८.१२°C काठमाडौं
काठमाडौंमा वायुको गुणस्तर: १२२

अरुणा उप्रेती

अरुणा उप्रेतीका लेखहरु :

खस्किरहेको विद्यालय शिक्षा

संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक दिएको छ । तर, सबैलाई सरकारी विद्यालयमा शिक्षा निःशुल्क छैन । अनेक शीर्षकका शुल्क असुल्ने गरिएको छ ।

मस्तिष्क र स्वस्थ भोजन

भोजन र स्वास्थ्यको सम्बन्धबारे विश्वभरि धेरै अध्ययन भएका छन्, हुँदै छन् । मानसिक स्वास्थ्य र भोजनको सम्बन्धबारे भने विस्तारै अध्ययन हुँदै छ । हाम्रो समुदायमा कति जनाले ‘खानाले पनि मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्छ र ?’ भनेर प्रश्न पनि गर्छन् । ‘मानसिक स्वास्थ्य र भोजनको सम्बन्ध हुन्छ र ? यो होइन होला’ भन्नेहरू पनि छन् ।

बालबालिकामा भूकम्पपछिको कुपोषण

भूकम्प, बाढी, ज्वालामुखी, आँधीबेहरीबाट बचेका व्यक्तिहरूलाई गाँस, बास र कपासको समस्या परिहाल्छ । जाजरकोट र अन्य जिल्लामा भूकम्पका कारण समस्या आइसकेको छ । राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले यस्ता समस्यालाई नै निराकरण गर्न बढी तदारुकताका साथ काम गर्लान् भन्ने आशा त हुन्छ, तर अहिलेको अवस्थामा अब भूकम्पपछि विशेष गरी शिशु र बालबालिका कुपोषणग्रस्त नहोऊन्, उनीहरूमा शारीरिक–मानसिक अस्वस्थता नहोस् भनी छलफल थालिहाल्नुपर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्य र भोजन

मानसिक स्वास्थ्यबारे छलफल चल्दा विज्ञ, औषधि र अस्पतालका सन्दर्भहरू मात्रै आउने गर्छन् । ‘मनको स्वास्थ्य भोजन र जीवनशैलीसँग पनि जोडिएको हुन्छ’ भन्नेबारे प्रायः अन्तर्क्रिया भएको पाइँदैन ।स्थ्य पनि राम्रो हुन्छ ।

बालबालिकाका लागि घातक हुन्छ मोबाइल

बालबालिका, किशोरकिशोरी कसैलाई पनि पत्रु खाना नदिनोस्; उनीहरूका मुटु, कलेजो, मृगौला बिग्रन्छन्’ भनेर मैले लेख्न थालेको २० वर्षभन्दा बढी भयो । कतिले पत्रु खाना दिन छोडे पनि, कतिले भने ‘आऽ केही हुँदैन, संसारभरि खाइरा छन्’ भन्दै छोराछोरीको बानी बदल्न सकेका छैनन् । उनीहरूले भविष्यमा थाहा पाउनेछन्, जब आफ्ना छोराछोरी युवावस्थामै मधुमेहको, मोटोपनको सिकार भएर अस्पताल धाउन थाल्छन् । तर त्यो बेला धेरै अबेर भइसकेको हुनेछ ।

नृत्यहरूको परिवर्तनचक्र

लेखक शैलीका छेत्रीको रजोनिवृत्तिमाथिको अनुसन्धानमूलक लेख ‘हर्मोनहरूको कस्मिक नृत्य’ (कोसेली, जेठ २०, २०७९) पढेपछि म आफ्नै पुराना दिनहरूमा फर्किएँ । ‘आवर बडी आवर सेल्भ’ किताब पढेपछि मैले रजोनिवृत्तिलाई झनै बुझेँ । यो किताबले मलाई रजोनिवृत्तिले हाम्रो संस्कृति, विचार अनि व्यवहारलाई असर पारेका तथ्यसित अवगत गरायो । नेपाली महिलामा रजोनिवृत्तिबारे जागरूकता पलाउन लाजका हजारौं घेरा पार गर्नुपर्ने स्थिति छ । किशोरी स्वास्थ्य, स्त्री गर्भपतन, स्त्रीस्तन क्यान्सर, पाठेघर क्यान्सर नबुझी रजोनिवृत्ति बुझिँदैन । 

चाहिँदैन पेसैपिच्छेको अस्पताल

शिक्षक अस्पताल खोल्ने सरकारी कार्यक्रम सुनेर हाँस्नु कि रुनु ! सरकारले शिक्षकका लागि भिन्नै अस्पतालको औचित्य पुष्टि गर्न सक्ने आधार छैन । किन शिक्षकका लागि भिन्नै अस्पताल ? अन्य अस्पतालमा शिक्षकहरूको उपचार हुँदैन र ? अनि शिक्षक अस्पताल पनि चितवनमा खोल्ने ? ‘मेडिकल हब’ मानिने ठाउँमा थप अस्पताल खोल्नु मूर्खता हो ।

अस्पताल तोडफोडको कुसंस्कृति

काठमाडौंमा केही महिनाअघि सडक भासिएर बनेको खाल्डोमा परेर बालकको मृत्यु भएको थियो । त्यस बेला सडक निमार्णमा गम्भीर लापरबाही गरेका ठेकेदारलाई सम्बन्धित परिवार–समुदायले कठालो समाउन सकेनन्, न त यस्तै प्रकृतिका अन्य घटनामै त्यस्तो गर्न सकेको उदाहरण छ । ठेकेदारहरूसँग गुन्डा हुन्छन्, बन्दुक हुन्छ ।

महिलाहरूमा हड्डी मक्किने समस्या

उमेर बढ्दै जाँदा मानिसको हड्डी पुरानो हुँदै जान्छ, मक्किन सुरु गर्छ । खानपिन, जीवनशैलीमा ध्यान दिए मक्किने क्रम केही ढिलो हुन्छ; हड्डी भाँचिने र दुख्ने समस्यालाई पनि कम गर्न सकिन्छ । हड्डी मक्किँदा यसमा रहेको प्वाल ठूलोठूलो हुन थाल्छ । विशेष गरी महिलामा यस्तो समस्या बढी हुन्छ ।

खराब बोसो मीठो मानेपछि !

वरिष्ठ चिकित्सक प्रकाशराज रेग्मी भन्छन्, ‘बालबालिकालाई मुटुरोग सानै उमेरमा लाग्नुको मुख्य कारण खराब बोसो हो, जुन बिस्कुट, चाउचाउ दालमोठ, चिजबल्स, आलु चिप्स आदिमा पाइन्छ ।’ पहिले उनी मुटुरोग लागेपछि औषधि गर्थे, अहिले पहिल्यै उपचार गर्नुपर्छ भन्छन् ।