बरातुमा अर्गानिक लहर

घरैपिच्छे तरकारीको व्यावसायिक खेती हुँदै आएकोमा प्रत्येक किसानले वर्षको ५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरिरहेका छन् 
तुलाराम पाण्डे

(बरातु, कालीकोट) — खाँडाचक्र नगरपालिका–११, बरातुकी बिरु भारतीलाई अहिले बारीको पालुँगो र धनियाँ बेच्न भ्याइनभ्याइ छ । उनी दैनिक पौने घण्टा उकालो चढेर तरकारी बेच्न सदरमुकाम मान्म आइपुग्छिन् ।

मूल्य पनि मनग्गे पाइने भएपछि उनीजस्तै बरातुका अधिकांश कृषक व्यावसायिक अर्गानिक खेतीमा लागेका छन् । स्थानीयले एक दशकदेखि रासायनिक मल प्रयोग गरेका छैनन् । ‘बरातुको तरकारी बजार जान थालेपछि अन्यत्रको बिक्री हुन मुस्किल भइरहेको छ,’ बिरु भन्छिन्, ‘तरकारी खेती नगर्ने घर बरातुमा छैनन् ।’ उनले तरकारी बेचेरै वार्षिक ५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरिरहेको बताइन् ।


अर्गानिक गाउँ बरातुको तरकारी र फलफूल मान्ममा हारालुछ हुने गरेको छ । बरातु तरकारी उत्पादनमा जिल्लाकै नमुना गाउँ पनि हो । बिरुको परिवारका सातै जना व्यावसायिक तरकारी र सुन्तला खेतीमा छन् । ‘जैविक विषादी र कम्पोष्ट मलमात्र प्रयोग गर्छौं,’ भारतीले भनिन्, ‘अर्गानिक उत्पादनको माग जिल्लाबाहिर पनि बढिरहेको छ ।’


गाउँसम्म सडक निर्माण भए पनि भरपर्दो नहुँदा तरकारी बोकेर बजार पुर्‍याउनुपर्ने बाध्यता रहेको स्थानीय किसान तारा गिरीले बताइन् । अन्य ठाउँको तुलनामा गाउँको तरकारी महँगोमा बिक्री हुने गरेको उनको भनाइ छ । ‘अन्यत्र रासायनिक मल हालेर तरकारी उत्पादन गर्ने हुँदा मान्ममा हाम्रो गाउँको तरकारी खोसाखोस हुन्छ,’ एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन कृषक पाठशालाकी सहजकर्तासमेत रहेकी उनले भनिन्, ‘गाउँमा रासायनिक मल र विषादी जान छाडेको दस वर्षै पुग्यो होला ।’ उनका अनुसार अहिले गाउँमै प्रांगारिक मल बनाउने गरिन्छ । पशुचौपायाको पिसाबलाई विषादीको रुपमा प्रयोग गर्ने गरिएको उनले बताइन् ।


स्थानीय किसानले तरकारी, अन्न र फलफूलमा रोग–किराको प्रकोप देखिएमा तितेपाती, टिमुरको झोल र खरानी प्रयोग गर्छन् । खाँडाचक्र नगरपालिकास्थित कृषि शाखा प्रमुख पर्शुराम काफ्लेले गाउँमा बेमौसमी खेतीको लहर चलेको बताए । ‘केही घरधुरीमा प्लाष्टिक घर बनाएर तरकारी उत्पादन भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘तरकारी उत्पादनमा बरातु जिल्लाकै नमुना गाउँ बन्न सफल भएको छ, तरकारी खेतीबाटै सबै किसान परिवार आत्मनिर्भर बनेका छन् ।’


स्थानीय ३ घरधुरीले प्रदेश सरकारको सहयोगमा हाइटेक नर्सरी सञ्चालन गरेका छन् । हिउँदे सिजनमा तरकारी उत्पादन गर्न प्लाष्टिक घर उपयोगी हुने गरेको किसानको अनुभव छ । प्लाष्टिक घर निर्माण गर्न ३५ देखि ४० हजार रुपैयाँ लाग्ने र लगानी एक सिजनमै उठ्ने स्थानीय हरिशचन्द्र गिरीले बताए । उनका अनुसार प्लाष्टिक घरमा तरकारी खेती गर्न अधिकांश किसानले थोपा सिँचाइ प्रविधि जडान गरेका छन् ।


