आधुनिक एम्बुलेन्स २ महिनादेखि थन्किए

अर्जुन शाह

धनगढी — सामाजिक विकास मन्त्रालयले गत आवमै खरिद गरेका एम्बुलेन्सहरू वितरण गर्न नसकेर थन्किएका छन् । मन्त्रालयले सुदूरपश्चिमका ७ पहाडी जिल्लाका लागि १६ आधुनिक एम्बुलेन्स खरिद गरेको थियो ।

गत आवकै बजेटबाट ६ करोड २५ लाखमा १६ एम्बुलेन्स खरिद गरिएको हो । सुरुमा १६ निर्वाचन क्षेत्रमा एउटा एउटा वितरण गर्ने योजनाअनुसार खरिद भएपछि हाल आएर धेरैतिरबाट माग आएपछि अलमल भएकाले वितरणमा ढिलाइ भएको मन्त्रालयले जनाएको छ । स्थानीय तहभन्दा पनि जिल्ला अस्पताललाई दिँदा प्रभावकारी हुनसक्ने सुझाव आएपछि मन्त्रालयले निर्णयमा ढिलाइ गरेको स्रोतको भनाइ छ ।

मन्त्रालयले सुरुमा बाजुराको कोल्टी प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र र टाटे स्वास्थ्य चौकी, दार्चुलाको हिकिला र खार, बैतडीको रुद्रेश्वर र कुलाउ, बझाङको मटेला र रायल, डडेल्धुराको भागेश्वर र नवदुर्गा स्वास्थ्य चौकी, डोटीमा जिल्ला अस्पताल र चवराचौतारा स्वास्थ्य चौकी, अछामको जिल्ला अस्पताल, बाब्ला स्वास्थ्य चौकी, बान्नीगढी र विनायक स्वास्थ्य चौकीलाई वितरण गर्ने सूची बनाएको थियो ।

यी मध्येका ६ स्वास्थ्य संस्थाको नाम हटाएर सेती प्रादेशिक अस्पताल, प्राथमिक स्वस्थ्य केन्द्र कमलबजार अछाम, जोगबुडा अस्पताल डडेल्धुरा, जिल्ला अस्पताल दार्चुला, बैतडी र बझाङ राखिएको स्रोतले जनाएको छ । स्रोतका अनुसार हिकिला स्वास्थ्य चौकी दार्चुला, कुलाउ स्वस्थ्य चौकी बैतडी, मटेला स्वास्थ्य चौकी बझाङ, भागेश्वर स्वस्थ्य चौकी डडेल्धुरा, विनायक पञ्चदेवल अछाम तथा कोल्टी प्रथामिक स्वास्थ्य केन्द्र बाजुराको नाम हटाइएको छ ।

‘बजेट शीर्षकमा निर्वाचन क्षेत्रमा दिने भन्ने योजनाअनुसार खरिद भएका हुन् । तर त्यसो गर्दा प्रभावकारी सञ्चालनमा कठिनाइ हुन सक्ने देखिएकाले निर्णय गर्न ढिलाइ भएको हो,’ मन्त्रालयका सूचना अधिकारी हेमराज खड्काले भने, ‘अब चाडै निर्णय गरेर वितरण गर्छौ ।’ संघको अर्थ मन्त्रालयको सिफारिसमा भन्सार छुटमा एम्बुलेन्स ल्याइएको हो । ३९ लाखका दरले ‘बी ग्रेड’ का एम्बुलेन्स खरिद गरेको सूचना अधिकारी खड्काले जानकारी दिए ।

सुदूरपश्चिममा ‘बी ग्रेड’ को अहिलेसम्म एउटा पनि एम्बुलेन्स छैन । यी एम्बुलेन्समा आधुनिक उपकरणसहित स्वास्थ्यकर्मी र तालिमप्राप्त चालकको व्यवस्था हुने बताइएको छ । हाल विभिन्न स्थानमा सञ्चालनमा रहेका एम्बुलेन्सहरू ‘सी ग्रेड’ का हुन् । ती पनि प्रयाप्त संख्यामा छैनन् । पहाडी जिल्लामा एम्बुलेन्सको संख्या न्यून छ ।

वितरणमा ढिलाइ हुँदा ती एम्बुलेन्स २ महिनादेखि धनगढीस्थित सिप्रदी ट्रेडिङमै थन्किएका छन् । पहाडी जिल्लामा एम्बुलेन्स नहुँदा धेरै बिरामीले अकालमा ज्यान गुमाउनुपरेको छ । मन्त्रालयले यसअघि एम्बुलेन्स खरिदका लागि अन्तर्राष्ट्रिय टेन्डर प्रकाशित गरेको थियो । एम्बुलेन्सको टेन्डर भारतको टाटा कम्पनीले पाएको थियो ।

