पढ्न पाउँदैनन् फरक क्षमताका बालबालिका

मेनुका ढुंगाना

अछाम — मंगलसेन–५ का १३ वर्षीय रोहित ढुंगाना बोल्न र सुन्न सक्दैनन् । सांकेतिक भाषा भने बुझ्छन् । मंगलसेनको विद्यालयमा समान्य अरू विद्यार्थी जसरी उनले कक्षामा पढ्न सकेनन् ।

परिवारमा सल्लाह गरेर उनीजस्तै बालबालिका पढाउने साँफेबगर नगरपालिकाको श्रीकोटमा रहेको विद्यालयमा रोहितलाइ पठाइयो । तर, उनी त्यहाँबाट घरै फर्किए । पढाइ रोकियो ।

विद्यालयमा पढाइभन्दा अन्य काम धेरै गराउने, पढाइमा बेवास्ता गर्ने भएकाले घरमा फिर्ता ल्याउनुपरेको आमा गोमा ढुंगानाले बताइन् । ‘स्कुलले अपांग केटाकेटीको बेवास्ता गरेको थियो । धेरै हेरचाह र माया गर्नुपर्ने अवस्थाका बालाबलिकालाई नराम्रो व्यवहार गरेको देख्यौं,’ उनले भनिन्, ‘झन्झटबाट मुक्त हुन स्कुलबाट फिर्ता ल्याएका हौं ।’ उनका अनुसार एक वर्षसम्म स्कुलमा बसेका रोहितले बल्ल नाम मात्र लेख्न जानेका छन् ।

उनलाई घर ल्याइएपछि अरूतिर पढ्न पठाउने अवस्था छैन । उनीजस्तै विभिन्न प्रकृतिका अपांगता भएका बालबालिकाका लागि जिल्लाका छुट्टाछुट्टै ठाउँमा कक्षा सञ्चालन गरिएको छ । बहिरा बालबालिकाका लागि महेन्द्र मावि बयालपाटा, दृष्टिविहीनका लागि शोडषा मावि मंगलसैन र बौद्धिक अपागंताका लागि विद्यामन्दिर मावि विनायकमा पढाउने व्यवस्था गरिएको छ । यी तीनवटै विद्यालयमा १० जनाभन्दा बढी विद्यार्थी भर्ना गरेर पढाउन सक्ने अवस्था छैन । सबैमा स्रोत साधन अभाव छ । कतै पढाउने व्यवस्था गरे पनि रेखदेख राम्रो गरिँदैन ।

१० जना विद्यार्थी कोटा हो । अहिले १२ जना बौद्धिक अपांगताका भएका बालबालिका भर्ना गरेका छौं,’ विद्या मन्दिरका प्रधानाध्यापक वीरबहादुर शाहले भने, ‘धेरै अपांग बालबालिका सम्पर्क आउँछन् । स्रोत र साधनको अभावले भर्ना लिन सकिंदैन । यो वर्ष मात्रै १२ जना बौद्धिक अपांगताका भएका बालबालिकालाई फर्काएका छौं ।’ उनीहरू पढाइसँगै सीप सिक्न पाउने अवसरबाट वञ्चित भएको उनले बताए ।

अपांग विद्यार्थीलाई आवासीय सुविधा दिन भवन नभएर सबैलाई एकै कोठामा व्यवस्थापन गर्न बाध्य भएको विद्या मन्दिरका व्यवस्थापन अध्यक्ष टेकबहादुर शाहीले बताए । ‘६ जना छात्रा र ६ जना छात्रलाई एकै कोठामा राख्नुपरेको छ । ७ देखि १५ वर्षका छात्रछात्रालाई एकै कोठामा बसाउँदा निम्तिन सक्ने घटनाको जोखिम धेरै छ,’ उनले भने, ‘सीमित स्रोतका कारण हामीसँग व्यवस्थापनको क्षमता नभए पनि गाह्रो परेको छ ।’ १२ जना बौद्धिक अपांगता भएका बालबालिकाका लागि रेखदेख गर्ने र पढाउने शिक्षक एक/एक जना छन् । दुइ जनाले मात्रै फरक क्षमताका बालबालिकालाई सीपसहितको शिक्षा दिने जिम्मेवारी छ ।
एउटा गाउँमा एकाध हुन्छन् त्यस्ता बालबालिका । तिनलाई शिक्षाको अवसर दिनुपर्छ भन्नेमा सरकारको ध्यान पुगेन,’ शिक्षक टोपबहादुर कडायतले भने, ‘सुस्त श्रवण, बहिरा, दृष्टिविहीनहरूले शिक्षाको उज्यालो पाएनन् । सरकारले सबै नागरिकमा शिक्षाको पहुँच पुर्‍याउन विभिन्न अभियान सञ्चालन गर्‍यो तर, व्यवस्थापन गर्न सकेन ।’

