जब्दिघाट पुल अलपत्र

ठाकुरसिंह थारु, माधव अर्याल

बर्दिया/पाल्पा — सदरमुकाम गुलरिया र बारबर्दिया नगरपालिका जोड्ने बबई नदीको जब्दिघाट पुल भत्किएको वर्षौ बितिसक्यो । त्यहाँबाट सवारी आवागमन ठप्प छ । भत्किएको पुल कहिले निर्माण हुने हो निश्चित छैन । 

बारबर्दिया नगरपालिकाका प्रमुख दुर्गाप्रसाद चौधरीले उक्त पुल निर्माणका लागि केन्द्र र प्रदेश सरकारसमक्ष धाइरहेको बताए । अहिले बाढी आउँदा पुलको माथिबाट पानी बग्छ । बाढीमा बगेर आएका रुखले बहाव छेक्ने गरेको छ । पानीको बहाव थुनिएर ठूलो दुर्घटना हुन सक्ने खतरा बढ्दै छ । पुल हटाउन स्थानीयले माग गर्दै आएका छन् । ठेक्का लिने तर काम नगर्ने पप्पु कन्ट्रक्सनले पुल निर्माण गरेको हो । हस्तान्तरण नहुँदै पुलको पूर्वी भाग भत्किएको थियो ।

पुल १६ करोड ६८ लाख ४ हजार रुपैयाँ लगानीमा निर्माण भएको थियो । निर्माण पूरा भएको एक वर्ष नबित्दै पुल भत्कियो । पप्पु कन्ट्रक्सनलले ०६८ असार २५ बाट पुल निर्माणको काम सुरु गरेको थियो । तोकिएको भन्दा डेढ वर्ष ढिलो निमार्ण भएको पुलको लम्बाई ४ सय ३५ मिटर छ । चौडाई दुई लेनको छ । बारबर्दिया नगरपालिकाकाका प्रमुख चौधरीले जति प्रयास गरिए पनि सरकारले सुनुवाई नगरेको गुनासो गरे । ‘प्राविधिक समस्या छ भन्दै आलटाल हुँदै आएको छ । प्रदेश र केन्द्र सरकारसँग पटकपटक आवाज उठाइरहका छौँ,’ उनले भने, ‘पुल निमार्ण नहुँदा सवारी साधन बन्द भएको छ ।’ सडक डिभिजनले भने हस्तान्तरण नगरिएकै बेला भत्किएका कारण पुनर्निमार्णमा समस्या भएको जनाएको छ ।

गुलरिया—नेपालगन्ज हुलाकी सडकअर्न्तगतका जीर्ण ८ कल्भर्ट निमार्णका लागि अमर खड्का जेभीले ४ करोड ९७ लाख रुपैयाँमा ठेक्का लियो । उसले चालु आर्थिक वर्षको मंसिर मसन्तसम्ममा काम सम्पन्न गर्ने सम्झौता गरेको थियो । तर ठेक्का कबुलको समय सकिनै थालेको छ । निमार्णले पूर्णता पाउन सकेको छैन । गुलरियाको महम्मदपुर क्षेत्रमा ५ कल्भर्ट निर्माण भइसकेको छ । तर, भोलागौडीस्थित बहेरवानालामा निमार्ण गर्ने भनिएको कल्भर्टको काम सुरु भएको छैन । जसका कारण सम्झौंता अनुसार तोकिएको समयमा काम सकिने सम्भावना कम छ । सडक डिभिजन कार्यालय नेपालगन्जले समयमै काम सक्न पटकपटक ठेकेदारलाई भनिरहेको छ । डिभिजन सडक कार्यालयका सूचना अधिकारी इन्जिनियर नेत्रबिलास पौडेलले हुलाकी सडकको पाँच वटा कल्भर्ट निर्माण भइसके पनि पूर्णरुपमा हुन नसकेको स्वीकारे । उनका अनुसार भोलागौडीमा कल्भर्टको काम सुरु भएको छैन ।