हाल आएर मन्त्रालयले आफु मातहत रहेका निकायलाई एम्बुलेन्स उपलब्ध गराउने सोचाई बनाएको मन्त्रालयका एक अधिकृतले बताए । सुरुमा सेती र महाकालीलाई नदिने भनिए पनि अहिले प्रदेशअन्तर्गतका सबै जिल्ला अस्पताललाई दिनु उपयूक्त हुनेमा कर्मचारीहरूको जोड छ । चालक र एम्बुलेन्समा बस्ने स्वास्थ्यकर्मीलाई प्रदेशले नै आर्थिक ब्यवस्थापन गर्दा बिग्रेको अवस्थामा पनि तत्काल मर्मत गरेर ती एम्बुलेन्स सञ्चालनमा ल्याउन सकिने भएकाले अस्पतालहरूलाई नै दिनुपर्नेमा कर्मचारीहरूको मान्यता रहेको छ । ‘अब मन्त्री र सचिवले जे निर्णय गर्नुहुन्छ,’ ती कर्मचारीले भने, ‘चालकलाई ७ दिनको तालिम चलाएर खटाउने भनिएको छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७६ १०:३४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

लोप हुँदै मौलिक दसैं

कान्तिपुर संवाददाता

डडेलधुरा — नवरात्र सुरु नहुँदै वारि–पारि डाँडामा सुनिने विगुल र भोक्करको आवाज घटस्थापना भइसक्दा पनि सुनिएका छैनन् । गाउँ गाउँमा रहेका मठ मन्दिर मध्ये धेरै जसो मठ मन्दिर सामुहिक नवरात्र बस्नेका लागि सिंगारिएका हुन्थे । कहिँ कहिँ मात्र सामुहिक नवरात्र वसेको देखिन्छ ।

कुनै समय नवरात्रअघि नै सिंगारिने अधिकांस मन्दिरको सरसफाइ भएको पनि देखिदैन । एक/डेढ दशक अघिसम्म सुदूर पहाडका गाउँहरूमा देखिने चहलपहलमा निकै कमि आएको छ । वसाइ सराईंले रित्तीन थालेका गाउँमा दशैंको समय देवीदेवताको पूजाका लागि आउनेहरूको सँख्या पनि हरेक बर्ष कम हुँदै जान थालेको छ ।

केही बर्ष अघिसम्म मठ मन्दिरमा नवरात्र वस्नेको घुईंचो लाग्ने गरेको भागेश्वर ४ को प्रसिद्ध भगवति मन्दिरमा गत बर्षको नवरात्रमा ६ जना पनि पुगेनन् । यस वर्ष नवरात्र सुरु हुँदा ४ गाउँका ५ व्रतालु मात्र मन्दिरमा देखिएका छन । ‘नवरात्र वस्ने १० जना पनि पुगेनन्,’ ४ गाउँका ५० भन्दा वढी पुरुष सामुहिक नवरात्र वसेको देखेका भागेश्वर ४ धामी गाउँंका बृद्ध हिरासिंह मडैले भने, ‘भगवती मन्दिरमा नवरात्र वस्नेको संख्या धेरै भएपछि भागेश्वर मन्दिरमा पनि नवरात्र वस्ने चलन थियो ।’

यस्तै स्थिति अजयमेरु गाउँपालिकाको प्रसिद्ध डागेश्वर मन्दिरको पनि छ । ठूलो जनसंख्या भएको क्षेत्रमा पर्ने डागेश्वर मन्दिरमा नवरात्र वस्नेले धेरै दिन अगाडी नै जानकारी दिनुपर्थ्यो । तर पछिल्ला केही बर्ष यता भने उक्त मन्दिरमा नवरात्र वस्ने खोज्नु पर्ने स्थिति आएको छ । पिलकोट गर्खाका बिभिन्न मठ मन्दिरसंँगै यो मन्दिरमा नवरात्र वस्नेको भिड लाग्ने गर्थ्यो । ९ दिन नित्य सामुहिक पूजा हुने, कथा प्रवचन र सामुहिक भजन किर्तन हुने यो मन्दिरमा दशक यता यो परम्परा विस्तारै हराउँदै जान थालेको छ ।