ग्रामीण भेगमा रहेका फरक क्षमता भएका बालबालिकालाई शिक्षा दिन कसैले पहल नगरेको उनी बताउँछन् । फरक शारीरिक क्षमता भएर विद्यालयबाहिर रहेका र बीचैमा पढाइ छाडेका बालबालिकाको कक्षामा टिकाउने जुक्तिका साथ नयाँ अभियान सुरु गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । ‘सरकारको सबैका लागि शिक्षा कार्यक्रमलाई सफल बनाउन सबै बालबालिकालाई विद्यालयको पहुँचमा पुर्‍याउन सक्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘नारा राम्रा छन् । आवश्यकताअनुसारको बजेट र कार्यक्रम नहुँदा बालबालिकाले अवसर नपाएको स्थिति छ ।’

अपांगता भएका बालबालिकाका लागि शिक्षा दिन निकै चुनौती रहेको पञ्चदेवल विनायक नगरपालिकाका प्रमुख देवराज देवकोटा बताउँछन् । ‘सबै बालबालिकालाई अनिवार्य निःशुल्क शिक्षा दिने अभियान हो । तर, फरक क्षमता भएकाहरूलाई निकै समस्या देखेका छौं,’ उनले भने, ‘सुस्तश्रवण, दृष्टिविहीन बालबालिकालाई सबै विद्यालयमा अध्यापन गराउन नसकिने र परिवारबाट विछोड गराउन पनि समस्या छ ।’

जनप्रतिनिधि, स्थानीय समाजसेवी र सरोकारवाला निकाय मिलेर उनीहरूको खोजी गरी विद्यालयमा पुर्‍याउन सके स्थानीय तहले योजना दिने उनले बताए । उचित व्यवस्थापन गर्न सके मात्रै सबै फरक क्षमता भएका बालबालिका शिक्षाको मूलधारमा ल्याउन सकिने जिल्ला समन्वय समिति अछामका प्रमुख नरबहादुर कुँवर बताउछन् । ‘सबै ठाउँमा फरक क्षमता भएका बालबालिकालाई अध्यापन गराउन आर्थिक समस्याले पिरोल्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तर, उचित व्यवस्थापन गरी सबैलाई समेट्नका लागि आवश्यकता हेरिनेछ ।’

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

महाकाली करिडोरको काम सुस्त 

मनोज बडू

दार्चुला — महाकाली करिडोरअन्तर्गतको कञ्चनपुरको ब्रह्मदेवदेखि दार्चुलाको खलंगासम्मको खण्डमा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनको अन्तिम प्रतिवेदन नै नआई सडक निर्माण योजना अघि बढाइएको छ । 

मालिकार्जुन गाउँपालिका ७, जौलजिवीनजिक महाकाली करिडोरमा गाउँपालिकाद्वारा निर्माणाधीन शंकरपुर–जौलजिवी खण्ड । तस्बिर : मनोज/कान्तिपुर 

