बच्चामै बिहे, किशोरमा आमा- प्रदेश ५ - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बच्चामै बिहे, किशोरमा आमा

१३ दशमलव ७५ प्रतिशत किशोरीले १३ देखि १९ वर्षभित्रै बच्चा जन्माउँछन्
अमृता अनमोल

बुटवल — १८ वर्षे सरिता नटुवा ६ महिनायता घर गएकी छैनन् । उनी माइतीमै बस्छिन् । दुई छोराछोरी पनि उनीसँगै छन् । ‘माइतीमा बस्न मन त छैन,’ उनले भनिन्, ‘तर, घरबाट लिनै आउँदैनन् ।’ 

रूपन्देहीको लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–३ को पडरिया चोककी सरिताको १३ वर्षको उमेरमा कपिलवस्तुको विशनपुरका २० वर्षे दिनेश नटुवासँग बिहे भयो । १४ वर्षमा छोरी र १६ वर्षमा छोरा जन्मिए । छोरा जन्मिँदा उनलाई लामो बेथा लाग्यो । सुत्केरीपछि पाठेघरमा डल्लोजस्तै निस्कियो । बिस्तारै उठ्न र बस्न अप्ठ्यारो हुन थाल्यो । सबैभन्दा गाह्रो पतिसितको शारीरिक सम्बन्धमा भयो । यही कारण उनका पति चिढिन थाले ।


‘मलाई रात आयो कि काल आएजस्तो हुन थाल्यो । उनलाई सन्तोष पार्न सकिनँ,’ सरिताले भनिन्, ‘यही कारण घरबाट निस्कनु पर्‍यो ।’ सरिता माइती आएदेखि दिनेश ससुराली आएका छैनन् । बाबु राजेन्द्र छोरी लिन आउनुस् भन्दै धेरैपटक दिनेशलाई भेट्न गए । तर, उनी आएनन् । ‘छोरीलाई तन्दुरुस्त बनाइदेऊ, अनिमात्र लिन आउँछौं भन्छन् रे,’ सरिताले गुनासो गरिन्, ‘उनकै कारण रोगी भएँ । अहिले आफैं दोषी ठहरिएँ ।’ सरिता उपचारका लागि बुटवल र भैरहवाका अस्पताल पुगिन् । तर, सन्चो भएन । ‘अप्रेसन गर्नुपर्छ रे,’ उनले भनिन्, ‘त्यो खर्च कहाँबाट जुटाउने !’


सरिता अहिले रोगभन्दा शोकले बढी थलिएकी छन् । विपन्न परिवारका माइती सधैं आश्रय दिन सक्ने अवस्थामा छैनन् । सानै उमेरमा बिहे गरेकी उनी अझै परिपक्व बनिसकेकी छैनन् । ‘सधैं अभाव, सधैं दुःख । धेरै भाइबैनी सानै छँदा पनि कहिल्यै माया र सुख पाइएन,’ सरिताले दुखेसो पोखिन्, ‘वैंश नआउँदै दुःखले घेरिएकी छु ।’


लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकामा ३० घर नटुवा छन् । उनीहरू धेरैजसोका घरमा यस्तै समस्या छ । कसैका छोरा एक्लै छन्, कसैका छोरी । घरमै हुनेहरू पनि रोगिएका छन् । त्यसैमध्येकी हुन्, चन्द्रमती नटुवा । उनको १२ वर्षमै बिहे भयो । १९ वर्षमा तीन सन्तान जन्मिए । २४ वर्षीया उनी अहिले रक्त अल्पता र फिस्टुलाबाट ग्रस्त छिन् । ‘हातखुट्टा लुला हुन्छन् । झमझमी शरीर पोल्छ,’ उनले भनिन्, ‘पिसाब रोकिँदैन, चुहिराख्छ ।’


