खराब बोसो मीठो मानेपछि !- विचार - कान्तिपुर समाचार

खराब बोसो मीठो मानेपछि !

केही महिनाअघि शिक्षा र स्वास्थ्य मन्त्रालय मिलेर ५ कक्षासम्मका बालबालिकालाई दिवा खाजा दिँदा, खराब बोसो भएको खाना नदिने नीति बनाएका थिए । यस्तो नीति बनाउने पदाधिकारीहरू आफैं भने यसको पालना गर्दैनन् । 
अरुणा उप्रेती

वरिष्ठ चिकित्सक प्रकाशराज रेग्मी भन्छन्, ‘बालबालिकालाई मुटुरोग सानै उमेरमा लाग्नुको मुख्य कारण खराब बोसो हो, जुन बिस्कुट, चाउचाउ दालमोठ, चिजबल्स, आलु चिप्स आदिमा पाइन्छ ।’ पहिले उनी मुटुरोग लागेपछि औषधि गर्थे, अहिले पहिल्यै उपचार गर्नुपर्छ भन्छन् । 

खराब बोसो अर्थात् ‘ट्रान्स फ्याट’, बाहिरबाट हेर्दा कालो, फोहोर देखिने वस्तु होइन । खराब बोसो भएको खानेकुराले शरीरलाई बिस्तारै खोक्रो पार्दै लान्छ । आजको भोलि नै यसको असर देखिँदैन, धमिराले खाएझैं बिस्तारै देखिन्छ । जनस्वास्थ्यकर्मीहरूलाई सबभन्दा दुःख त तब हुन्छ जब आमा–बाले नै माया गरेर खराब बोसो भएको खानेकुरा छोराछोरीलाई कोच्याउँछन् । पत्रु खानामा धेरै नुन, चिनी, बोसो र रसायनहरू हुने भएकाले स्वास्थ्यलाई हानि गर्छ भन्ने बुझे पनि, रक्सीको कुलतझैं यसको कुलत हत्तपत्त छाड्न सकिन्न ।

केही दिनअघि मुटुरोगविज्ञ प्रेमराज वैद्यले खराब बोसो सम्बन्धमा कार्यपत्र प्रस्तुत गरेका थिए । उनले त्यति बेला भनेका थिए, ‘खराब बोसो भएका खानेकुराहरूले मुटुको धमनी अस्वस्थ बनाउँछन्, मासंपेशी कमजोर पार्छन्, ४० वर्ष नपुग्दै मधुमेह र मुटुको रोग दिन्छन् । खराब बोसो स्वास्थ्यका लागि अति नै हानिकारक पदार्थ हो । खानेकुरालाई लामो समय सुरक्षित राख्न, स्वाद बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ ।’

केही महिनाअघि म स्वास्थ्य मन्त्रालय पुग्दा, त्यहाँका उच्च पदाधिकारीहरू कोठामा बसेर चाउचाउको सुप सुरुपसुरुप तानिरहेका थिए । मलाई देखेर कसैले कचौरा लुकाउन खोजे, कोही ‘हत्तेरिका, कस्तो बेला तपार्इं आइपुग्नुभयो, यसबारे नलेखिदिनुस् है’ भन्न थाले । मैले भनें, ‘नाम त खुलाउँदिनँ तर तपाईंहरूले चाउचाउ खाएको भने लेख्नैपर्छ । पत्रु खानाविरुद्ध लेख्ने र बोल्नेहरूले नै यसो गरेपछि, अरूले के सिक्छन् ? स्वास्थ्य मन्त्रालयको क्यान्टिनमा स्वास्थ्यकर खाना छैन र ?’ मेरो प्रश्नमा उत्तर आयो, ‘छन त छ नि ! क्यान्टिनमा रोटी, चिउरा, अण्डा, चना, तरकारी पाइन्छ तर त्यो खाँदाखाँदा वाक्क भइयो अनि यसो स्वादिलो खाऔं भनेर चाउचाउ खाएको । अबदेखि खान्नौं ।’ अर्थात्, स्वास्थ्य मन्त्रालयका विज्ञहरूलाई पनि खराब बोसो खाने लत रहेछ । ‘ठूलाबडा कर्मचारी’ ले नै यस्तो गरेपछि, उनीहरूको परिवारका बालबालिकाले देखासिकी गर्छन् नै । यस्तो भएपछि, खराब बोसो भएको खाना नखाऔं भनेर जनस्वास्थ्यकर्मीहरूले बोले न कर्मचारीले वास्ता गर्छन्, न त तिनका परिवारले नै । अगुवाले नै बाटो बिराएपछि कसको के नै लाग्छ र ?