२ सय ९१ किलोमिटर सडक खण्डको दार्चुला, बैतडी र डडेलधुराका विभिन्न ठाउँहरूमा निर्माणको काम भइरहेको छ । टुक्रा टुक्रामा ठेक्का लगाएर काम हुँदै आएको करिडोरका धेरै ठाउँ कामको गति सुस्त छ । करिडोरअन्तर्गतका वनजंगल र बस्ती नभएका ठाउँमा ठेक्का भएर निर्माण चलिरहेको दार्चुला–तिंकर सडक योजना कार्यालयले जनाएको छ । करिडोरको अलग्गै कार्यालय नभएकाले तिंकर सडक योजनाले नै काम हेर्दै आएको छ ।

करिडोरअन्तर्गत दार्चुलाको मालिकार्जुन गाउँपालिकाको जौलजिवी, लेकम गाउँपालिकाको सर्मोली सल्सेना, बैतडीको सिल्लेक, गाजरी, बठ्ठा र डडेलधुराको जोगबुढा क्षेत्रमा सडक निर्माणको काम चालु रहेको इन्जिनियर दिनेश रैखोलाले बताए । ‘अध्ययनले जोखिम नहुने क्षेत्र छनोट गरेर निर्माणको काम भइरहेको छ,’ उनले भने ।

जौलजिवी क्षेत्रमा निर्माणाधीन करिडोरका कारण बस्ती जोखिममा परेको स्थानीयले बताएका छन् । सडक खनेर तल फालेको माटोका कारण बाढीको जोखिम बढाएको स्थानीय बहादुर चन्दले बताए । यसअघि पनि भर्तोला–जौलजिवी सडकले जोखिममा रहेको जौलजिवी बस्ती करिडोरअन्तर्गतको सडकलाई चौडा बनाउँदा सडकको माटो तल फालेको छ । भारी वर्षाका बेला ती ढुंगामाटो बस्तीका घरहरूमा पुग्छ ।

त्यस्तै सर्मोली– सल्सेना खण्डमा सडक निर्माणपछि पहिरोको जोखिम बढेको छ । ‘करिडोरजस्तो बृहत् योजनामा पनि वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनलाई ध्यान नदिनु जोखिम निम्त्याउनु हो,’ सर्मोलीका स्थानीय जमनसिंह साउँदले भने । बस्ती र खेत भएको ठाउँमा पनि सडक निर्माणको काम भइरहेको छ ।

तिंकर सडक योजना कार्यालयले भने सामान्य विवादबाहेक अन्य ठाउँमा निर्माणको काम चलिरहेको जनाएको छ । कञ्चनपुरको ब्रह्मदेव क्षेत्रमा भने सडक निर्माणको ठेक्का नै हुन सकेको छैन । ठेक्का भएर काम सुरु गरिएको डडेलधुराको जोगबुढा क्षेत्रमा पनि बीचमा जंगल परेपछि यसअघि सडक निर्माण कार्य रोकिएको थियो ।

‘गत वैशाख जेठ महिनासम्म फिल्डमा खटिएर सडक विभागले ईआईए गरेको छ,’ इन्जिनियर रैखोलाले भने, ‘महाकाली करिडोरको वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनको अन्तिम प्रतिवेदन वातावरण मन्त्रालय पुगेको छ । अबको केही महिनामा प्रतिवेदन तयार हुनेछ ।’

सरकारले तराई क्षेत्रलाई हिमालसँग जोड्ने तथा त्रिदेशीय नाका तिंकरसम्म व्यापार विस्तारका लागि महाकाली करिडोर सडक निर्माण योजनाको अवधारणा अगाडि बढाएको हो । सुरुमा महाकाली किनारै–किनार सडक निर्माण गरेर तिंकर नाका जोड्ने योजनामा पछि पञ्चेश्वर परियोजनाका कारण दूरी बढ्न गएको हो ।

करिडोरअन्तर्गत एक दशकदेखि दार्चुला–तिंकर सडकखण्ड निर्माणाधीन अवस्थामा छ । अत्तरिया–दार्चुला महाकाली राजमार्गको समानान्तर दूरीमा निर्माण भइरहेको करिडोरका कारण दार्चुला–तिंकर सडक ओझेलमा परेको छ । महाकाली राजमार्ग अत्तरियाबाट ३ सय ८ किलोमिटर दूरीमा सदरमुकाम खलंगा पुग्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७६ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×