‘निमार्ण कम्पनीला।ई समसयमै काम सक्न आग्रह गरिहेका छौ,’ उनले भने, ‘समयमै काम गर्न नसके जरिवाना गछौं ।’ उक्त आयोजनाका लागि ४ करोड ९७ लाखमा ठेक्का दिइएको छ । ०७४ फागुनमा काम गर्ने सम्झौता भएको थियो । खजुरा कृषि तालिम केन्द्र अगाडि अझै कल्भर्ट पूरा नहुँदा एकतर्फी राजमार्ग छ । राजापुर नगरपालिकाकामैलानालामा नागार्जुन कम्पनीले पुल निमार्ण जारी राखेको छ । राजापुरकै सौरिहा खोलामा गाल्भा निर्माण सेवाले पुल बनाउने जिम्मा लिएको छ । पुल निमार्णको समय केही बाँकी रहेको सडक डिभिजनले जनाएको छ । इन्जिनियर पौडेलले बर्दियामा पुराना पुलका काम नरोकिएको दाबी गर्छन् । उनका अनुसार ठेक्का समय सकिएका तर अलपत्र परेको पुल छैन ।

८ बर्षमा पनि काम अघि बढेन
पाल्पाको रामपुर नगरपालिकास्थित भुजात र स्याङ्जाको चापाकोट जोड्न गण्डकी नदीमा निर्माण सुरु गरिएका दुई पक्की पुल ठेक्का लागेको ८ वर्ष वितिसक्दा पनि अलपत्र छन् । त्यस्तै रानीमहल, असेर्दी, तिनाउका दुई पुल पनि अलपत्र छन् । डिजाइनमा भएको गल्तीका कारण कतिपय पुलको वर्षौदेखि जग निर्माण अघि बढेको छैन । निर्माण सुरु भएका पनि अलपत्र छन् । निर्माण व्यवसायीले विभिन्न बहानाबाजी गरेर पुल निर्माणमा उल्लेख्य प्रगति नगरेका हुन् । ‘काम सुरु गरेपछि समस्या आएको हो,’ सडक डिभिजन कार्यालयका प्रमुख केदार नेपालले भने, ‘अहिलेसम्म त्यसको डिजाइन परिवर्तन गर्न सकिएको छैन ।’

डिजाइनमा समस्या भएर पुल निर्माणको काम अघि नबढेको उनले बताए । कतिपयमा निर्माण व्यवसायीले ढिलासुस्ती गरेका छन् । सडक डिभिजनले विभिन्न प्राविधिक कारण जनाएर पुल निर्माणमा ढिलाई भएको जनाएको छ । चापाकोट–भुजात र प्याक्लुक–चापाकोट दुई पक्की पुलको ९ वर्षमा ३५ प्रतिशत काम भएको छ । त्यसमा देखिएको कन्सल्ट्यान्टको गल्तीलाई सुधारेर काम अघि बढाउन नसकिएको कार्यालयले जनायो । ठेक्का पाएको निर्माण व्यवसायी, कन्सल्टेन्ट र सरोकारवालाको बेवास्ताका कारण निर्माणमा ढिलाइ हुँदा सरोकारवाला निकायको ध्यान नपुगेको स्थानीय तिलक अधिकारीले बताए ।

तिनाउ खोलामा पुल नहुँदा दोभान, कचल, ठिमुरेलगायतका बासिन्दा वर्षको चार महिना दैनिक आठ घण्टासम्म पैदल हिँड्न बाध्य छन् । सिद्दार्थ राजमार्गको दोभानदेखि पश्चिमका विभिन्न गाउँ पुग्ने सडकमा तीन महिना बढी सवारी साधन चल्न सक्दैनन् । यहाँ निर्माण भएका पुल पनि अलपत्र छन् । दोभानदेखि कचल, ठिमुरे, जुठापौवा, फेकलगायतका स्थानमा जानलाई यही नजिक परेपनि पुल नबनेका बाटोको प्रयोग गर्न नपाएको पैदलयात्री लीलाबहादुर पांडेमगरले बताए । तिनाउमा पक्की पुल निर्माण सम्पन्न नहुँदा दोभानकै सुकेताल, खुर्साने, झ्याङ्ला, कचलको ओखलढुंगा, कचल फाँट, ठिमुरेमा सवारी आवागमन नियमित छैन । सडक डिभिजनको लापरवाहीले पुल समयमा नबन्दा कृषि उत्पादनले समेत बजार नपाएको स्थानीय किसान यादव सारुले बताए । ‘यहाँ उत्पादित तरकारी, बावियोको डोरी, अम्लिसोको कुचो, गेडागुडीको बजार बुटबल नै हो,’ उनले भने, ‘तर पुल नबन्दा विक्री गर्न समस्या भएको छ ।

