चलेकै छन् पुराना प्रविधि

मेनुका ढुंगाना

(अछाम) — कमलबजार नगरपालिका १, मुलीकी सरु विष्ट ६० वर्ष पुगिन् । गाउँमा बिजुली पुगेर मिल स्थापना भए पनि उनी कुटानी पिसानी घरमै गर्छिन् । बजारबाट किनेर ल्याएको चामल, पीठोको अन्न पनि खाएकी छैनन् । ओखल, जाँतोमै कुटानी र पिसानी गर्छिन् ।

‘गाउँमा मिल भए पनि ओखल जाँतो बन्द गरेको छैन । अझै आफैं धान कुट्छु । पीठो पिस्छु,’ उनले भनिन्, ‘सुत्केरी आमा र बच्चाको लागि ओखलमा कुटेको धान र कोलमा पेलेको तेल औषधि जस्तै हो । यसमा न कुनै मिसावटको डर हुन्छ । न पैसा नै खर्च हुन्छ ।’ उनका अनुसार आधुनिक प्रविधितर्फको बढ्दो आकर्षण र सुविधाभोगी प्रवृत्तिका बढे पनि पुराना पुस्ताले नै ग्रामीण क्षेत्रको रैथाने प्रविधि जोगाएका छन् ।

‘उखु पेलेर खुदो निकाल्ने, अमिलो पेलेर चुक बनाउने र तोरीबाट तेल निकाल्न प्रयोग गरिने कोल, धान, मकै कुट्ने ओखल हामीले नै जोगाएर राखेका छौं,’ मुलीकै गुमा विष्टले भनिन्, ‘कोलबाट उत्पादित तेलमा मेसिनमा पेलेर निकालिएको तेलको तुलनामा बढी शुद्धता हुने विश्वास गरिन्छ्र ।’ उनका अनुसार जन्मनेबित्तिकै बच्चालाई यो कोलमा पेलेको तेलको प्रयोग गर्दा दिमाग तेजिलो हुने विश्वास गरिन्छ । अहिले त यहाँ कोलबाट पेलेको तेल घरमै लिन आउने धेरै छन् । उनले भनिन्, ‘बजारमा पाउने तेलभन्दा दोब्बर मुल्य बढि दिएर तेल लैजान्छन् ।’ उनका अनुसार कोलमा प्रयोग हुने काठलाई घन्टी, पाटी र
बियो भनिन्छ ।

लोप हुँदै गएका पुराना पुर्खौली मौलिक संरचना, प्रविधिहरू नयाँ बिद्युतिय सामग्रीहरूको बढ्दो बजारले गर्दा खोज्दा पनि नपाइने भएकोप्रति स्थानीय चिन्तित छन् । ‘अहिलेका नयाँ पुस्ताहरू नाम सुने पनि अचम्म मान्ने गर्छन् । खोजेर पढ्न हेर्न त परको कुरा हो,’ ढकारीका स्थानीय रामबहादुर बुढाले भने, ‘यसरी नै भूलिदै गयो भने भोलि आउने नयाँ पुस्ताहरूले के सिक्ने कसरी थाहा पाउने हाम्रो पुर्खौली प्रविधिहरू ।’ उनका अनुसार केही वर्ष अघिसम्म गाउँघरमा चिउरी तथा तोरी पेल्न प्रयोग गरिँदै आएका काठे कोल यतिबेला विभिन्न प्रविधिको विकाससँगै लोप हुँदै गएका छन् । अहिले पनि जिल्लाका बस्ती, बलाता, ढकारी, हिच्माका कृषकले काठे कोलको प्रयोग गर्ने गरेका छन् । यी क्षेत्रमा ओखल, ढिकी र जाँतो पनि हटेका छैनन् ।

स्थानीयस्तरमा परम्परागत प्रविधिको प्रयोग कम हुँदै गएका मुलीका नन्द विष्ट बताउँछन् । ‘पुराना वस्तुको संरक्षण गर्नेभन्दा पनि छिटो छरितो कसरी हुन्छ भन्नेतिर लागेका कारण कोल हराउन थालेका हुन्,’ उनले भने । उनका अनुसार एकदशक अगाडिसम्म कृषकले कोलको माध्यमबाट तोरी र चिउरी पेलेर घिउ तेलको जोहो गर्दै आएका थिए । कोलको निर्माण गर्दा लगानी कम लाग्ने भए पनि कोलमा पेलेर तेल निकाल्ने काम भने त्यति सजिलो छैन । तोरी, चिउरीलगायत वस्तु आधुनिक मेसिनबाट पेल्ने गरिए पनि चिउरीको बिजुला पेल्न भने काठे कोल निकै उपयोगी भएको उनको भनाई छ । गाउँका बुढापाकाले यस्ता वस्तुको संरक्षण हुन नसकेकामा चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।

