महिलाको मानसिक स्वास्थ्य- विचार - कान्तिपुर समाचार

महिलाको मानसिक स्वास्थ्य

बच्चा जन्मिएपछि ७० प्रतिशत महिलामा यो समस्या देखिन सक्छ र धेरैजसोलाई बिस्तारै ठीक हुँदै पनि जान्छ । यस्तो बेलामा कतिपय महिलाले बच्चालाई दूध नखुवाउने, बेवास्ता गर्नेजस्ता व्यवहार पनि गर्न सक्छन् ।
अरुणा उप्रेती

महिला स्वास्थ्यको छलफल प्रायः प्रजनन स्वास्थ्यमा केन्द्रित हुन्छ, त्यसमा पनि प्रजनन उमेर (१५–४९ वर्ष) का महिलाबारे बढी चर्चा गरिन्छ । यो उमेर समूहभन्दा अघि र पछिको प्रजनन स्वास्थ्यको विषयले पनि खासै प्राथमिकता पाउँदैन । महिलाका ठूला स्वास्थ्य समस्यामध्ये मानसिक समस्या पनि एक हो । तर, यसले त्यति महत्त्व पाएको देखिँदैन । 

मानसिक स्वास्थ्य समस्या सबै उमेरका महिलामा हुन सक्छ । सामान्य अवस्थामै पनि प्रायः रजस्वला सुरु हुन लागेका किशोरीहरूमा यस्तो समस्या देखा पर्छ । त्यसै गरी प्रजनन उमेरका र रजोनिवृत्ति भइसकेका महिलाहरूमा पनि शारीरिक तथा आर्थिक, सामाजिक, पारिवारिक, सांस्कृतिकलगायत कारण मानसिक समस्या भएको हुन्छ । कतिपय अवस्थामा मानसिक समस्याले नै शारीरिक समस्या उब्जाइरहेको हुन्छ । शारीरिक अवस्था कमजोर भएपछि पनि मानसिक समस्याहरू आइरहेका हुन्छन् । सामाजिक बन्धनहरू, घरायसी समस्या, कामको बोझ र तिनलाई धान्न नसक्दा अनि शरीरका रयासनहरूमा परिवर्तन आउँदा पनि यस्तो समस्या हुन सक्छ ।

मानसिक तनावका कारण किशोरीहरूमा आत्महत्या गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । र, यस्ता आत्महत्याका घटनालाई प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा लुकाउने गरिन्छ । फलस्वरूप, यसको यकिन तथ्यांक बाहिर आउँदैन । यसरी आत्महत्या बढ्नुका पछाडि बढ्दो महिला मानसिक समस्या मुख्य कारण हो । मैले पछ्याएको केहीअघिको एउटा घटनाले पनि यही भन्छ, जसमा किशोरीको आत्महत्या लुकाइएको थियो । ती किशोरीको प्रेमसम्बन्ध रहेछ । उनले विवाहको प्रस्ताव राखिन् तर प्रेमी केटाले उमेर नभएको भन्दै केही वर्ष पर्खन आग्रह गरेछ । ती किशोरीले यसलाई अर्कै अर्थमा बुझिछन् । उनलाई अपमानित महसुस भएछ । यसबाट उत्पन्न तनाव व्यवस्थापन गर्न नसक्दा उनले आत्महत्या गरिन् । तर, परिवारले बेइज्जतीको डरले आत्महत्यालाई बिरामी भएर मृत्यु भएको भनेको थियो ।

महिनावारी सुरु हुनुअघि साना कुरामा झर्को लाग्ने, दिक्क लाग्ने, बोल्न मन नलाग्नेजस्ता समस्या देखा पर्छन् । तर, यस्ता समस्या दुई–चार दिनपछि आफैं हराउँछन् । रजोनिवृत्ति भएपछि पनि धेरैजसो महिलालाई यस्तै समस्या देखा पर्छ । परिवारले यो बुझेर सोहीअनुसार व्यवहार गर्न सक्नुपर्छ । यस्तो समस्या लामो समय रहेमा उपचार गनुपर्ने हुन्छ । रजोनिवृत्तिपछि देखा पर्ने मानसिक समस्या प्रायः शरीरमा भएका हर्मोनको गडबडीले हुने गर्छ ।