नियम नै पालना गर्ने हो भने त स्वास्थ्य मन्त्रालयको क्यान्टिनमा चाउचाउ राख्नै नदिनुपर्ने हो । केही महिनाअघि शिक्षा र स्वास्थ्य मन्त्रालय मिलेर ५ कक्षासम्मका बालबालिकालाई दिवा खाजा दिँदा, खराब बोसो भएको खाना नदिने नीति बनाएका थिए । यस्तो नीति बनाउने पदाधिकारीहरू आफैं भने खराब बोसोयुक्त खाना कार्यालयमै मज्जासँग खान्छन् । उनीहरूले अब बालबालिकालाई ‘लौ, तिमीहरूचााहिँ कबाडी खाना नखानू है’ भनेर कसरी भन्ने ?

विद्यालयवरिपरि पत्रु खाना रोक्ने अनि स्वास्थ्य मन्त्रालयमा धमाधम खराब बोसोयुक्त खाना खाने हो भने अभिभावकलाई ‘बच्चालाई पत्रु खाना नदिनू है’ भन्न सकिन्छ ? पहिले पहिले डाक्टरले बिरामीलाई ‘ल, तिम्रो छातीमा खराबी छ, अब चुरोट छोड्नू है’ भन्दै आफूचाहिँ मस्त धूवाँ उडाउँथे । अहिले अस्पताल र स्वास्थ्यचौकीमा चुरोट खान बन्देज नै छ । त्यसैले धेरैजसो डाक्टरले चुरोट छोडिसकेका छन् । मन्त्रालयका पदाधिकारीहरूले ती पहिलेका डाक्टर सम्झाइदिए । अब खराब बोसो भएका कबाडी, पत्रु, जंक खानेकुरा स्वास्थ्यचौकी, अस्पताल र विद्यालयबाट हटाउनुपर्छ । नत्र कसरी हाम्रा बालबालिका स्वस्थ मुटु र मिर्गौलासहित हुर्केलान् ? सानैदेखि यस्तो कुलत लागेर युवा उमेरमा मधुमेह, मुटुरोग भएपछि देशविकासमा उनीहरूले के योगदान देलान् ?

पछिल्ला दस वर्षमा नेपालमा १ खर्ब २९ अर्ब रुपैयाँको ठोस पत्रु खाना आयात भएको सरकारी तथ्यांक छ । ती सबै खाद्य पदार्थ खराब बोसोमै बनाइन्छन् । यसरी लगभग १ खर्ब रुपैयाँको कबाडी खानाले भविष्यमा सयौं खर्बको नोक्सानी पुर्‍याउँछ भन्नेतर्फ सरकारले विचार गर्दैन किनभने सरकारी मान्छे पनि पत्रु खाना नै खान्छन्, स्वाद लिईलिई ।

‘लोकप्रिय’ हुने धुनमा प्रदेश सरकारहरूले मुटु–मिर्गौला बिग्रेकालाई सित्तैंमा उपचार गर्ने, फोक्सो–क्यान्सर आदिका बिरामीलाई २/२ लाख दिनेजस्ता नीति ल्याएको भेटिन्छ । तर यस्तो समस्या सकेसम्म कम होस्, नागरिकले पोषणरहित पत्रु खाना नखाऊन् भनेर कुनै कार्यक्रम भएको छ ? पत्रु खानाको विज्ञापन सकेसम्म कम गर्ने, गलत विज्ञापन नगराउने, स्वास्थ्य मन्त्रालयका कर्मचारीहरूले स्वास्थ्यकर खाना खान प्रेरणा दिनेजस्ता नीति नल्याएसम्म मुटु र मिर्गौलाका बिरामीहरू बढी नै रहनेछन् । अनि सरकारी बजेटबाट कहिलेसम्म बिरामीलाई पैसा दिइरहने ? यस्तो समस्या न्यूनीकरणका लागि सरकारले कुनै कदम चलाउन सक्दैन ? पोलियो, भिटामिन ‘ए’ का बारे सरकारले आमसञ्चारको व्यापक प्रयोग गरी प्रचारप्रसार गर्छ । जनस्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर ‘खराब बोसो भएको, खाना नखाने’ भनेर पनि प्रचार गर्न त सकिएला !

