डोटीका दलित समुदाय: ‘आधा सन्चो आधा बिसन्चो’- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

डोटीका दलित समुदाय: ‘आधा सन्चो आधा बिसन्चो’

मोहन शाही

डोटी — घर भत्किने पिरलोले बाटु कामीको मुटु काँप्छ । डरले रातभर आँखा नझिम्क्याई सानो छोरा काखमा च्याप्दैमा उज्यालोले दैलो टेक्छ । सातायताको झरीले ३ पुस्ताअघि बनाएको सानो घर झन् जोखिममा छ । वर्षाले भिजेर पछाडिबाट भित्ता झर्न लागेको छ, छानाबाट पानी चुहिएर भित्रै ताल जमेको छ । 

दिपायल पिपल्लाका जोगी कामी र चन्दरी कामी भत्कन लागेको आफ्नो घरअघि । तस्बिर : मोहन/कान्तिपुर


‘साथमा श्रीमान् पनि छैनन्, सानो छोरा र म मात्रै यो झुपडीमा छौं, जतिबेला जे पनि हुन सक्छ,’ दिपायल सिलगढी नगरपालिका ४ पिपल्ला दलित बस्तीकी बाटुलीले भनिन्, ‘छरछिमेकीले सरकारबाट पाएको पैसा बुझेर पक्की घर बनाएर बसे । मेरो बोल्ने/सुन्ने कोही नहुँदा केही पनि पाइनँ ।’ त्यही बस्तीमा बस्छन् जोगी र चन्दरी कामीको जोडी । २ कोठाको पुख्र्यौली घरमा गत वर्षमात्रै अंश लाग्दा जोगीका २ भाइलाई एक/एक कोठा भागमा परे । भाइ तेज धुरी काटेर उनीसँग अलग भए । सरकारबाट जनता आवास कार्यक्रमबाट किस्ता पाएर भाइ तेज पक्की घरमा बस्न लागिसकेका छन् । जोगी त्यही भत्किन लागेको घरमा जोखिम मोलेर बस्न बाध्य छन् । त्यही कोठामा खाना खाने र सुत्ने गरिरहेका छन् । भाइले धुरी काटेको ठाउँतिरको भित्ता पूरै भत्किन लागेको छ । खस्न लागेका ढुंगाहरू उनले टेको लगाएर थमाएका छन् । ‘बूढाबूढी कता जानु, मरे पनि मरौंला भनेर यसैमा बसेका छौं,’ उनले भने, ‘जनता आवास कार्यक्रम कुर्दाकुर्दै घरै भत्किन थाल्यो । कार्यालयमा गएर बुझ्दा आउँछ भन्ने मात्रै आश्वासन दिन्छन् ।’


दिपायलको पिपल्लामा ९० भन्दा बढी दलित परिवार छन् । सबै परिवारका साना, साँघुरा र गुजमुज्ज परेका घर छन् । सरकारले ०६५ मै विपन्न तथा दलित परिवारलाई २ कोठे पक्की घर बनाउने उद्देश्यले जनता आवास कार्यक्रमको योजना ल्याएको थियो । उक्त कार्यक्रमबाट धेरैले राहत पनि पाए । साँघुरा, साना पुख्र्यौली घरहरू भत्काएर पक्की २ कोठे घर बनाएर बसिसकेका छन् । केही परिवार भने छनोटमा नपरेर ज्यानै जोखिममा परेको गुनासो गरिरहेका छन् । दिपायल पिपल्लाका १६ परिवार अझै छनोटमा परेका छैनन् भने ४० भन्दा बढीले पूरै किस्ता पाउन नसकेको स्थानीय बताउँछन् । ‘समयमै किस्ता नपाउँदा ऋण झिकेर घर बनाउन बाध्य भयौं,’ स्थानीय कृष्ण विकले भने, ‘केही परिवार त अझै पनि आसमा बस्दाबस्दै भत्किएको घरमा गुजारा गर्न बाध्य छन् । दिपायलमा अझै वास्तविक पीडित परिवार छनोटमा परेका छैनन् ।’