कृषि विकास कार्यालय र साविक उच्च मूल्य कृषि वस्तु विकास आयोजनालगायतले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरी उत्पादन, बजारीकरण, मूल्य निर्धारणलगायतमा सहयोग गरेका थिए । गाउँमै कृषि साक्षरता कक्षा सञ्चालन भएपछि किसानले तरकारी खेती व्यवस्थित गरेको बाल विकास प्राथमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक अजबहादुर गिरीले बताए । किसानले प्रतिघरधुरी बार्षिक ४० हजारदेखि ५ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने उनले जानकारी दिए ।


बरातुका ४२ घरधुरी व्यावसायिक तरकारी खेतीमा संलग्न छन् । गाउँका महिला तरकारी खेतीतर्फ आकर्षित भएकाले अन्नबालीको उत्पादन भने घटिरहेको उद्यमी महिला कृषक समूहकी सचिव नानी गिरीले बताइन् । ‘धान–मकै लगाउँदा खान पनि धौधौ हुन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘तरकारी खेती गर्न थालेदेखि हाम्रा दुःखका दिन सकिए ।’ उनले तरकारीबाट आएको आम्दानीबाट छोराछोरी पढाइरहेको बताइन् । तरकारी बेचेरै सुर्खेतमा घडेरी पनि खरिद गरेको उनको भनाइ छ ।


तरकारीको आम्दानीले गाउँका सबै घरधुरी आत्मनिर्भर बनेका छन् । गाउँमा निर्वाहमुखी खेती प्रणालीको सट्टा व्यावसायिक खेती सुरु गरेपछि आम्दानी बढ्दै गएको स्थानीय श्रीकला गिरीले बताइन् । उनका अनुसार अधिकांश घरधुरी तरकारी खेतीमा संलग्न भए पनि सडक र सिँचाइको भने समस्या छ । सुन्तला उत्पादनमा पनि बरातु जिल्लाकै उत्कृष्ट गाउँ मानिन्छ । प्रकाशित : माघ २१, २०७६ १०:५५

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अक्षर चिन्दै आमा

महिला साक्षर भए परिवारैलाई पढ्न प्रेरित गर्ने भएकाले सबल परियोजनाले अधूरो छाडेको अभियानलाई गाउँपालिकाले बजेट विनियोजन गरेर अघि बढाउँदा कक्षा लिने बढ्दै 
तुलाराम पाण्डे

(पलाँता, कालीकोट) — खिनकी सुनतारा शाहीको उमेर २७ वर्षको भएपछि बल्ल अक्षरसँग साइनो जोडिएको छ । ‘नाम लेख्न र जोडघटाउ गर्न सक्ने भएकी छु,’ उनले भनिन्, ‘अब सही गर्नुपर्ने ठाउँमा ल्याप्चे लगाउनु पर्दैन ।’

पलाँता गाउँपालिकाले सुरु गरेको साक्षरता कक्षाबाट अक्षरसँग साइनो जोड्ने उनी एक्ली महिला होइनन् । स्कुल–कलेज पढ्ने थुप्रैका आमाहरू अहिले पढ्न जान्ने भएका छन् । पलाँतामा एक वर्ष अवधिमा करिब पाँच सय महिला साक्षर भएका गाउँपालिकाले जनाएको छ ।

साक्षरता कक्षाले ग्रामीण महिलाको आत्मबल पनि बढाएको छ । गाउँघरमा हुने सभा र बैठकमा जान लाज मान्ने उनीहरू निर्धक्कसँग बोल्न सक्ने भएका छन । ‘पहिले त मोसो (तावाको कालो) तेलमा हालेर औंठाछाप हान्नुपर्थ्यो, बोल्नु पर्‍यो भने लाजले सकिन्थेन,’ सुनताराले भनिन्, ‘अचेल त न लाज लाग्छ, न ल्याप्चेको झन्झट हुन्छ ।’