अफसोस, विद्यालयका शिक्षकले नै केटाकेटीका अघि ‘लौ त, साहूजी चाउचाउ छिटो बनाऊ, समोसा– दुनोट देऊ’ भन्छन् । यस्ता खानामा खराब बोसो हुन्छ भन्ने त शिक्षकलाई थाहा छ । तर, समोसा– दुनोट पकाउँदा एउटै तेल बारम्बार प्रयोग गरिन्छ, जुन खराब चिल्लो पदार्थ बन्छ, यसले जिब्रोलाई स्वाद त दिन्छ तर मुटुको धमनीमा बोसो जमाउँछ भन्ने जानकारी नहुन सक्छ । आफू कपाकप खराब बोसो भएका खाना खाने शिक्षकले कसरी ‘बच्चाको स्वास्थ्य राम्रो पार्ने नीति बनाउनुपर्‍यो’ भन्ने आवाज उठाउन सक्छन् र ? उनीहरू त आफ्नो परिवारलाई पनि खराब बोसो भएकै खाना दिन्छन् ।

विभिन्न मन्त्रालयका बैठकहरूमा केक, कुकिज, सेतो पाउरोटी, बट्टाको जुस खाजाका रूपमा राखिन्छ । कहिलेकहिले त ‘स्वस्थ पोषणको’ छलफलपछि यस्तो खाजा भेटिन्छ । एकचोटि योजना आयोगको बैठकमा सहभागी हुँदै गर्दा, यस्तो खाजा देखेर मैलै बहिष्कारै गरेकी थिएँ ।

सरकारले स्वास्थ्यमा छुट्याउने करोडौं बजेट नसर्ने रोगको उपचार गर्नमै जान्छ । विद्यालय र अस्पतालवरिपरि कबाडी खाना बेच्न नदिने, उपभोक्तालाई जागरुक गराउने खालका कार्यक्रम गर्ने र आमसञ्चारका माध्यमबाट नागरिकलाई खराब बोसोयुक्त खानाबारे सतर्क गराउनुपर्छ । होइन भने, नसर्ने रोग जन्मने अधिक सम्भावना छ ।

यदि युवती खराब बोसो भएको खाना खाएर मधुमेहको सिकार बनिन् भने उनका बच्चालाई जन्मिँदै मधुमेह हुन सक्छ । अनि सानैदेखि बच्चाको उपचार सुरु हुन्छ । खराब बोसो भएको खाना खाने समस्या सहरमा मात्र होइन, गाउँमा पनि बढ्दो छ । खराब बोसो भएका खानेकुरा बेच्ने कम्पनीहरूले भ्रामक र गलत विज्ञापन बजाइरहेका छन् । के यस्ता विषयमा ‘नागरिक जागरुक बन्नुपर्छ’ भन्न सक्ला स्वास्थ्य मन्त्रालयले ?

प्रकाशित : पुस ७, २०७८ ०८:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘पुरुष योनि’ वरिपरि रुमलिएको महिला जिन्दगी

जबसम्म सम्पूर्ण समाजले ‘छोरीलाई अंश र वंशको रक्षा गर्न सक्षम छिन्’ भन्दैन तबसम्म महिलाले छोराका लागि पाठेघर नै फुटाउनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुँदैन ।
अरुणा उप्रेती