उनीहरू थप जोखिममा पर्नुको कारणमध्ये जनता आवास कार्यक्रम सञ्चालनमा ढिलासुस्ती पनि हो । साना झुपडी तथा साँघुरा घरहरूमा बाध्यतावश सगोलमा पिपल्लाका अधिकांश परिवार बस्न बाध्य थिए । केही परिवारले जनता आवास कार्यक्रमबाट रकम पाएपछि पुख्र्यौली घरमा अंशबन्डा गरेर पक्की घर बनाए । अशंबन्डा गर्दा नयाँ घर बनाउन उनीहरूले पुख्र्यौली घरको आधा भाग तोड्नुपर्ने बाध्यता थियो । ‘रकम पाउनेले त अंश पाएजतिको घर तोडेर त्यसैमा नयाँ घर बनाए,’ स्थानीय गणेश विकले दुखेसो पोखे, ‘तर रकम नपाएका परिवार भने अंशबन्डा गरेर आधा छोडेको घरमै बस्न बाध्य भए, आधा भत्किएको घरमा बस्न त त्यसै जोखिम हुने त भइहाल्यो नि ।’ पिपल्लाका धर्मा, कृष्ण, गणेश, पुनी कामी लगायतका थुप्रैले अझै छनोटमा आफूहरू नपरेको दुखेसो सुनाए । ‘कति चक्कर लगाइसके, एक्ली बूढीमान्छे कहाँकहाँ धाउनु ?’ पुनी कामीले आफ्नो

निवेदनको दर्ता नं. ४७ देखाउँदै भनिन्, ‘आउँछ आउँछ मात्रै भन्छन्, यता घर भत्कन लागिसक्यो ।’ सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारको भौतिक मन्त्रालय अन्तर्गतको डोटी डिभिजन कार्यालयका जनता आवास कार्यक्रम संयोजक योगेन्द्र दाहालले चाँडै नै छनोट गरेर कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् ।

उनले विगतमा बजेट अभाव तथा जनता आवास कार्यक्रम संघले कि प्रदेशले हेर्ने भन्ने विषयमा अन्योल रहेकाले ढिलाइ भएको स्विकारे ।

‘जनता आवास कार्यक्रम हेर्ने पहिलेको भवन तथा सहरी विकास डिभिजनको संरचना खारेज भयो, मंसिर महिनामा मात्रै प्रदेश सरकारले नै जनता आवास कार्यक्रम हेर्ने गरी डोटीमा डिभिजन कार्यालय स्थापना गर्‍यौं,’ दाहालले भने, ‘रकम पाउने १ सय ६२ जनाको नाम सूचीकृत गरिसकेका छौं, प्रदेश सांसद, प्रमुख जिल्ला अधिकारी र डिभिजन प्रमुखको बैठक बसेर निर्णय गर्न मात्र बाँकी छ ।’ डोटीमा १ सय ८७ जना यसअघि नै छनोटमा परिसकेका छन् । ती मध्ये ९६ जनाले पूरै किस्ता पाएर घर निर्माण कार्य सम्पन्न गरिरहेको दाहालले जानकारी दिए । डोटी डिभिजनले जनता आवास कार्यक्रम डडेलधुरा, डोटी, अछाम र बाजुरा हेर्छ । कार्यक्रमअन्तर्गत सरकारले छनोटमा परेकालाई ४ किस्ता गरी ३ लाख ३२ हजार ४ उपलब्ध गराउँदै आएको छ ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७५ ११:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुल निर्माणमा लापरबाही

आश गुरुङ

लमजुङ — दुई वर्षमा बनाइसक्ने सम्झौता थियो । काम सुरु पनि भयो तर, बेंसीसहरको चिती र नौथर जोड्ने मोटरेवल पुल ७ वर्षसम्म पनि पुरा भएको छैन ।