धौलागोहकी ४२ वर्षीया जनकला विश्वकर्माले त लेखपढ गर्न सक्ने भएको तीन वर्ष भयो । अक्षर चिन्न सक्ने भएपछि उनले गाउँकी अगुवा महिलाका रूपमा आफ्नो परिचय बनाउन थालेकी छन् । सात वर्षअघि श्रीमान्को मृत्युपछि संसारै अँध्यारो भयो भन्ठानेकी उनी अहिले जिउने आत्मबल बढेको बताउँछिन् । गाउँकै लालीगुराँस सबल समूहबाट १० हजार ऋण लगेर खुद्रा पसल पनि चलाएकी छन् । ‘बुढेसकालमा पढ्न पाइयो, सीप सिकेर कमाइ पनि भएकै छ,’ उनले भनिन्, ‘समूहमा पैसा हालेर बचत पनि गरेकी छु ।’

साक्षरताले महिलालाई घर र समाजमा सम्मानित पनि महसुस गराएको छ । पुलाहाँकी ३५ वर्षीया बिनपुरी बुढाका श्रीमान अक्षर चिन्दैनन् । पढेपछि श्रीमान्समेत आफ्नो भर पर्न थालेका उनले बताइन् । साक्षरता कक्षामा पढाइसँगै अन्य सीप पनि सिकाइने भएकाले व्यावसायिक तरकारी खेतीमा पनि लागेको उनको भनाइ छ । उनले उब्जाएको तरकारी थिर्पु, घाटपारीचौर र राडुनेटा बजारमा बिक्री हुन्छ ।

उखाडीकी २९ वर्षीया आशा बुढालाई गाउँकै मान्छेले ‘पढेर मास्टर्नी हुन्या होइ र,’ भनेको अहिलेझैं लाग्छ । ‘अचेल मेरो प्रगति देखेर त्यस्तो भन्नेहरू घोसे मुन्टो लाउँछन्,’ उनी भन्छिन्, ‘पढाउने मास्टर्नी नभयापन सीप सिकेर कपडा सिलाउने मास्टर्नी भएकी छु ।’

साक्षरता अभियानलाई सुरुमा ‘कर्णालीका महिलाका लागि अवसर र अधिकार सबल परियोजना’ ले चलाएको थियो । परियोजना सकिएपछि गाउँपालिकाले निरन्तरता दिएको हो । गाउँपालिकाले बजेट विनियोजन गरेर नौवटै वडामा साक्षरता कक्षा चलाएको छ । चालु वर्ष ९५ लाख र निरक्षर पुरुषलाई साक्षर बनाउन थप १५ लाख गरी १ करोड ५५ लाख रुपैयाँ गाउँसभाबाट विनियोजन गरिएको गाउँपालिका अध्यक्ष लक्ष्मणबहादुर बमले बताए । उनले भने, ‘आमा साक्षर भए परिवारै साक्षर बनाउन सक्ने भएकाले महिलामा लगानी गरेका हौं ।’ १५ हजार ३ सय जनसंख्या रहेको पलाँताको साक्षरता प्रतिशत ४८ छ । यहाँका ६० प्रतिशत पुरुष र ३७ प्रतिशत महिला साक्षर छन् ।

गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष दाना न्यौपाने पनि साक्षरता कक्षाबाटै शिक्षित भएर राजनीतिमा अघि बढेकी हुन् । ‘म पनि यहीँको साक्षरता कक्षा पढेर साइन (हस्ताक्षर) गर्न सक्ने भएकी हुँ,’ उनले भनिन्, ‘जीवनमा सबैभन्दा ठूलो कुरा पढाइलेखाइ रहेछ ।’ आफूसँगै साक्षरता कक्षा पढेका अन्य ६ जना वडा समितिमा चुनिएका उनले बताइन् ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७६ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×