बाँसको हस्तकलाले गुजाराको मेलो

भरत जर्घामगर

(सिरहा) — पाकैरको पुरानो रुख, त्यसको फेदमा बाँसको सामान बनाउँदै स्थानीय । पूर्व–पश्चिम राजमार्गको लहानदेखि ७ किलोमिटर उत्तर वीरनगर गाउँको दृश्य हो यो । गाउँमा अधिकांशजसो डोम जातिको बसोबास छ । 

‘बाँस र पाकैर हामी डोम जातिको पहिचान नै हो,’ ५१ वर्षीय नेविया मरिकले भने, ‘बाँसले गुजारा चलाउँछु, त्यसमा ‘पाकैर’ रुखले जीवनमा श्वास भरिदिन्छ ।’ गाउँ पुग्दा उनी, पत्नी राजकुमारीसहित ६ जनाको परिवार मिलेर आफूभन्दा बुढो रुखमुनि बाँसका घरेलु सामान बनाइरहेका थिए । नेविया परिवारको जीविकोपार्जनको मुख्य आधार पुस्तैनीदेखि गर्दै आएको बंगुरपालन र बाँसका सामग्री उत्पादन नै हो । उनीहरूले बाँसकानाङ्लो, चंगेरी, पंखा, ढकी, ढोक्सो लगायत बनाएर बिक्री गर्दै आएका छन् ।


‘गर्मीमा पाकैरको शीतल छाया नै हाम्रो घर बनिदिन्छ,’ उनले भने । उनको घरनजिकको पाकैर रुख भने बुबा सुनरले रोपेका हुन् । नेवियाका पत्नी राजकुमारीले बिहान बेलुकी त्यही पाकैर रुखको जरामा पूजा गर्छिन् । ‘ससुराले हुर्काएको वृक्ष नै देवघर हो,’ उनले भनिन्, ‘उहाँको सम्झनामा बिहान बेलुकी हामी धुपधुँवार गर्छौं ।’ पाकैरको पात डोम समुदायको पूजा र विवाह कर्ममा समेत चढाउने गरेको उनले सुनाइन् । लहान नगरपालिका–१८ अमहीका ६१ वर्षीय चलितर मरिकको घरमै टाँसिएरको पाकैर रुख छ । २ कठ्ठा ऐलानी जग्गामा दुईवटा फुसको घरमा तीन भाइ छोरा, बुहारी र नातिनातिनासहित चलितर परिवार बस्दै आएको छ । उनीहरू पनि पाकैरको रुखमुनि बसेर पुर्ख्यौली पेशा बाँसजन्य घरेलु सामग्री बनाउँछन् । तराईमा वर्षमा दुई महिना बाहेक अन्य समय अति गर्मी हुने भएकाले पनि डोम समुदायले बाँसजन्य सामग्री बनाउने स्थानका लागि पाकैर रोप्ने गरेको उनले सुनाए ।


भूमिहीन तथा अल्पसंख्यक डोम समुदायको जीविकोपार्जनसँग ‘बाँस’ र ‘पाकैर’ जोडिएको डोम तथा मेस्तर उत्थान समाजका सिरहा संयोजक रामचन्द्र मरिकले बताए । ‘हरेक डोम समुदायको घरअगाडि ‘पाकैर’ रुख हुन्छ’, उनले भने । उनका अनुसार विशेषगरी तराईका सिरहा, सप्तरी, धनुषा, महोत्तरी र सर्लाही लगायतका जिल्लामा बसोबास रहेको डोम समुदायको जीविकोपार्जनको माध्यम बंगुरपालन, बाँसका घरेलु सामग्री निर्माण, बिक्री र सरसफाइलगायत हो ।


जनगणना २०६८ को तथ्यांकअनुसार नेपालभर डोम समुदायको १३ हजार २ सय ६८ जनसंख्या छ । तीमध्ये सिरहामा डोम समुदायको जनसंख्या १ हजार ६ सय २६ छ । संयोजक मरिकले पाकैर वृक्ष डोम समुदायको पुजाआजा (होमजाप), बिहेमा समेत चाहिने र विशेषगरी अन्य बोटबिरुवाको तुलनामा बढी शीतल दिने भएकाले पनि घरअगाडि रोप्ने गरिएको बताए । ‘पाकैरको पात पूजाआजाका लागि प्रयोग गरिन्छ भने यसको फलसमेत डोम समुदायले अचार बनाउँछन्,’, उनले भने, ‘डोम समुदायका प्रायः घरसमेत झुपडी हुने भएकाले परपाहुना आउँदा बस्ने थलो पनि पाकैरको छहारी उपयोगी हुन्छ ।’


वातावरणविद्का अनुसार पाकैर ‘फिकस वाइरेन्स’ प्रजातिको रुख हो । ‘यो छायादार रुखलाई प्रकृतिको उपहार मानिन्छ,’, वन तथा वातावरण संरक्षणका अध्येता दिनेश यादवले भने, ‘वृक्ष–वनस्पति मानव जीवनको पृष्ठभूमि मानिन्छ र यही पृष्ठभूमिमा मधेसका दलित डोम समुदायले जीविकोपार्जनका लागि रोपिएको पाकैर रुख कालान्तरमा पहिचान बन्न पुगेको हो ।’ प्रकाशित : फाल्गुन ३, २०७६ ०८:५८

