फोनबाटै १२ हजार बिरुवाको माग

संस्थागत मात्र नभई व्यक्तिगत रुपमा खरिद गर्नेको सिराडमा दैनिक लर्को लाग्छ
डीआर पन्त

रुपाल, डडेलधुरा — दार्चुलाको नौगाड गाउँंपालिकाका कृषि प्राविधिक मुकुन्द ठगुन्ना फलफूलका बोट बिरुवा खरिद गर्न डडेलधुराको सिराड पुगेका छन् । उनले टेलीफोनमा १२ हजार बिरुवाको अर्डर गरेपछि २ सय किलोमिटरको दुरी पार गरि खरिद गर्न भागेश्वर गाउँपालिका ५ को दुर्गम सिराड पुगेका हुन ।

ठगुन्ना सहित विभिन्न स्थानीयतहका अन्य ५ जना पनि बिरुवा खरिद गर्न सिराड आइपुगेका छन् । यसरी संस्थागत रुपमा मात्र होइन व्यक्तिगत रुपमा बिरुवा खरिद गर्नेको सिराडमा दैनिक लर्को नै लाग्ने गरेको छ ।


दार्चुला नौगाडका ठगुन्नासमेत फलफूलका बिरुवा खरिद गर्न दुर्गम सिराडमा यतिबेला सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्ला बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी र बैतडीबाट पनि सिजनमा यसरी नै यो दुर्गम गाउँमा पुग्ने गरेका छन् । ‘गाउँका दुइजना साधारण कृषकले पुरै गाउँलाइ सुदूरभरि चिनाएका हुन्,’ स्थानीय गणेशबहादुर बुढाऐरले भने, ‘गरे के हुँदैन भन्ने उदाहरण वनेका छन दुवै जना कृषक ।’


हुनपनि डडेलधुराको महाभारत लेकको मध्य भागमा रहेका सिराड, चुल्ल, बुर्सा, चौड, खाल्टा र मेल्टा गाउँका बस्ती फलफूल खेतीका लागि पहिलेदेखि नै प्रख्यात हुन् । तर गाउँलाइ प्रदेश भरि चिनाउने कृषक राज भाट र चन्द्रबहादुर साउँद बनेका छन् । ७ वर्षअघि फलफूलका बिरुवा उत्पादन गर्ने काम सुरु गरेपछि यो गाउँ चर्चामा आउन थालेको हो ।


‘केही गर्ने चाहना र परिश्रम गर्न सके यसै माटोमा समृद्धि खोज्न सकिन्छ भन्ने दुवै साधारण कृषकबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ,’ बुढाऐरले भने ‘३/४ रोपनी जग्गामा वर्षेनी ३/४ लाख आम्दानी गरेर दुवै सामान्य अवस्थाका कृषकले रोजगारीका लागि बिदेश जाने युवालाइ चुनौती समेत दिएका छन् ।’ रोजगारीका लागि विदेशिएका उनकै उमेरका युवाहरूले वर्षमा मुस्किलले ४ लाख कमाउन सक्छन् त्यो पनि मरुभूमीमा १२ घण्टा कठिन परिश्रम गरेर ।


बुढाऐरले भने जस्तै दुवै कृषकका वारीमा २० देखि २५ हजारसम्म बिभिन्न जातका फलफूलका बिरुवा छन । बिशेष गरि कागती, अमिलो, ज्यामिर, मौसमी, सुन्तला र अनारसमेत अन्य चुकजन्य बिरुवाको खेती गर्दै आएका छन दुवै कृषकले ।


२ वर्ष अघिदेखि धेरै स्थानीय तहले आफ्नो नीति तथा कार्यक्रममा फलफूल खेती प्रोत्साहन गर्न थालेपछि बिरुवाको माग पनि बढेको हो । नौगाड गाउँपालिकाका कृषि प्राविधिक ठगुन्नाले भने, ‘यस पटक १२ हजार वढी बिरुवा खरिद गरी गाउँपालिकाले कृषकलाई बितरण गर्नेछ ।’ गाउँपालिकाले ‘एक घर ४ फलफूलका बिरुवा’ रोप्ने नीति तथा कार्यक्रम वनाएकाले यसै वर्ष थप बिरुवा खरिद गरिने उनले बताए ।


रैथाने जातका फलफूलका बिरुवा पाइने भएकाले अछामबाट सहकारी संस्थामार्फत बिरुवा खरिद गर्न आएका तेजबहादुर रावलले पनि विभिन्न स्थानीय तहमा आफूले बोट बिरुवा पठाउने काम पाएकाले यहां आएको बताए ।


