अरुणा उप्रेती

अरुणा उप्रेतीका लेखहरु :

घरको खाजा देखाउन केको लाज !

केही महिनाअघि नेपाल सरकारले दिवा खाजामा पत्रु खाना नदिने नियम ल्यायो । तर, यस वर्ष कोरोना महामारीले विद्यालय सुचारु छैनन् । महामारीपछि विद्यालयहरूले साँच्चै सरकारी निर्देशनको पालना गर्लान् ?

परिवार नियोजनका साधनका असर

केहीअघि अछाम पुग्दा मेरो भेट त्यहाँको स्वास्थ्यकर्मीसँग भयो । एकै छिनको कुराकानीपछि उनले भनिन्, ‘मेरा विवाह भएको पाँच वर्ष भयो, बच्चा नपाउन पहिलो दुई वर्ष मैले डिपो प्रोभेरा (परिवार नियोजनको सुई) लगाएँ तर छोडेको तीन वर्ष भइसक्यो अझै बच्चा भएको छैन । डिपो लगाएपछि मेरो शरीर मोटो पनि हुँदै गएको थियो । अहिले छोडेपछि पनि तौल घटेको छैन ।’

रैथाने खानालाई बेवास्ता कतिन्जेल ?

युकेमा ‘मास्टरसेफ : द प्रोफेसनल्स, २०२०’ को उपविजेता भएपछि सन्तोष शाहले बडो सम्मान पाए । हामीले उनको सफलतामा गर्व गर्‍यौं । तर, उनलाई विदेशीले ‘क्या बात’ भनेपछि मात्र सम्मान दिइयो । उनले जस्तै गरी घरका आमा, बज्यै, दिदी, फुपू, छोरीहरूले पकाएका खानालाई भने हामी अवहेलना गर्छौं ।

किशोरकिशोरी र प्रजनन स्वास्थ्य

केही समयअघि बाजुरा, कैलाली, दाङ, सिन्धुपाल्चोक, पाँचथर, डोटी, कपिलवस्तु, कालीकोट र अछामका साथीहरूले त्यहाँका किशोरकिशोरीसँग छलफल गरेर निस्केका तथ्य प्रस्तुत गर्नुभयो । उहाँहरूको प्रस्तुति सुन्दा हाम्रा किशोरकिशोरी अघि बढेका हुन् कि पछि फर्केका भन्नेमा अलमल भयो ।

अस्पतालको चक्रव्यूहमा बिरामी

एमबीबीएस सकेर निजी अस्पतालमा कार्यरत एक परिचितसँग केही दिनअघि मेरो भेट भयो । २५ वर्षीया उनी आफ्नो कार्यालयको चर्तिकला देखेर छक्क परेकी रहिछन् । एम्बुलेन्स चालकहरूले बिरामी ल्याउन ‘दलाली’ गर्छन् भन्ने हल्ला चलिरहन्छ ।

‘२८ हप्तामा सुत्केरी पो हुन्छ !’

दस वर्षअघि अस्ट्रेलियामा २७ हप्तामा जुम्ल्याहा जन्मिए । छोरी बाँची । छोराको मृत्यु भयो र उसलाई गाड्न लैजानुअघि आमाले हेरून् भनेर कम्बलमा बेरेर दिइयो । आमाले बच्चाको कम्बल हटाइन् र मृत शिशुलाई आफ्नो छातीमा टाँसिन् ।

सरकारले नदेखेको महिला स्वास्थ्य

म तीन वर्षअघि डोल्पा गएका बेला विष्णु विकसँग हवाई अड्डामा भेट भयो । उनी यात्रुहरूको भारी बोक्न आएकी रहिछन् । मेरो झोला सानै थियो तैपनि गफ गर्नका लागि उनलाई दिएँ । ‘कति बच्चा छन्’ भनेर सोध्दा उनले भनिन्, ‘पाँचवटा ।’

‘सी–सेक्सन’ को मूल्य चुकाउन बाध्य आमाहरू

हरेक बिहान भारतको एउटा टीभी च्यानलमा एक ज्योतिषी आउँछन् । उनले ग्रह–नक्षत्रको कुरा गर्दा ‘शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माउने दिन र समय कुन राम्रो’ भनी परामर्श दिन्छन् ।

नेताहरूले नदेखेको सुदूरपश्चिमको आँसु

अछामका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नै जिल्लालाई छाउपडीबाट मुक्ति दिलाउने काममा लागेपछि आशा लागेको छ, अब केही त कम हुन्छ होला छाउपडीको कुप्रथा । काठमाडौंमा पनि महिनावारी हुँदा ‘पर सरेर’ बस्ने, भान्सामा नजाने कुप्रथा छ तर यो विषयमा प्रायः बोलिन्न ।

बालबालिकामाथि पौष्टिक अन्याय

हाम्रो देशमा थाहा नपाउने गरी धेरै खानेकुरा, खासगरी बालबालिकाका खानेकुराको बजारीकरण भएको छ । चाउचाउ (काँचै खान हुने), पफ बल्स, कुरकुरे, गुणस्तरहीन बिस्कुट इत्यादिले परम्परागत खाना र खाजालाई सजिलै विस्थापित गरेका छन् । होस नपुर्‍याउँदा यसले हाम्रो अर्थतन्त्रका साथै बालबालिकाको स्वास्थ्यमा समेत दीर्घकालीन रूपमा नराम्रो असर पुर्‍याउँछ ।