पिसाब चुहिने समस्याका कारण उनी गन्हाउँछिन् । यही कारण छिमेकीमात्र होइन, उनका पति पनि नजिक जाँदैनन् । मजदुरी गरेर घर चलाएका उनी रक्सीको नशामा फसेका छन् । नियमित आम्दानी दिंदैनन् । ‘बैंश फक्रने समयमा रोग फैलियो । काम गरेर खान पनि सक्दिनँ,’ चन्द्रमतीले गुनासो पोखिन्, ‘आफ्नै पतिले पनि हेर्दैनन् । सारै दुःख भएको छ ।’ १६ वर्षीया किस्मती नटुवाले गएको कात्तिकमा छोरी जन्माइन् । अहिले आमाछोरी दुवै स्वस्थ छैनन् । गर्भावस्थादेखि रगत बग्ने समस्या खेपेकी उनमा कुपोषण र रक्तअल्पता देखिएको छ । छोरी कम तौलकी छन् । ‘त्यसै त गरिबी, यसमाथि महिला र केटाकेटी रोगिने,’ सासु इलाइचीले भनिन्, ‘हामी समस्यामा छौं ।’


रूपन्देहीको ओमसतिया र शुद्धोधन गाउँपालिका एवं कपिलवस्तुको मायादेवी र शुद्धोधन गाउँपालिकामा नटुवा बस्ती छ । यी सबै बस्तीमा बालविवाहको समस्या चर्को छ । विपन्न परिवार कोही मजदुरी गर्छन् । कोही मागेर गुजारा चलाउँछन् । विपन्नताकै कारण छोरीहरू किशोर अवस्थामा नपुग्दै अभिभावकले बिहे गरिदिन्छन् । कोही मीठो मसिनो खान र राम्रो लाउन पाइने आशमा आफैं भाग्छन् । उनीहरू धेरैजसो सन्तान जन्माएपछि रोगी हुन्छन् । ‘सानैमा बिहे गरिदिँदा केटीहरू रोगिंदा रैछन् । त्यसपछि घरबाट निकालिन्छन्,’ नटुवा समुदायका अगुवा बराइची नटुवाले भने, ‘धेरै छोरी–बुहारीमा यस्तै भएको छ ।’


सानैमा बिहे गर्ने, किशोरी आमा बन्ने र दुःखले घेरिने समस्या प्रदेश ५ भरि नै छ । प्रदेशका १३ दशमलव ७५ प्रतिशत किशोरीले १३ देखि १९ वर्षभित्रमै बच्चा जन्माइसकेका हुन्छन् । किशोरी आमाका जोखिम बढेपछि गत आर्थिक वर्षमा सामाजिक विकास मन्त्रालयले स्वास्थ्य सर्वेक्षण गरेको थियो । सर्वेक्षणअनुसार गत वर्ष प्रदेशभर १ लाख २२ हजार ७ सय ६१ महिला स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी भएका थिए । त्यसमध्ये १६ हजार ८ सय ८३ आमा १९ वर्षमुनिका छन् ।


सुत्केरी हुन आउने आमामध्ये सबैभन्दा जोखिमपूर्ण अवस्था किशोरी आमामा देखिएको छ । त्यस्ता किशोरी झण्डै ७० प्रतिशत रक्त अल्पताबाट ग्रस्त थिए । कम तौल र उचाइका शिशु जन्माउने पनि अधिकांश किशोरी थिए । ‘किशोरी आमा बन्दा आमामात्रै होइन, शिशु पनि अस्वस्थ र अविकसित हुने उदेकलाग्दो अवस्था रहेछ,’ सामाजिक विकास मन्त्री सुदर्शन बरालले भने, ‘यसले दिगो विकासका लक्ष्यलाई नै चुनौती दिएको छ ।’


यसअघि सन् २०१६ मा गरिएको स्वास्थ्य सर्वेक्षणअनुसार यस प्रदेशमा ४४ प्रतिशत आमामा रक्त अल्पता छ । यो राष्ट्रिय तथ्यांकभन्दा धेरै हो । किशोरी आमा बन्ने प्रमुख समस्या बालविवाह हो । यस प्रदेशमा अझै पनि ३७ प्रतिशतको बालविवाह हुन्छ । बालविवाह नरोकिंदा किशोरीमा आमा हुने र जोखिम थपिने गरेका हुन् । ‘यस्तोमा बालविवाह गर्ने र गराउनेलाई रोक्न सचेतना कार्यक्रम, कानुनी कारबाही र सामाजिक बहिष्कार उपयुक्त उपाय हुन सक्छ,’ महिला तथा बालबालिका सञ्जाल रूपन्देहीकी संयोजक समिता मल्लले भनिन्, ‘त्यसका लागि विपन्न र अल्पसंख्यक समुदायबाट अभियान थालिनुपर्छ ।’