गत साउनमा सुदूरपश्चिमको बाबला गाउँकी ३५ वर्षीया विष्ट थरकी महिला बाह्रौं पटक सुत्केरी भइन् । १७ वर्षदेखि गर्भवती हुन थालेकी उनले सात छोरी जन्माइन्, दुई गर्भपतन भयो र दुई सन्तान मरेका जन्मे । यसपालि बच्चा पेटमा आएपछि, उनी निकै अशक्त भएकी थिइन् । व्यथा लाग्न थालेपछि भने गाउँलेहरूले तीन घण्टा गाडीमा राखेर जसोतसो अछामको बयलपाटा अस्पताल पुर्‍याएका थिए ।

अस्पताल आउँदा उनको होसहवास केही थिएन । उनको जाँच गर्दा शिशु पेटभित्र मरिसकेको र पाठेघर फुटिसकेको थाहा भयो । डाक्टर–नर्सलाई बचाउन सकिन्छ कि सकिँदैन धुकचुक थियो । डा. मन्दीप पाठक, डा. दिल र नर्सहरूले अति मिहिनेत गरेर उनको आकस्मिक शल्यक्रिया गरे । उनको शरीरमा रगत कम भएकाले स्वास्थ्यकर्मीहरूले नै रगत दिए । उनलाई बचाउन सबैले जीउज्यान लगाएर कोसिस गरे, सफल पनि भए ।

ती महिलाको यस्तो नाजुक अवस्था हुनुका कारण हो— परिवारलाई महिला योनिको सट्टा ‘पुरुष योनि’ को चाहना । बाह्र पटकसम्म गर्भवती भएर पाठेघर फुटे पनि छोरा जन्माउनैपर्ने उनको व्यथा कुन नेता, कुन धार्मिक गुरुले बुझ्यो होला ? जब उनी बाँच्न संघर्ष गर्दै थिइन् तब अछामका लोकतान्त्रिक र वामपन्थी नेताहरू कुर्सीका लागि झगडा गर्दै थिए । सुदूरपश्चिमले राष्ट्रिय स्तरका धेरै नेता अझ प्रधानमन्त्री पनि पाइसक्यो । तर अझै महिलाको जीवनमा कुनै परिर्वतन आएको छैन । कुनै नेताले महिलाको जीवन तथा स्वास्थ्य सुधार्न स–साना कदम पनि चालेका छैनन्, त्यसैले त अझै पनि ‘तराईमा गोरु नहुनू, पहाडमा महिला नहुनू’ भन्ने गरिन्छ ।

यसपालि, यदि छिमेकी महिलाहरूले पिँढीमा सुतिरहेकी उनको नाजुक अवस्था देखेर चासो नराखेका भए, समयमै अस्पताल नपुर्‍याएको भए, अस्पतालमा पनि डाक्टर र शल्यक्रिया उपकरण नभइदिएको भए, बाह्रौं गर्भमा त उनको मृत्यु हुने रहेछ । सुदूरपश्चिम र नेपालकै कुनाकुनामा यसरी ‘पुरुष योनि’ जन्माउन जीवन नै त्याग्नुपर्ने महिलाहरू कति होलान् ? यसरी मर्न बाध्य महिलालाईकतिपयले ‘धेरै बच्चा पाउनु हुन्न भनेर आफैं विचार गर्नुपर्थ्यो’ भन्ने गरेको सुनिन्छ । तर, १५ वर्षकी अक्षरै नचिन्ने छोरी— जसलाई ‘गाई’ झैं आमाबुबाले दान दिएका थिए— ले आफ्नो हकका लागि कसरी बोल्न सक्नु !

उपचारको क्रममा बयलपाटा अस्पतालकी एक नर्सले मलाई भनेकी थिइन्, ‘पाठेघर गुमाएकी ती महिलाको श्रीमान्ले अब अर्को विवाह गर्छन् होला, गाउँघरको चलनै यस्तै छ ।’ यो सुनेर म खिन्न भएकी थिएँ । उपचार भइसकेपछिको तीन हप्तामा मैले उनलाई भेट्दा पहेंलो र उदास अनुहार लिएर पिँढीमा बसेकी थिइन् । यति धेरै कष्ट पार गरेर बाँचेकी ती महिलाको जीवन नै मानौं ‘छोरा’ जन्माउनकै लागि थियो । यस्तो अवस्था देख्दा पनि हामीले उनलाई सहानुभूति पनि दिन सकेनौं । उनलाई भन्ने शब्द नै के पो थियो र ! महिलाको यस्तो कष्टकर जीवनबारे ठूला मन्त्री, नेता, कोही बोल्दैनन् । १२१ किलोका माला लगाउने शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहालले हरेक वर्ष १२१ भन्दा बढी महिला ‘पुरुष’ लाई जन्म दिनैपर्ने कारण जीवन र मृत्युको दोधारमा पुग्ने गरेको पत्तै पाउँदैनन् ।