लमजुङको बेंसीसहर नगरपालिका–११ चितीको चित्रे र दोर्दी गाउँपालिका–४ नौथर शेराको सिमाना दोर्दीखोलामा ढलान गरेर राखिएको निर्माणाधीन मोटरेबल पुल ।तस्बिर : आश/कान्तिपुर

निर्माणमा ठेकेदारले चरम लापारबाही गरेको भन्दै स्थानीय आक्रोशित छन् । पुलले चितीको चित्रे र दोर्दी गाउँपालिका–४ नौथरको शेरालाई जोड्ने थियो । ६० मिटर लम्बाई र ६ मिटर चौडाइको पुल गत मंसिर पहिलो साता ढलान सकिएको थियो । ढलान सकिएयता निर्माणका काम फेरि ठप्प छ । ढलानपछि २ महिनामै सक्ने उद्घोष गरेको ठेकेदार कम्पनीले पूल निर्माणकार्य लथालिंग गरी छाडेको स्थानीयको गुनासो छ ।

२०६८ चैतमा शिलान्यास गरिएको दोर्दीखोलाको पूल ०७० असार मसान्तसम्म सक्ने गरी हेटौंडाको सपना निर्माण सेवा र धादिङको जयबाबा निर्माण सेवाले सम्झौता गरेको थियो । पुल निर्माणका क्रममा स्थानीयले ठेकेदार (निर्माण व्यवसायी) को मुख देखेका छैनन् । सपनाको लिडिङमा काम भइरहे पनि जयबाबालाई जिम्मा लगाएकोमा पछिल्लो समय यी दुइ कम्पनीबीच कुरा नमिल्दा पुल निर्माण पूरा हुन नसकेको स्रोतले बताएको छ । पुल निर्माणका विषयमा कम्पनीबीच एक अर्को पछि हट्दै गएपछि निर्माणकार्य अलपत्र परेको हो ।

सरकारले पछिल्लो समय काम नगर्ने ठेकेदारलाई कालोसूचीमा राखेर कारबाही थाल्ने प्रक्रिया अघि बढाएपछि गत जेठबाट पुल निर्माणकार्यले गति लिन थालेको थियो । दोर्दी गाउँपालिका अध्यक्ष ओमबहादुर गुरुङले मंसिर पहिलो साता ढलान सकेयता काम नभएको बताए । उनका अनुसार जेठबाट सुरु भएपछि असार महिनामै काम सक्ने भनिएको थियो । ‘त्यतिबेला नसकेपछि दसैंमा सक्ने भनियो, सकेनन् । तिहारमा सक्ने भन्यो सकेनन् । बल्लबल्ल मंसिर पहिलो हप्ता ढलान सकियो । त्यतिबेला २ महिनामा सवै काम सक्ने भनेको पुल अहिलेसम्म निर्माण सुरु भएको छैन । ठेकेदार कहाँ हो कहाँ’ उनले भने । पुलमा तीनवटा स्ल्याब ढलान जोड्न ‘एक्सपान्सन ज्वाइन्ट’ राख्न बाँकी छ ।

रेलिङ र दायाँ–बायाँ एप्रोच सडक निर्माण गर्न बाँकी छ । पुल निर्माणकार्य ८५ देखि ९० प्रतिशत सकिएको दाबी निर्माणपक्ष र सडक कार्यालयले गरिरहेका बेला निर्माण कम्पनी र सडक डिभिजन कार्यालय दमौलीले वास्ता नगरेको स्थानीयको गुनासो छ । भ्याटबाहेक २ करोड ८० लाख रुपैयाँमा निर्माण सम्झौता भएको उक्त पुल निर्माणका लागि अब बढीमा २० लाख बजेट भए पुग्ने र एक महिनामै सवै काम सकिने अवस्थामा रहेको सडक डिभिजन दमौलीका प्रमुख डिभिजनल इन्जिनियर विष्णुप्रसाद काफ्लेले बताए । ‘मुख्य काम सकियो । निर्माण व्यवसायीलाई गएर छिटो काम गर्न भनिसकेको छु । अब केही दिनमा काम होला’ उनले भने ।