म्याद थपिँदै
प्यूठानमा निर्माणाधीन आधा दर्जनभन्दा बढी पक्की पुलको काम अधुरै छ । समयमा निर्माण नभएपछि सडक डिभिजन कार्यालयले म्याद थप गर्न थालेको छ । पुल निर्माण नहुँदा स्थानीय समुदायले वर्षौंदेखि दुःख पाइरहेका छन् । गौमुखी गाउँपालिका–३ स्थित सिरीङखोलामा निर्माण थालिको पक्कि पुल अलपत्र छ । समयमा निर्माण नहुँदा रजबारा, अर्खा, पुजा र स्याउँलीबाङ क्षेत्रका स्थानीयले दुःख पाइरहेको रजबाराका स्थानीय जोगेन्द्र मल्ले बताए । जग्गा विवाद, समयमै रकम निकासा नहुने, मोबीलाइजेसन लिएर निर्माण कम्पनीले काम नथाल्नेलगायत कारणले म्यादमै निर्माण सम्पन नहुने गरेको जिल्लास्थित सडक डिभिजन कार्यालय प्रमुख धुर्बकुमार श्रेष्ठले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ९, २०७६ ११:२६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

यी हुन् समृद्धिका आधार

-ऐतिहासिक धरोहर -कृषि उद्यम -उद्योग, कलकारखाना -धार्मिक पर्यटन -हिमाल आरोहण  -पैदलयात्रा
‘भौगोलिक विविधता नै मूल सम्पत्ति’
ठाकुरसिंह थारु, माधव अर्याल

दाङ — प्रदेशलाई समृद्ध बनाउन विभिन्न सम्भावना रहेको विज्ञले बताएका छन् । रुकुमपूर्व हिमाली जिल्लामा पर्छ । रोल्पा, प्यूठान, अर्घाखाँची, पाल्पा र गुल्मी पहाडी जिल्लामा छन् भने पश्चिम नवलपरासी, रुपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ, बाँके र बर्दिया तराईमा पर्छन् ।

दाङमा रहेको घोराही सिमेन्ट उद्योग । चुनढुंगा प्रशस्त पाइने भएकाले यहाँ उद्योगहरूको सम्भावना देखिएको छ । तस्बिर : दुर्गालाल/कान्तिपुर

