अहिले दसैं–तिहारको रौनक ग्रामीण भेगमा भेटिंदैन,’ श्रेष्ठले भने । अर्मपर्मबाट नै दाउरा काट्ने गर्थे । दसैंका लागि खसीबोकाको जोहो गर्ने गरिन्थ्यो । यहाँमात्र होइन, जिल्लाका अधिकांश ग्रामीण बस्तीको अवस्था उस्तै हो । गाउँमा दसैंको रौनक अष्टमीपछि मात्र अलिअलि देखिन्छ ।

‘अहिले चहलपहल बढ्ने भनेको अष्टमीपछि मात्रै हो,’ देवीनगरकै भुवन सिंजालीले भने, ‘पैसा कमाएपछि गाउँमा बस्न छाडेपछि चहलपहल पनि नहुने रहेछ ।’ उनका अनुसार अहिलेसम्म दसैं आएजस्तै भएको छैन । गाउँघरमा बस्ने थोरै छन् । अझ ग्रामीण भेगमा बालबालिका र बुढाबुढी बढी छन् । दसैंमा टोलटोलमा पिङ राख्ने चलन बिस्तारै हट्दै गयो । चोकचोकमा रोटे पिङ हालिथ्यो । नवरात्रमा कोटघर जाने, देवीको पूजा गर्ने, साथीभाइसँग रमाउन व्यस्त हुन पनि छाडिसकेको उनको अनुभव छ । दसैं र तिहारमा रौनक बढ्नेभन्दा घट्दै गएको जल्पाका नीरबहादुर सारूले बताए । उनका अनुसार वर्षदिनमा एकपटक चाड मनाउन आउने पनि भेटिन छाडेका छन् । नेपाल र भारतमा बस्नेहरू फर्किने गरे पनि तेस्रो मुलुक जानेहरू कमैमात्र फर्किने गरेका छन् ।

खसीबोका खरिद गर्ने, लिंगे पिङ, रोटे पिङ बनाउने, साथीभाइ जम्मा भएर रमाइलो गर्ने चलन पनि हराउन थालिसकेको उनले सुनाए । ‘वर्षदिनमा एकपटक आउने दसैं मनाउने पनि भेटिन छाडेजस्तै भएको छ,’ जल्पाकै कल्पना घर्तीले भनिन् ।

ग्रामीण भेगका घरहरू रातो र सेतो माटोले टलक्क टल्किन छाडेका छन् । कामका लागि तेस्रो मुलुक गएकाहरू पनि कम मात्र फर्किएका छन् । बजारमा पनि चलहपहल अझै बढेको छैन । ‘गाउँघरमै पसल खुले पनि व्यापार सुनसान छ,’ उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्षसमेत रहेका व्यापारी शैलेन्द्र भट्टराईले भने, ‘यस वर्ष वर्षा पनि रोकिएको छैन । त्यसैले अझै बजारमा चहलपहल बढेको छैन ।’

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×