उनले भने, ‘रैथाने जातका बिरुवामा रोग कम लाग्ने, फल वढी दिने र स्याहार पनि कम गर्नुपर्ने भएकाले यहाँका बोट बिरुवाको वढी माग छ ।’ महाभारत पर्वतमा पाइने फलफूलका बिरुवालाइ कृषि प्राविधिकहरूले सबैभन्दा उत्कृष्ट भएको सिफारीस गरेका कारण यहाँ आउनेको संख्या अझै वढने पनि उनले बताए । प्रकाशित : असार १५, २०७६ ०९:१९

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

गाउँमा गर्भपतन सेवा, स्वास्थ्यकर्मी अपर्याप्त

सुरक्षित गर्भपतनको सेवा सुलभ भए पनि सबैतिर तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी पर्याप्त छैनन्
डीआर पन्त

डडेलधुरा — डडेलधुरा अजयमेरु ५ की एक १८ वर्षीया युवतीले छिमेकी गाउँपालिका भागेश्वरको स्वास्थ्यचौकीमा पुगेर गर्भपतन गराइन् । हाडनाता पर्ने पुरुषबाट जबर्जस्ती करणीका कारण गर्भ रहेको थियो । चौकीमा उनले आफ्नो नाम र ठेगाना भने साँचो लेखाइनन् ।

लोकलाजका कारण उनले आफूमाथि भएको घटनाको सुइँको गाउँलेलाई दिइनन् । आफ्नै गाउँपालिकाको स्वास्थ्यचौकीमा गर्भपतन गराउँदा अरूले थाहा पाउलान् भनेर सुटुक्क भागेश्वरको चौकीमा पुगिन् । पाटन नगरपालिका ६ दानखोलाकी १६ वर्षीया एक किशोरीका आफन्तले उपक्षेत्रीय अस्पताल डडेलधुरा पुगेर ४ महिनाको गर्भपतन गराए । टाढाको नाता पर्ने फुपूको घरमा बसेर एसईई परीक्षा दिने क्रममा उनले पनि आफन्तकै गर्भ बोकेकी थिइन् ।

उपक्षेत्रीय अस्पतालमा गर्भपतन गर्न आउँदा उनी अचेत अवस्थामा रहेको स्वास्थ्यकर्मीले बताए । पेट दुख्ने रोगका कारण अस्पताल ल्याएको बताउने उनका आफन्तले महिला चिकित्सकबाहेक अरूलाई यथार्थ खोलेनन् । पछिल्लो समय गाउँगाउँमा गर्भपतन सेवा सञ्चालन भएपछि सुरक्षित गर्भपतन गराउन आउने धेरै किशोरी र महिलामध्ये केही प्रतिनिधि घटना मात्र हुन् । सामाजिक सञ्जालका कारण सहज रूपमा पुरुष साथी खोज्ने र असुरक्षित यौन सम्पर्कका कारण रहने गर्भ पतन गराउनेको संख्या बढ्न थालेको स्वास्थ्यकर्मी बताउँछन् ।

जोखिमपूर्ण रूपमा गर्भपतन गराउँदा बर्सेनि २ सय बढी महिलाको मृत्यु हुने सुदूरका पहाडी जिल्लामा पछिल्लो समय यो तथ्यांकमा निकै कमी आएको छ । तथ्यांकमा कम भए पनि जोखिम बढदै जान थालेको स्वास्थ्यकर्मीहरूले बताउने गरेका छन् ।

‘सुरक्षित गर्भपतनका नाममा गलत क्रियाकलापले प्रश्रय पाउन थालेको देखिएको छ,’ स्वास्थ्यकर्मी संघका प्रदेश अध्यक्ष प्रेमबहादुर महर भन्छन्, ‘तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीबाट ९ सातासम्मको गर्भपतन गराउन पाउने कानुनी प्रावधानलाई टेकेर जथाभावी औषधिको प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।’ यसले किशोरी र महिलाहरूको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पर्न थालेको उनले बताए । जोखिमपूर्ण तरिकाले गरिने गर्भपतनपछि अत्यधिक रक्तश्राव भएर अस्पताल पुग्नेको संख्या बढ्न थालेको अध्यक्ष महरको भनाइ छ ।

‘जोखिमपूर्ण गर्भपतनपछि उपचार गराउन आउनेको संख्या केही समययता बढ्न थालेको छ,’ डडेलधुरा उपक्षेत्रीय अस्पतालका प्रमुख डा. जितेन्द्र कँडेलले भने, ‘कानुनी प्रावधानको आडमा जोखिम निम्तिने गरी गर्भपतन गराउनेको संख्या बढ्न थालेको छ ।’
गर्भपतन महिला स्वास्थ्यसँग जोडिएको संवेदनशील विषय भएकाले सूचीकृत स्वास्थ्यचौकीमा तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीबाट मात्रै गराइनुपर्ने उनले बताए ।