रुकुमपूर्वको सिस्ने हिमाल र रोल्पाको जलजला हिमाली क्षेत्रका गहना हुन् । सिस्ने हिमाल आरोहण गर्न र जलजला पहाडको सुन्दरतामा रमाउन पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । सिस्ने हिमालसम्म पैदल मार्गको समेत तयारी गरिएको छ । पहिलोपटक सिस्ने आरोहण गरेका रुकुम पश्चिम बाँफिकोटका मनबहादुर खत्री हिमाल आरोहण र पैदल मार्गका हिसाबले पनि यस प्रदेशमा धेरै सम्भावना रहेको बताउँछन् ।
यसैगरी धार्मिक पर्यटनका हिसाबले पनि यहाँ धेरै सम्भावना छन् । गौतम बुद्धका कारण लुम्बिनी र कपिलवस्तुमा अहिले पनि धार्मिक पर्यटन फस्टाइरहेको छ । लुम्बिनीमा भइरहेको विकासले अझै ठूलो मात्रामा पर्यटक तान्न सकिने सम्भावना छ । पाल्पा दरबार, प्यूठानको स्वर्गद्वारी, गुल्मीको रिडी, अर्घाखाँचीको सुपादेउराली, दाङको धारपानीस्थित देशकै अग्लो त्रिशूल, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, रुकुमपूर्वको कमल दहलगायत पर्यटकीय क्षेत्रले यस प्रदेशलाई समृद्ध बनाएको छ ।
अहिले पनि बर्दियाको ठाकुरद्वारामा ठूलो मात्रामा पर्यटक आइरहेका छन् । गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको तयारी, बाँके र दाङमा रहेका विमानस्थल पनि पर्यटक प्रवद्र्धनमा सहयोगी छन् । रुकुम पूर्व र रोल्पामा विभिन्न ऐतिहासिक युद्ध संग्रहालय र युद्ध पर्यटनको विकास गरिँदैछ । रुकुमको चुनबाङ, रोल्पाको थबाङजस्ता युद्ध पर्यटनका केन्द्र यहीं छन् ।
कृषि उत्पादनका हिसाबले पनि दाङ, बाँके, बर्दिया, कपिलबस्तु, रूपन्देही र पश्चिम नवलपरासी उर्वर क्षेत्र छन् । तराईका फाँट कृषिमा राम्रो उत्पादन दिन पर्याप्त छन् । बर्दियाको राजापुर क्षेत्र लामो समयदेखि खाद्य भण्डारका रूपमा परिचित छ । तराई क्षेत्र जमिनकै हिसाबले धनी रहेको अर्थशास्त्रका सहप्राध्यापक प्रियवर्त आचार्य बताउँछन् । ‘तराईमा पर्याप्त खेतीयोग्य जमिन छ । पानीका स्रोत सदुपयोग गर्न सकेमा कृषि उत्पादनमाराम्रो प्रगति गर्न सकिन्छ,’ उनले भने, ‘पशुपालन पनि अर्को सम्भावना हो । पहाडी र जंगल क्षेत्र धेरै भएकाले यसको सम्भावाना छ । कुखुरापालनको पनि त्यत्तिकै सम्भावना छ ।’
उद्योग धन्दाको पनि ठूलो सम्भावना रहेको उनले बताए । कृषिसँग सम्बन्धित राइसमिल, फ्लोर मिल, बेकरीजस्ता व्यवसाय फस्टाउन सहज रहेको उनको भनाइ छ । ‘पहाडतिर भूबनोटका हिसाबले अदुवा, मालागिरी, फलफूलजस्ता उत्पादनको सम्भावना छ । ठाउँठाउँमा बोरिङको पानीबाट सिँचाइ गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना छन् ।’
सडकको विस्तार हुनबित्तिकै उत्पादित वस्तुको बजारसँग सीधै सम्बन्ध हुने आचार्यले बताए । ‘चक्रपथ निर्माण गरेमा कृषि उपजको बजारमा पहुँच हुन्छ,’ उनले भने, ‘पूर्वाधार विकासमा सबभन्दा पहिले ध्यान दिनुपर्छ ।’ जडीबुटीका हिसाबले पनि पहाडी जिल्लामा पर्याप्त सम्भावना रहेको उनले बताए । उद्योगका हिसाबले तराईका जिल्ला ठूलो सम्भावना रहेको उनी बताउँछन् । अहिले पनि दाङ, बाँके र रुपन्देहीमा ठूल्ठूला उद्योगसञ्चालित छन् ।
वनजंगल, पानी र जलविद्युत्का हिसाबले पनि यो प्रदेश समृद्ध रहेको भूगोल शास्त्रका प्राध्यापक डा. धरणीकुमार शर्माले बताए । तिनाउ, राप्ती, बबई, माडी, भेरी, रुकुम गाड, कर्णालीजस्ता नदीमा जलद्यिुत् उत्पादन र सिँचाइको पर्याप्त सम्भावना छ । रुकुमपूर्व, रोल्पा र प्यूठानमा अहिले पनि विभिन्न लघु जलविद्युत् उत्पादन भइरहेका छन् ।