उपचार तथा परामर्शले यस्ता समस्या समाधान गर्न सकिने भए पनि विविध कारणले गर्दा महिलाहरू उपचार गराउँदैनन् । यस उमेरमा महिलाहरू प्रायः सासू बनेका हुन्छन् । रजोनिवृत्तिका कारण उनीहरूमा आएको झर्किने, रिसाउने, चिडचिडाहट हुने बानीलाई नेपाली समाजमा प्रायः सासूले बुहारीलाई कज्याएको वा सास्ती दिएका रूपमा लिने गरिन्छ । यो सन्दर्भलाई बुझ्ने हो भने धेरै समस्या सामान्य बन्छन् ।

कतिपय महिलालाई गर्भवती अवस्थामा दिग्दारी, खिन्नता, तनाव, डर लागेजस्तो हुने हुन्छ । त्यस्तै कतिपय महिलालाई बच्चा पाएपछि हुने एक प्रकारको मानसिक समस्या ‘पोस्टपार्टम डिप्रेसन’ हुन्छ । शिशु जन्मेपछि शरीरमा हर्मोनको मात्रामा घटबढ भइरहन्छ । बच्चा पाएपछि महिलामा बच्चाको स्याहारसुसार गर्ने, दूध खुवाउनेलगायत जिम्मेवारी थपिन्छ । यस्तो बेला महिलालाई मद्दत गर्ने र ढाडस दिने कोही भएन भने झन् धेरै समस्यामा पर्न सक्छन् । घरकै समझदारी र सहयोगले यस्ता समस्या समाधान गर्न सकिन्छ । हाम्रो संस्कृतिमा सुत्केरी महिलालाई स्याहार्न विशेष व्यवस्था गरिएको हुन्छ । उनलाई भिन्नै कोठामा राखेर सुत्केरी मसला खुवाउने, घाममा राखेर बच्चा–आमालाई तेल लगाइदिने गरिन्छ । यी राम्रा चलनले महिलालाई धेरै मद्दत गर्छ । तर विविध कारणले कतिपय महिलाले परिवारबाट राम्रो सहयोग पाउँदैनन् । यसो हुँदा समस्या बढ्दै जान सक्छ र लामो समयसम्म रोगकै रूपमा रहिरहन्छ । यस्तो बेला उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ । तर, नेपाली समाजमा यसलाई रोगका रूपमा लिएर उपचार गर्ने प्रवृत्ति कमै छ । यसले महिलाहरूलाई पीडा दिइरहेको हुन्छ र यसको प्रभाव परिवारमा पनि परिरहेको हुन्छ ।

एक अध्ययनअनुसार, बच्चा जन्मिएपछि ७० प्रतिशत महिलामा यस्तो समस्या देखिन सक्छ र धेरैजसोलाई बिस्तारै ठीक हुँदै पनि जान्छ । यस्तो बेलामा कतिपय महिलाले बच्चालाई दूध नखुवाउने, बेवास्ता गर्नेजस्ता व्यवहार पनि गर्न सक्छन् । मानसिक समस्याका कारण यस्तो व्यवहार देखाउँदा घरका सदस्यहरूले ‘यो त अल्छी रहेछ, कस्तो बच्चाको पनि वास्ता नगर्ने, कस्ती आमा रहेछ’ भनेर टिप्पणी गर्ने गर्छन् । यसले महिलालाई झन् समस्या पर्न सक्छ । यस्तो बेला सकेसम्म शारीरिक र मानसिक रूपमा सहायता गर्ने, सुत्नका लागि समय दिने, दूध खुवाउन गाह्रो हुँदा मद्दत गर्ने गरेर समस्या समाधान गर्नुपर्छ ।