‘सफा उपकरण प्रयोग नगरी औषधि प्रयोग गरेर गर्भपतन गराउँदा हुने जोखिमका विषयमा स्वास्थ्यकर्मी सचेत हुनु आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘यस्तै कारण जोखिममा परेका महिला र किशोरीहरू उपचारका लागि उपक्षेत्रीय अस्पतालमा आउने गरेका केस धेरै छन् ।’

उनले भनेजस्तै २ वर्षयता त्यस्तै जोखिममा परेपछि उपचार गराउन अस्पतालमा आउनेको संख्या बढेको विभिन्न अस्पतालको तथ्यांकले देखाएको छ । जोखिममा पर्नेमध्ये २० वर्षमुनिका किशोरीको संख्या बढी रहेको पाइएको छ ।

डडेलधुरा मात्र होइन, बैतडी, डोटी र दार्चुलालगायत दुर्गम पहाडी जिल्लामा पनि जोखियुक्त तरिकाबाट गर्भपतन गराउनेको संख्या बढदो क्रममा छ । विभिन्न स्वास्थ्य शिविरमा अध्ययन गरेका डा. प्रेम पाण्डेय भन्छन्, ‘स्वास्थ्य संस्थामा पनि सुरक्षित गर्भपतनका लागि तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको अभावका कारण समस्या निम्तिने गरेको छ ।’

सरकारले सूचीकृत गरेका अधिकांश स्वास्थ्य संस्थामा तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको अभाव देखिएको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘एसबीए तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सरुवा हुँदै जाने भए पनि स्वास्थ्य संस्थाले भने सूचीकृत भएकै आधारमा औषधिको प्रयोग गरेर गर्भपतन सेवा दिइरहने भएकाले यो समस्या गम्भीर बन्दै गएको हो ।’

डडेलधुरामा यसरी सुरक्षित गर्भपतन गराउन पाउने सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाको संख्या १६ छ । तीमध्ये डडेलधुरा उपक्षेत्रीय अस्पताल, सहश्रलिंग स्वास्थ्यचौकी, जोगबुडा अस्पताल, साँदनी र शीर्ष स्वास्थ्यचौकी, आलिताल स्वास्थ्यचौकी, कैलापालमाडौं, गणेशपुर, अशिग्राम स्वास्थ्यचौकी र बेलापुरमा सुरक्षित गर्भपतन गराउने सेवा उपलब्ध छ ।

यस्तै नवदुर्गा स्वास्थ्यचौकी, चमडा, देवल स्वास्थ्यचौकी, रूपाल, बगरकोट र भागेश्वर स्वास्थ्यचौकीमा पनि सुरक्षित गर्भपतन सेवा छ । २ वर्षअघिसम्म सदरमुकाम धाउनुपर्ने वा घरेलु उपचारबाट गर्भपतन गराउने प्रचलनका कारण महिलाको ज्यान जोखिममा पर्दथ्यो । ग्रामीण क्षेत्रसम्म सरकारी संस्थाबाटै निःशुल्क र गोप्य रूपमा सेवा प्रदान हुन थालेपछि महिलाहरूले सेवा लिन जाने क्रम बढे पनि जोखिम भने कम भएको देखिँदैन ।

यसबाट एकातिर सेवा सहज भएको छ भने अर्कोतिर किशोरीहरूको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन समस्या पनि बढ्न थालेको पाइएको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् । सहज सेवाको गलत प्रयोग रोक्नका लागि पहल नहुँदा २० वर्षमुनिका किशोरीमा गर्भपतन गराउनेको संख्या बढदै जान थालेको देखिएको हो ।

डडेलधुरामा चालु आर्थिक वर्षको नौ महिनामा ७ सय ९२ जनाले सुरक्षित गर्भपतन गराएको तथ्यांक छ । जसमध्ये ग्रामीण क्षेत्रमा गराइएका गर्भपतनमा सेवाग्राही किशोरीको संख्या बढी देखिएको छ । पोहोर १ हजार ७९ ले सुरक्षित गर्भपतन गराएका थिए । यीमध्ये अधिकांश जोखिममा परेपछि उपक्षेत्रीय अस्पताल र कैलालीका विभिन्न अस्पतालमा पुगेको स्वास्थ्यकर्मीहरूले बताए । सुरक्षित गर्भपतनका नाममा औषधिको प्रयोग बढदै जाँदा समस्या र चुनौती पनि त्यत्तिकै थपिएको उनीहरूको भनाइ छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७६ ०९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×