पुल निर्माणको जिम्मा पछिल्लो समय जयबाबालाई दिइएको थियो । जयबाबाले पुलको ढलान गरेको थियो । ढलानपछि जयबाबा पछि हटेको सपना निर्माण सेवाका निर्देशक हरि ढकालले बताए । यसअघि एउटा काम गरेर सपना निर्माण सेवा पछि हटेको जयबाबाका प्रमुख श्यामकुमार श्रेष्ठले आरोप लगाउने गरेका थिए । ‘पुल निर्माणका बेला यी दुई निर्माण कम्पनीबीच असमझदारी देखियो । एउटाले अर्कोलाई लगाउने, अर्कोले अर्कोलाई लगाउने । समयमा काम बनेन’ डिभिजनल इन्जिनियर काफ्लेले भने, ‘अब छिटो काम गर्न निर्देशन दिएका छौं । काम सुरु नगरिए दुवै निर्माण कम्पनीलाई कालोसूचीमा राखिनेछ ।’

पुल निर्माणमा ढिलाइ गरेपछि सडक कार्यालयले निर्माण कम्पनीलाई सम्झौता रकमको १० प्रतिशत जरिवाना गरेको छ । जरिवाना रकम करिब २८ लाख रुपैयाँ हुन आउँछ । कार्यालयका अनुसार बिलिङबाट उक्त रकम विस्तारै घटाउँदै लगिनेछ । प्रमुख जिल्ला अधिकारी झंकनाथ ढकालले ठेकेदार र सडक कार्यालयलाई पटक–पटक दिइएको ताकेतापछि पुलको ढलान भएको बताए ।

‘ठेकेदार कम्पनीलाई तत्काल काम नथाले पक्राउ गर्ने चेतावनी दिएका छौं । सडक कार्यालयले निर्माण कम्पनीलाई बुधबार (माघ १६ गते) देखि काम थाल्न चेतावनीसहितको पत्र पठाएको छ । तोकिएको समयमा काम सुरु नगरे सडक कार्यालयले कालो सूचीमा राख्नेछ । हामी ती व्यवसायीलाई पक्राउ गर्छौं र कारबाही प्रक्रिया अघि बढाउँछौं’ उनले भने ।

पुल निर्माणसँगसँगै निर्माण कम्पनीले भुक्तानी लगेको छ । काफ्लेका अनुसार निर्माण कम्पनीलाई ७५ प्रतिशत बढी रकम भुक्तानी भइसकेको बताए । भौतिक र वित्तीय प्रगति अन्तिम चरणमा पुगे पनि अझै पुल निर्माण समयमा हुनेमा स्थानीय ढुक्क छैनन् ।

उक्त पुल निर्माणाधीन अवस्थामा सडक कार्यालय दमौलीमा ४ जना प्रमुख फेरिएका छन् । दोर्दी गाउँपालिका उपाध्यक्ष डिलबहादुर घलेका अनुसार पुल नबन्दा सिंगो दोर्दी गाउँपालिका साथै दोर्दीखोलामा निर्माणाधीन ४ वटा जलविद्युत् आयोजनाले बर्खायाममा निर्माण सामग्री ल्याउन नसक्दा समस्या झेलिरहेको बताए । ‘हामीले २०६३/६४ देखि पुलको माग गरेका थियौं । ६८ को अन्तिममा सुरु भयो । तर, अहिलेसम्म बनेन । आफ्नै घरआँगनमा पुल निर्माण गर्ने व्यवसायीलाई समेत चिन्न पाएनौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७५ ११:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×