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

उर्लाबारी–मधुमल्ला सडक : ‘ठेकेदारलाई कालोसूचीमा राखेर कारबाही गरियोस्’

कान्तिपुर संवाददाता

(विराटनगर) — मोरङको उर्लाबारी–मधुमल्ला–रवि सडकमा चरम लापर्बाही भएको भन्दै प्रतिनिधिसभा सदस्य घनश्याम खतिवडाले ठेकेदारलाई कालोसूचीमा राखेर कारबाही गर्न माग गरेका छन् ।

प्रतिनिधिसभाको बुधबारको वैठकमा विशेष समय लिएर बोल्दै उनले भने, ‘०७४ असारमा ठेकेदारले कालोपत्र गरेको सडक दसैंसम्म पनि टिकेन, ठेकेदारलाई कारबाही गर्नुपर्छ । ’ छोटो समयमै कालोपत्रे उक्किएर खाल्डैखाल्डा भएको उल्लेख गर्दै उनले काम अलपत्र पार्ने ठेकेदार उन्मुक्तिका साथ हिंडेको समेत बताए । निर्माणका काममा ठेकेदारहरूले गर्ने बहानाबाजी र लापर्बाही रोक्न उनले सम्बन्धित मन्त्रालयहरूको ध्यानाकर्षण समेत गराएको बताए । चार वर्षअघि कालोपत्रका लागि ठेक्का लागेको उर्लाबारी–मधुमल्ला हुँदै रवि जाने, पाँचथर र इलामसमेत जोड्ने यो सडक कालोपत्रेका लागि मधुमल्लासम्मको ठेक्का लागेको थियो । खतिवडाले भने, ‘बाटामा अहिले खाल्डैखाल्डा छन् ।’ सडकको बिजोग अवस्था हुँदा पनि गम्भीरता नअपनाइएको उनको गुनासो थियो ।

‘काम बिगारेर ठेकेदार उन्मुक्तिका साथ हिंडेका छन्, योजनाको फरफराक पनि छैन,’ उनले भने, ‘पाउनुपर्ने भन्दा बढी रकम भुक्तानी भइसकेको छ ।’ यसबारे अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा मुद्दा पनि दर्ता भएको उनले जानकारी गराए । ‘सम्माननीय सभामुखमार्फत् अख्तियारलाई यहीँबाट उजुर गर्न चाहन्छु,’ उनले संसद्मा भने, ‘उर्लाबारी–मधुमल्ला सडक ठेक्का लिने ठेकेदारलाई अविलम्ब कारबाहीको घेरामा तानियोस् र कालोसूचीमा राखेर त्यो बाटो फेरि बनाउनका लागि वातावरण सिर्जना गरियोस् ।’

सडक खाल्डैखाल्डा भएकाले दिनहुँ दुर्घटना भइरहेको उनले संसद्मा जानकारी गराएका थिए । सांसद खतिवडाले केराबारी गाउँपालिलगायत उत्तरी मोरङका गाउँमा विस्फोट र चन्दा आतंक फैलाइएको भन्दै भरपर्दो सुरक्षा व्यवस्था गर्न सरकारसित माग गरे । ‘स्थानीय तहका कार्यालय भवनमा बम विस्फोट गराएर, चन्दा नदिएको नाममा वडा अध्यक्ष, सदस्य, गाउँपालिका अध्यक्ष, उपाध्यक्षहरूलाई तर्साउने कोसिस गरिएको छ,’ उनले भने, ‘केका लागि आगजनी र विस्फोट गराउने तत्त्व सक्रिय छ, सरकारको यसतर्फ गम्भीर ध्यान जानु जरुरी छ ।’

रमितेको मिक्लाजुङ डाँडा, केराबारीको जेफाले, धजे डाँडालगायत पर्यटक जाने क्षेत्रमा बम विस्फोट गराएर तर्साउने र निर्माण भइरहेका योजनालाई प्रभाव पार्ने काम भएको भन्दै उनले ध्यानाकर्षण गराए । त्यस क्षेत्रमा सुरक्षा व्यवस्थामा ध्यान दिन आग्रह गर्दै खतिवडाले मिक्लाजुङ, लेटाङ, केराबारीमा गस्ती गर्न जानका लागि स्थानीय प्रहरी चौकीमा उपयुक्त साधन नभएकाले त्यसको व्यवस्था गर्न पनि माग गरे ।

मिक्लाजुङको वडा १ रमितेमा, केराबारीको वडा २ सिंहदेवीको बिहीबारे बजारमा र लेटाङ नगरपालिकाको वडा ७ बारङ्गीमा जनपद वा सशस्त्र प्रहरीका पोस्ट व्यवस्थित गरेर सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्नका लागि उनले गृहमन्त्रालयको ध्यानाकर्षण गराएका थिए ।

प्रकाशित : फाल्गुन ३, २०७६ ०८:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×