चलनचल्तीमा रहेका यी घरेलु मेसिनको प्रयोग विस्तारै घट्दै गएको स्थानीय बताउछन् । स्थानीय स्रोत, साधन एवं स्थानीय सीपबाटै निर्माण गरिने घरेलु मेसिनबाट यस क्षेत्रको परम्परागत जनजीवन, कला र सामाजिक अवस्थाका विषयमा समेत अध्ययन गर्न सकिने स्थानीयको बुझाइ छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७६ ११:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

धुलाम्मे सडकमा जोखिमपूर्ण यात्रा

विप्लव महर्जन

(सल्यान) — यातायातका साधन सञ्चालन हुन थालेको वर्षौ‌ बिते पनि सल्लीवजार–चौरजहारी, चौरजहारी–रागेचौर र थारमारे–दार्मा सडकको स्तरोन्नति नहुँदा यात्रुले सास्ती भोग्दै आएका छन् । धुलाम्मे सडकले यात्रा पनि जोखिमपूर्ण बनिरहेको छ । 

कच्ची सडकमा यात्रा गर्दा सामान्य अवस्थाका यात्रु गन्तव्यमा पुग्दा बिरामी हुने गरेको त्रिवेणीका निर्मल राना बताउँछन् । ‘सडकमा जताततै खाल्डाखुल्डी छन्, गाडी चढ्यो कि उफार्न थाल्छ,’ उनले भने, ‘भौगोलिक अवस्था पनि कठिन हुँदा डरैडरमा गाडी चढ्नुपर्ने बाध्यता छ ।’ उनले यी सडकमा पुराना गाडी चल्दा यात्रा झन् कष्टकर बन्ने गरेको बताए । सडक गतिलो नहुँदा अधिकांश ज्येष्ठ नागरिकले गाडी चढ्न नमान्ने गरेको उनी बताउँछन् । उनले पानी परे हिलाम्मे हुने र घाम लागे धुलाम्मे हुने सडकका कारण स्थानीयबासी लामो समयदेखि आजित भएको सुनाए ।

सडक मर्मतका नाममा बर्सेनि करोडौं रकम खर्च भए पनि यात्रु लामो समयदेखि सास्ती भोग्न बाध्य भएको स्थानीय लोकबहादुर बुढाले बताए । ४१ मिटर दूरीको सल्लीबजार–चौरजहारी सडकमा गाडी चल्न थालेको डेढ दशक पुगे पनि स्तरोन्नति नहुँदा यात्रुले जोखिमपूर्ण यात्रा गरिरहेका छन् । सडकमा बर्सेनि ग्राभेल गर्ने गरिए पनि गुणस्तरहीन हुँदा बर्खामा पानीले बगाउने गरेको उनले बताए । अहिलेसम्म सडकको २ किमि मात्र कालोपत्रे गरिएको छ । ‘धूलोका कारण गाडी दुर्घटना हुने जोखिम उत्तिकै छ,’ उनले भने, ‘कहिलेकाही धूलोमै गाडी फस्छन् ।’ उनका अनुसार बीच बाटोमा गाडी फस्दा यात्रुले नै धकेल्नुपर्ने बाध्यता छ ।

धूलोले सडक आसपासका बासिन्दासमेत सास्ती भोगिरहेका छन् । धूलोले घरै ढाकिने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । धुलाम्मे सडककै कारण बटुवाहरू रुघाखोकी, नाक बन्द हुने, आँखामा समस्या देखिनेलगायत स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित छन् । सुनौली, त्रिवेणी, शंखपिपल, गर्चे, नेटावजार, रागेचौरलगायत सडकमा धूलोले सडक आसपासका क्षेत्रमा बस्न समस्या भएको स्थानीयको गुनासो छ ।

नेटा बजारका नन्दकुमार साहुले गाडीले उडाउने धूलोका कारण दिनभर घर सफा गर्नुपर्ने बाध्यता भएको जनाए । ‘सडक आसपासका होटेलमा खाना खानै समस्या भएको छ,’ उनले भने, ‘सडकको धूलो खानेकुरामा पर्दा बेला बेलामा पेटसम्बन्धी स्वास्थ्य समस्या देखिएको छ ।’

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७६ ११:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×