भैंसीपालनमा सुधारको खोजी

भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — भैंसी ब्याउने उपयुक्त समय कुन हो ? ठ्याक्कै भन्न सजिलो छैन । उपयुक्त समय जुनसुकै भए पनि नेपालमा ७० देखि ८० प्रतिशत भैंसी जेठ, असारदेखि असोजसम्म ब्याउने गरेको पाइन्छ ।

विज्ञहरूका अनुसार घाँसको उपलब्धता र वातावरणीय अनुकूलताका कारण यही समयमा बढी भैंसी ब्याउने गरेका हुन् ।

भैंसी बाली लाग्न प्रजनन अंगको सक्रियता अनिवार्य हुन्छ । उक्त सक्रियताका लागि पौष्टिक आहाराको पर्यााप्तता, उपयुक्त मौसम, पशु तनावमुक्त र वातावरणीय अनुकूलता हुनुपर्छ । सामान्यतया यो अनुकूलता साउनदेखि मंसिरसम्म पाइने विज्ञहरू बताउँछन् । सुदूरपश्चिममा पनि प्रायजसो भैंसीहरू एकै समयमा ब्याउने गरेका कारण सुख्खा याममा दूधको अभाव हुने गरेको छ ।

जुनसुकै मौसममा पनि भैंसी ब्याउने बनाउन सके दूधको सिजनल अभाव कम गर्न सकिने पशु सेवाका प्राविधिकहरू बताउँछन् । ‘हामीकहाँं धेरैजसो भैंसी साउन र भदौमा ब्याउने गर्छन्,’ पशुपक्षी तथा मत्स्य विकास निर्देशनालय सुदूरपश्चिमका निर्देशका डा. मदनसिंह धामीले भने ।

यो समस्या सुदूरपश्चिममा मात्र होइन देशभरि नै देखिन्छ । ‘विभिन्न किसिमका तनाव र पौष्टिक आहाराको कमीले पशुहरूमा प्रजनन अंगको सक्रियता कम हुन्छ,’ कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय रामपुर चितवनका प्राध्यापक डा. भूमिनन्दन देवकोटाले भने, ‘साउनदेखि मंसिरसम्म मौसम परिवर्तनसंँगै हरियो घांँसपातको पर्याप्तता हुने हुँंदा खानेकुरा र मौसमका कारण हुने तनाव कम हुन्छ, तनाव कम भएपछि प्रजनन अंगहरू सक्रिय भई बाली लाग्ने प्रक्रिया हुन्छ ।’ बाली लागेको १० महिनामा भैंसी ब्याउँछ ।

धेरैजसो भैंसी असोज/कात्तिकमा बाली लाग्ने गर्छन् । राम्रो मौसम र खानेकुरा पर्याप्त हुने भएकाले भैंसीलाई कुनै पनि किसिमको तनाव हुँदैन । तनावरहित अवस्थामा प्रजनन अंगकोसक्रियता बढेर बाली लाग्ने गरेको डा. देवकोटा बताउँछन् ।

‘पशुहरूमा तनाव कम गर्नुका साथै पौष्टिक आहारा बढाउने र निष्क्रिय रहेका प्रजनन अंगलाई सक्रिय बनाउन सके साउनदेखि मंसिरबाहेकको समयमा पनि बाली लाग्ने बनाउन सकिन्छ,’ देवकोटाले भने, ‘प्रजनन अंग अन्य समयमा पनि सक्रिय बनाउन विशेष किसिमको हर्मोन प्रविधि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।’

उनले १० वर्षअघि अनुसन्धान गरेको उक्त प्रविधि अहिले केही भैंसी फार्ममा प्रयोग भइरहेको छ । पोखराको पशु विकास फार्म र कृषि अनुसन्धान परिषद् सुनसरीको तरहरामा रहेमा राष्ट्रिय भैंसी अनुसन्धान फार्ममा समेत उक्त प्रविधि प्रयोग भएको उनले बताए । विशेष किसिमको हर्मोन प्रविधिबाट अहिले ५० प्रतिशत थारा भैंसीहरूसमेत बाली लागेको उनले बताए ।

हर्मोन प्रविधि प्रयोग गरेर गाई र भैंसीलाई बाह्रै महिना बाली लाग्ने बनाउन सकिने र यसबाट पशुपालनमा व्यवसायिकतासंँगै सुख्खा याममा भइरहेको दूधको अभावलाई समेत कम गर्न सकिने देवकोटा बताउँछन् । अहिले सुदूरपश्चिममा पनि सुख्खा याममा दूधको अभाव हुने र हिउंँदतिर किसानले बजार नै नपाउने समस्या छ । दुग्ध विकास संस्थानले हिउँदको तुलनामा अहिले आधा पनि दूध संकलन गर्न पाएको छैन ।

सुदूरपश्चिममा उक्त प्रविधि तत्काल लागु गर्न सकिने अवस्था नरहेको निर्देशक डा. धामीले बताए । त्यसका लागि भैंसी फार्महरू आवश्यक पर्ने भए पनि सुदूरपश्चिममा फार्महरूको विकास भइनसकेको उनले बताए । ‘विशेष हर्मोन प्रविधिबाट जुनसुकै बेला पनि भैंसी बाली लाग्ने बनाउन सकिन्छ, तर यो फार्महरूमा मात्रै प्रभावकारी देखिएको छ’ उनले भने, ‘किसानको घरघरै पुगेर यो प्रविधि प्रयोग गर्न सहज छैन ।’