पहाडी क्षेत्रमा चुनढुंगाको पर्याप्त सम्भावना भएकाले सिमेन्ट उद्योगको राम्रो विकास भइरहेको शर्माले बताए । अहिले दाङमा मात्रै तीनवटा सिमेन्ट उद्योग छन् । अर्घाखाँची र कपिलवस्तुमा पनि उद्योग सुरु भएको छ । सुनौली, कृष्णनगर, कोइलावास, रुपैडिहा, राजापुरजस्ता भारतीय नाकाले दुई पक्षीय व्यापार व्यवसाय प्रबद्र्धनमा सहयोग मिलिरहेको छ ।
भौगोलिक विविधता नै प्रदेश ५ को सम्पत्ति भएको प्राध्यापक शर्माले बताए । ‘प्रविधि र दक्षताको अभावले भएका स्रोत साधनको खोजी गर्न कठिनाइ छ । उपयोग गर्न नसकेका स्रोत साधन धेरै छन्,’ उनले भने, ‘नदीहरूमा पानीको बहाव घटिरहेको छ । पानीको स्रोत घट्दो क्रममा छ । यसलाई संरक्षण गर्न सके बहुउपयोगी बनाउन सकिन्छ ।’
यस प्रदेशमा तराई बढी भएकाले माटो विकसित र उर्वरायुक्त भएको उनले बताए । पहिले तराईबाट धान, तोरी, मसुरो भारत निकासी भइरहेकामा अहिले आयात गर्नुपर्ने अवस्था आएकोमा उनी दु:खी छन् । ‘खाद्यान्नमा परनिर्भरता बढ्दै गएको छ । हाम्रो आवश्यकता पूरा गर्ने उत्पादन छैन । त्यसकारण जमिनलाई बढी उपयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ,’ उनले भने ।
पहाडी भेगमा भिरालो जमिन बढी भएकाले अन्य उत्पादनमा समस्या रहेको उनले बताए । त्यस्ता क्षेत्रको विकास गर्न कृषि क्षेत्रमा अनुदान बढाएर आयमूलक काममा प्रोत्साहन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । ‘किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम गर्नुपर्छ । पशुपालनमा कमी आइरहेको छ । यसलाई बचाउन जोड गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘पर्यटन विकासका धेरै कुरा भएका छन् तर लुम्बिनीबाहेक अन्य क्षेत्रमा पूर्वाधार अभाव छ ।’
कृषि र पर्यटन आधार
बाँके– प्रदेश पहिलो बैठकले विकास र समृद्धिमा जोड दिएको छ । त्यसका लागि बाँके र बर्दियाले कृषि, पर्यटन, औद्योगिक क्षेत्रमा योगदान गर्न सक्ने बिज्ञले औल्याए । उपयोगका लागि प्रदेश सरकारले दिर्घकालीन योजना अगाडि बढाउनु पर्ने उनीहरूको सुझाव छ । नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्रका रूपमा परिचित छ । बाँके र बर्दिया निकुञ्ज छन् । राप्ती, बबई र कर्णाली नदी छन् । नेपालगन्ज भन्सारले दैनिक एक करोडभन्दा बढी राजस्व संकलन गर्छ । यी जिल्ला कृषिमा अत्मनिर्भरसँगै निर्यात क्षमता राख्छन् । मानसरोबर तीर्थयात्राका लागि नेपालगन्ज विमानस्थल ‘हब’ हो । प्रत्येक वर्ष हजारौं भारतीय पर्यटक नेपालगन्ज हुँदै तीर्थयात्रामा जान्छन् । बाँकेको सिक्टा सिँचाइ योजना र बर्दियामा बबई सिँचाइ योजना छन् । बर्दियाको बढैयाताल गाउँपालिकामा सयभन्दा बढी बिघामा फैलिएको सिमसार छ । तत्कालीन जिविसले एक करोडमा माछापालन ठेक्का दिँदै आएको थियो ।