समाजका कथित पुरोहित तथा धर्मगुरुहरूलाई यसरी महिलाको ज्यान जोखिममा परेको मतलबै हुँदैन । उनीहरू त ‘छोरा नभए पिण्ड दिने कोही नभएर पितृहरू नरकमा पर्छन्’ भन्दै हिँड्छन् । पितृलाई छोरीहरूले पनि पिण्ड दिएर तार्न सक्छन् भनेर कहिले भन्दैनन् । त्यसैले अछाममा मात्र होइन काठमाडौंजस्तो ठाउँमा पनि छोरी मात्र भए वंश चल्दैन भन्दै छोरा जन्माउन बाध्य बनाउने गरेका घटना थुप्रै छन् ।

काठमाडौंका एक व्यापारीको बाह्र वर्षीय छोराको दुर्घटनामा मृत्यु भयो । उनको एक छोरा र एक छोरी थिए, छोराको मृत्युपश्चात् ती व्यापारीले ४५ वर्षीया श्रीमतीलाई ‘कि छोरा पाऊ, कि म अर्को विवाह गर्छु’ भनेर विकल्प दिएछन् । ती महिला अनेक औषधि गरेर गर्भवती भइन् । अझ भ्रूण छोरी भए गर्भपतन गराउनुपर्ने परिवारको योजना रहेछ । धन्न भ्रूण छोरा नै रहेछ तर गर्भवतीलाई बेस्सरी बान्ता हुने, उच्च रक्तचाप तथा जीउ सुनिनाले ८ महिनामै शल्यक्रिया गरेर बच्चा निकालेछन् । आमाको ज्यान खतरामा पारेर छोरा पाएकोमा ५० वर्षे बाबु दंग परेका थिए । यस घटनाबाट परिवारकै २२ वर्षीया छोरी अपमानित भएको महसुस गरी अमेरिका गइन् । अहिले उनी बाबुसँग त्यति बोल्दिनन् ।

हजुरआमाको दबाबले पनि बाबाले छोरा पाउन आमालाई कर गरेकाले, हजुरआमाको पनि वास्ता गर्दिनन् । यदि उक्त परिवारमा छोरीको मृत्यु भएको भए, श्रीमान्ले श्रीमतीलाई उमेर ढल्किसकेपछि पनि ज्यानै खतरामा पार्दै छोरो जन्माउन बाध्य पार्थे होलान् र ? ती छोरी सायद नेपाल फर्किन्नन् अब । आमाको जिन्दगी खतरामा पारेर वंश चलाउन छोरा नै चाहिने बाबु र हजुरआमासँग उनको ठूलो गुनासो छ । बिचरा तिनले पनि के गरून्, ‘छोरो नभए मरे नर्क जान्छौ’ भनेर पण्डितले भनेपछि, त्यसैको विश्वासमा परे होलान् ।

ती महिलाले पनि छोरा नभए जिन्दगी नै खतम हुन्छ भन्ने ठानिन् होला । काठमाडौंमै यस्तो छ, सुदूरपश्चिममा त के कुरा भयो र ? सायद पण्डितहरू नै श्रीमतीले छोरी पाए, जसरी पनि छोरा नै चाहिन्छ भन्छन् अझै पनि । जबसम्म सम्पूर्ण समाजले ‘छोरीलाई अंश र वंशको रक्षा गर्न सक्षम छिन्’ भन्दैन तबसम्म महिलाले छोराका लागि पाठेघर नै फुटाउनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुँदैन ।

प्रकाशित : मंसिर २०, २०७८ ०८:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×