सुदूरपश्चिममा अहिले सीमित भैंसी फार्महरू मात्रै छन् । यस वर्ष भैंसी फार्मको विकासमा विशेष रुपमा जोड दिने लक्ष्य राखिएको डा. धामीले बताए । उनले प्रदेश सरकारले पनि भैंसी फार्मका लागि ठूलो वजेट छुट्याएको बताए । उनले अहिले प्रदेशमा भएको फार्महरूको अभिलेख राख्ने काम भईरहेको जानकारी दिए ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अपीनाम्पाको आम्दानी ह्रास

कान्तिपुर संवाददाता

दार्चुला — अपीनाम्पा संरक्षण क्षेत्रको आम्दानी घटेको छ । वर्षमा अढाइ रुपैयाँ हाराहारी राजस्व संकलन गर्दै आएको संरक्षण क्षेत्रले पोहोर एक करोड पनि पुर्‍याउन सकेन । 

जडीबुटी संकलन र निकासीबापत संरक्षण क्षेत्र कार्यालयले उल्लेख्य परिमाणमा राजस्व उठाउँदै आएको थियो । गत वर्षबाट जडीबुटी निकासी घटदा राजस्व संकलनमा असर परेको सहायक संरक्षण अधिकृत राजु घिमिरेले बताए । उनका अनुसार संरक्षण क्षेत्र कार्यालयले आव २०७४/७५ मा २ करोड ४४ लाख राजस्व संकलन गरेको थियो भने गत आवमा ९४ लाख ८७ हजारमा सीमित हुन पुगेको छ ।

जिल्लामा उत्पादन हुने बहुमूल्य जडीबुटी यार्चागुम्बु निकासीमा कमी आएपछि राजस्व घटेको हो ।‘परारसम्म यार्चा मात्र ८ सय क्विन्टलभन्दा बढी निकासी हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘पोहोरबाट यार्चा निकासी आधाले घटेको छ ।’ गत आवमा यार्चाले बजार भाउ नपाउँदा ३ सय ३६ किलोग्राम मात्र छुटपुर्जी जारी भएको संरक्षण क्षेत्र कार्यालयको तथ्यांकमा छ ।

संरक्षण क्षेत्रको कार्ययोजनामा उल्लिखित परिमाणको आधा मात्र निकासी गर्ने र जडीबुटी संकलन क्रममा ध्यान नपुर्‍याउँदा राजस्व संकलनमा कमी आएको अपीनाम्पा संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन परिषदका अध्यक्ष चक्रसिंह ह्याकीले बताए । स्थानीय व्यवसायीलाई जडीबुटी संकलन धेरै दिने र कार्यालयले निकासी थोरैको मात्र जारी गर्दा जडीबुटी अन्यत्र ठाउँबाट पनि निकासी भएकाले राजस्वमा कमी आएको उनको भनाइ छ । ‘संरक्षण क्षेत्र कार्यालयले कार्ययोजना देखाएर सीमित परिमाणको निकासी दिन्छ,’ उनले भने, ‘जडीबुटी संकलन घटेको होइन, राजस्व घट्नुको कारण जडीबुटीको छुटपुर्जी कम दिएर हो ।’ व्यवसायीले संकलन गरेको जडीबुटी थुपारेर राख्नुभन्दा अन्य बाटोबाट जिल्लाबाहिर लैजाने भएकाले संरक्षण क्षेत्रको राजस्वमा कमी आएको उनको बुझाइ छ ।

संरक्षण क्षेत्रले सबैभन्दा बढी राजस्व वन तथा वन पैदावार बिक्रीबाट प्राप्त गर्ने गर्छ । वन पैदावारमध्ये पनि सबैभन्दा बढी आय यार्चाबाट गरिने संरक्षण क्षेत्रले जनाएको छ । संरक्षण क्षेत्र कार्यालयले आफ्नो व्यवस्थापन योजना बनाएदेखि यार्चामा छुटपुर्जी, संकलन र प्रवेश अनुमतिबाट राजस्व संकलन गर्दै आएको छ । यार्चा यहाँका स्थानीयको जस्तै अपीनाम्पाको पनि आम्दानीको मुख्य स्रोत हो । यसपटक राम्रो भाउ नपाएको यार्चा पोहोरकै मूल्यमा बेच्नु परेको व्यापारीले बताएका छन् ।

यार्चाजस्तै सतुवा, वन लसुन र साधारण च्याउले मात्रै राजस्व बढाउन सहयोग गरेको भए पनि अन्य जडीबुटीको निकासी समान हुन नसकेकाले अघिल्ला वर्षका तुलनामा पछिल्लो आर्थिक वर्षमा राजस्व संकलन घटेको देखिन्छ । आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा ९९ हजारको निकासी भएको जटामसी गत आर्थिक वर्षमा कति पनि निकासी भएन ।

अल्लो, गुच्ची च्याउ, चिराइतो र टिमुर भने २०७४/७५ बाट निकासी भएको छ । गत आवमा पनि यसको कमै निकासी भएको थियो । संकलक र व्यापारीहरूले जडीबुटीको संकलन गरिराख्ने र मूल्य बढेको बेला मात्रै निकासी गर्ने भएकाले राजस्व थपघट हुने गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्