प्रकाशित : माघ ३, २०७६ १२:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बेतिनीमा पूर्वाधार अभाव  

डिल्लीराम खतिवडा

(बेतिनी, उदयपुर) — बेतिनी भन्ज्याङ क्षेत्रमा घन्टैपिच्छे मौसम परिवर्तन भइरन्छ । एक क्षणमा बादल लाग्छ । तुरुन्तै टन्टलापुर घाम लाग्छ । बादल लाग्दा जीउ नै कमाउने जाडोले बसिसक्नु हुँदैन । फेरि घाम लागेपछि यो ठाउँ छोड्नै मन लाग्दैन । 

कटारी नगरपालिका–११ स्थित बेतिनी भन्ज्याङ क्षेत्रबाट हिमाल, पहाड र तराईका सुन्दर दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । यति विशेषता हुँदा पनि यहाँ पर्यटकीय चहलपहल हुन सकेको छैन । प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थल भेडेटारबराबरकै उचाइ र मौसम भएको यो क्षेत्र सरोकारवालाको बेवास्ताले ओझेल परेको हो । यहाँको आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नेतर्फ खासै चासो देखिँदैन ।
मुलुकभर नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० का विभिन्न कार्यक्रम र तयारी चलिरहँदा बेतिनीमा पर्यटकलाई व्यवस्थित होटेल र लजसमेत छैन । त्यसैले उल्लेख्य संख्यामा पर्यटक तान्न सक्ने यो क्षेत्र अहिले सुनसान छ । ‘बेतिनी भन्ज्याङलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गरे प्रशस्त लाभ लिन सकिन्छ,’ स्थानीय नरमान मगरले भने, ‘तर यो क्षेत्रको विकास हुन सकेको छैन ।’ बेतिनी भन्ज्याङ पर्यावरणीय हिसाबले समेत महत्वपूर्ण रहेको स्थानीय मिना राउतको भनाइ छ । ‘तर, यहाँ कसैको नजर परेको छैन, भ्रमण वर्षका लागि विभिन्न कार्यक्रम भइरहँदा बेतिनी पनि एउटा पर्यटकीय स्थल हो भन्ने प्रचारप्रसार हुन सकेको छैन,’ उनले भनिन् । पूर्व क्षेत्रकै पुरानो बजार कटारीदेखि सिद्धिचरण राजमार्ग हुँदै पूर्वको पशुपतिनाथ भनेर चिनिने खोटाङको हलेसी महादेव दर्शन गर्न हजारौं सर्वसाधारण बेतिनीकै बाटो जान्छन् ।

कटारीबाट २२ किमि उत्तर सिद्धिचरण राजमार्गमै पर्ने बेतिनीमा एक छिन नरोकिने र अवलोकन नगर्ने यात्रु कमै हुन्छन् । तर, होटेल, लज र अन्य पूर्वाधार अभावमा चाहेर पनि बास बस्न सक्दैनन् । ‘बेतिनीबाट सगरमाथालगायत हिमाल र नेपाल तथा भारतका तराई क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ,’ कटारी नगरपालिका–११ का वडाध्यक्ष दीपक बुढाथोकीले भने, ‘यो भेडेटारजस्तै पूर्वकै महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय स्थल हुन्छ भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पूर्वाधार तयार गर्न सकिएको छैन ।’ अहिले नगरपालिकाबाट आएको बजेटले पूर्वाधार तयारी थालिएको उनले बताए ।

पर्यटन मन्त्रालयले हालै सार्वजनिक गरेको नेपालका पर्यटकीय क्षेत्रहरूको सूचीमा बेतिनीको नाम समावेश छैन । हरेक दृष्टिले महत्वपूर्ण भएर पनि सूचीमा नपर्नु यस क्षेत्रकै दुर्भाग्य भएको स्थानीयको गुनासो छ । कटारी नगरपालिकाका प्रमुख ज्ञानेन्द्र श्रेष्ठले बेतिनीलाई पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न बृहत गुरुयोजना बनाउन लागेको बताउँदै आएका छन् ।

प्रकाशित : माघ ३, २०७६ १२:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×