यि दुई मन्दिरमा मात्र होइन पछिल्लो समय सुदूर पहाडका गाउँमा मनाइने परम्परागत दसैं बिस्तारै लोप हुन थालेको छ । देशका अन्य भागमा मनाइने दसैं भन्दा भिन्न शैली र वैदिक परम्पराअनुसार मनाइने गरेको दशैंको मौलिकता गुम्दै जान थालेको छ । पछिल्लो पुस्ताले परम्परागत दसैंका बिषयमा चासो राख्न छाडेको छ । सोह्रश्राद्धको पितृ बिसर्जन नसकिंदै नवरात्र वस्ने मठ मन्दिरको सरसफाइ, सामुहिक रुपमा नवरात्र वस्नेका लागि आवश्यक प्रवन्ध र दैनिक पूजा आजाका लागि सामग्री जुटाउने काम भइसक्थ्यो ।

सामुहिक नवरात्रमा सबै जातजातिको समान सहभागीता सुनिश्चित हुन्थ्यो । तर पछिल्लो समय भने यस्ता सवै खाले परम्परा लोप हुन थालेका छन । दशैं मनाउने चलन पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । ९ दिन सामूहिक रुपमा मठमन्दिरमा निराहार वसेर पूजा गर्ने दशमीका दिन आफ्ना आफ्ना कुल देवताको पूजा गरेर मात्र दसैंको टिका लगाउने चलन हराउँदै गएको छ ।

‘परम्परागत दसैं बिस्थापित हुँदै जान थालेको छ’ सुदूर संस्कृतिका अनुसन्धानकर्ता डा. मोहन भट्टले भने, ‘सुदूरको परम्परागत दसैंको ठाउँ टिका प्रधान दशैंले लिन लागेको छ ।’ धेरै जसो पुराना परम्परालाइ पछिल्लो समय बिस्थापित हुँदै जान थालेको पनि डा. भट्टले वताए । ‘पुराना मान्यता र असल परम्पराको सट्टा यस क्षेत्रमा पनि दसैंमा विकृति निम्तीन थालेको छ,’ डा. भट्टले भने, ‘संस्कृतिले समाज र सभ्यतालाइ जोगाएर राख्छ भन्ने कुरा विस्तारै वैदिक संस्कृतिका अनुयायी विर्सदै जान थालेका छन् ।

‘सुदूरमा मनाइने दशैं पूजा प्रधान दसैं हो,’ अर्का संस्कृतिविद् गोबिन्दराज पन्त भन्छन्, ‘घटस्थापना देखि वैदिक बिधि अनुरुप देवीको दैनिक पूजा अर्चना, अष्टमीका दिन कुभिण्डोका वलि र महाष्टमी पूजा, नवमीका दिन हवन यज्ञ र दशमीका दिन कुल देवताको पूजा गर्ने परम्परा हो ।’ यस क्षेत्रमा मनाइने दसैं र देशका अन्य भागमा मनाइने दशैंमा केही भिन्नता रहेको आचार्य पन्त बताउछन । ‘राम्रो मीठो खान पिन, राम्रो लुगा लगाउने, इष्ट मित्रकहाँ जाने , घुमफिर गर्ने , रमाइलो गर्ने परम्परा यस क्षेत्रमा थिएन’ आचार्य पन्तले बताए । नौ दिनसम्म एक छाक शुद्ध खाना खाने, सामुहिक रुपमा मठ मन्दिरमा वस्ने, राती पनि मठ मन्दिरमा वस्ने, नवमीका दिन हवन यज्ञ गरेर मात्र घर जाने परम्परा रहेको आचार्य पन्तले वताए ।

‘सञ्चारको विकासले आधुनिक दसैं यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेको लामो समय भएको छैन,’ संस्कृतिविद पं देवेन्द्रराज चटौत भन्छन्, ‘वसाइ सराइ गर्दै देशका बिभिन्न भागमा यस क्षेत्रका वासिन्दा जान थालेपछि दसैंपनि बिस्तारै आधुनिक हुन थालेको हो ।’ चटौतका अनुसार डेढ दशक यता मात्र सुदूरका पहाडी जिल्लामा फरक शैलीमा दशैं मनाउनेको जमात वढ्दै जान थालेको हो । ‘नयाँ पुस्ता परम्परागत दसैं भन्दा आयातिततर्फ आकर्षित बन्दा लोप हुन थालेको हो,’ गोविन्दराज पन्त भन्छन्, ‘अन्य समुदायका राम्रा कुरा लिने र आफ्ना वैदिक परम्परालाई पनि नबिर्सिने गरि दसैं मनाउनुपर्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७६ १०:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×