‘प्रदेशलाई विकास र समृद्धि बनाउन यस क्षेत्रमा थुप्रै प्राकृतिक स्रोत र साधन छन् । तर उपयोगका लागि सरकारी नीतिमा भर पर्छ,’ राजनीतिक विश्लेषक प्राडा जनार्दन आचार्य भन्छन्, ‘सरकारले ठोस नीति ल्याउनु पर्‍यो । त्यहीअनुसार योजना बनाएर कार्यान्वयन गरे विकास र समृद्धि सम्भव छ ।’ दुईवटै राष्ट्रिय निकुञ्जलाई पर्यटकीय क्षेत्रसँगै आर्थिक प्रयोजनका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावन उत्तिकै छ । त्यसो त बर्दियाको ठाकुरद्वारा पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा परिचित भइसके पनि बाँके निकुञ्ज विस्तारै त्यसतर्फ अग्रसर हुने क्रममा छ । राप्ती, कर्णाली र बबई नदीमा र्‍याफ्टिङको सम्भावना उत्तिकै छ । बढैया सिमसारमा बोटिङ गराएर करोडौं रुपैयाँ शुल्क उठाउन सहयोग पुग्छ ।
फड्को मार्ने आशा
पाल्पा– तानसेन नगरपालिका २ मेहल्धाराका ८० वर्षीय भेमप्रसाद भट्टराई पैदल हिँडेर बुटवल पुगेको सम्झन्छन् । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थ राजमार्ग बन्यो । गाडीमा सरर बुटवल जाने अवसर मिल्यो । तर बनेको बेलाभन्दा अहिले बिग्रेको बाटो हेर्दा उनलाई दिक्क लाग्छ । दैनिक बजार डुल्ने र राजनीतिक खबर बुझ्ने भट्टराईसँग वैदेशिक भ्रमणको पनि अनुभव छ । ‘प्रदेशको अस्थायी मुकाम बुटवल तोक्दा र प्रदेशसभा सञ्चालन भएको देख्दा लाग्छ अब केही फरक अनुभूति गर्न पाइन्छ कि,’ उनले भने, ‘बुटवल र भैरहवामा तिव्र विकास हुने तर पाल्पा ओझेलमा पर्नु भएन ।’ उनले भौतिक पूर्वाधार र पर्यटनको विकासमा यहाँ फड्को मार्नुपर्ने बताए । युवा नेता माधव नेपाल पनि भौतिक पूर्वाधार र पर्यटनको विकासमा फडको मार्ने आशा व्यक्त गर्छन् । उनले प्रदेशको अब स्थायी राजधानीको पहल गर्ने हो भने यस क्षेत्रको विकासमा धेरै आशा गर्ने ठाउँ रहने बताए । ‘बुटवल राजधानी बन्दाको फाइदा सिद्धबाबा क्षेत्रको सडक र सिद्धार्थ राजमार्गको स्तरोन्नतिलाई पुग्नुपर्छ ।’ उनले यहाँका पर्यटकीय क्षेत्रहरू बल्ढेङगढी, रिब्दीकोट, रैनादेवी, रिडी, रानीमहल, राम्दी, केलादी, श्रीनगर, तानसेन, ताहँु, कौडे लगायतका स्थानको विकास हुनुपर्नेमा जोड दिए । पर्यापर्यटनको नमुना झिरुवास, सुकेताल, प्रभासताल, सत्यवती तालको पनि विकासका योजना बन्नुपर्ने बताए ।
बुद्धिजीवी निर्मल श्रेष्ठले मानव संशाधन होस् वा तिनाऊ नदी, चुरेलगायत प्रदेश राजधानी बुटवल हुँदा सामथ्र्यसंग जोडिनुपर्ने बताए । ‘प्राकृतिकमात्र होइन, इतिहाससँग जोडिएको रूपन्देही र पाल्पा हो,’ उनले
भने, ‘जसले गर्दा भोलिका दिनमा विकासले फडो मार्न पनि सक्ने देखिएको छ ।’ यस क्षेत्रबाट निर्वाचित सांसदले यस विषयमा गहिरो अध्ययन जरुरी छ ।
संविधानले दिएको अधिकार प्रयोग गरेर नामाकरण, राजधानी सार्न पनि सक्ने भएको उनले बताए । ‘तर अहिले जुन अवस्था देखिएको छ अब बुटवल नै राजधानी बस्ने पक्का छ,’ उनले भने, ‘यस प्रदेशको विकासका लागि प्रदेश र राष्ट्रिय अर्थनीति बलियो हुनुपर्छ ।’ उनले अब गरिने कृषि, पशुपालन निर्यातमुखी बनाउनुपर्नेमा जोड दिए ।


जनसंख्या
विवरणघरधुरीपुरुषमहिलाजम्मा जनसंख्या
उपमहानगरपालिका१,२८,६५१२,७८,१६९२,९७,२१६५,७५,३८५
नगरपालिका३,५०,६१९८,२९,०३९९,२०,६३३१७,४९,६७२
गाउँपालिका४,०५,४८७१०,०३,३९०११,३६,७३८२१,४०,१२८
संस्थागत४४६२९,७१८४,३६९३४,०८७
जम्मा८,८५,२०३२१,४०,३१६२३,५८,९५६४४,९९,२७२
स्रोत : केन्द्रीय तथ्यांक विभाग

प्रकाशित : माघ २३, २०७४ ११:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×