केही वर्षअघि एक मानसिक रोग विज्ञले आफ्नो अनुभव सुनाएका थिए । उनका अनुसार झापामा एक महिलालाई बच्चा पाएपछि पोस्टपार्टम डिप्रेसन भएछ र ‘म त गंगा हुँ, यो मेरो छोरोलाई लगेर नदीमा बगाइदिनू’ भन्न थालिछन् । अनि घरका सदस्यहरूले तुरुन्त मानसिक रोग विशेषज्ञकहाँ लगी उपचार थालेपछि उनको समस्या समाधान भएको रहेछ । उनलाई ६ महिनासम्म औषधि उपचार गर्नुपरेको थियो रे ।

आर्थिक तथा पेसागत कारण पनि कतिपय नेपाली महिलामा मानसिक समस्या देखा परिरहेको छ । नेपाली महिला खाडी मुलुकलगायतमा कामका लागि जाने क्रम बढेको छ, अचेल । यस्ता महिलामा पनि मानसिक समस्या निकै बढेको पाइएको छ । तलब नपाउनु, बस्ने–खाने राम्रो वातावरण नहुनु, पासपोर्ट पनि खोसेर राखिदिनु, परिवारबाट टाढा रहनु, सामाजिक–सांस्कृतिक भिन्नताजस्ता कारण उनीहरूमा मानसिक तनाव भइरहेको छ । कतिपय महिला विकसित देशमै गएर पनि आफ्नो बाल्य पृष्ठभूमिका कारण मानसिक समस्यामा परेको पाइएको छ । अमेरिकामा आफ्नो पतिसँग चार वर्षदेखि बसिरहेकी एक महिला कमजोर आत्मविश्वासका कारण एक्लै बाहिर जान सक्दिनन् । उनका श्रीमान्ले यताउति जाऊ, मानिससँग भेट, मोटर चलाउन सिक, कतै सानोतिनो काम गर भन्दा पनि उनी मान्दिनन् । यसको कारण खोज्दा, उनले आफूलाई सानैदेखि घरबाहिर निस्कन कडाइ गरिएको, अभिभावकले बाहिर निस्के हातखुट्टा काटिदिन्छु भनेको, विद्यालयभन्दा टाढा कतै जान नदिएको र समयमा घर नआउँदा पिटाइ खाएकाले बाहिर जाने आँट नभएको बताएकी थिइन् । बाल्यकालमा दिइएको मानसिक र शारीरिक यातनाले गर्दा ५० वर्षपछि पनि उनमा आत्मविश्वास हराएको छ । उनी परिवारमै बोझजस्तो बन्न पुगेकी छन् ।

नेपालमा मानसिक रोग लागेका महिला वा पुरुषलाई एकातिर भूत लागेको भनेर धामी–झाँक्री देखाएर फुकफाक गर्ने चलन छ, अर्कातिर यो रोगको उपचार गर्न मानसिक रोग विशेषज्ञकहाँ जाने क्रम बढ्दैँ छ । सेवा दिने स्वास्थ्य संस्थाको संख्या पनि बढ्दो छ । विश्व स्वास्थ्य संघले मानसिक स्वास्थ्यको समस्यालाई उठाउन थालेपछि यसलाई पनि स्वास्थ्यको एक महत्त्वपूर्ण अंगका रूपमा हेरिन थालेको छ ।

तर, अरू रोगजस्तो देखिने नभएकाले महिलाको मानसिक समस्याको उपचारतिर त्यति ध्यान दिइन्न । यसलाई लुकाउने र बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले गर्दा महिलाहरूमा यो समस्या जटिल बनिरहेको छ । यसको समयमै उपचार नगर्दा जीवनको गुणस्तर नै कमजोर हुन्छ । ढिलो उपचार सुरु गर्दा निको पार्न झन् बढी समय लाग्ने हुनाले, छिट्टै गर्नुपर्छ । परिवार, समाज र राज्यले पनि यस समस्यालाई बुझ्ने र समाधान गर्नेतिर प्रयास गर्नु जरुरी छ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ ०८:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘बेटी बचाऔं’ भनेर मात्र हुन्न

‘बाबुले नागरिकता बनाइदिए सम्पत्तिमा छोरीले हक खोज्छन्’ भन्ने समाजले सामाजिक–धार्मिक संस्कार परिवर्तन नगरी ‘बेटी पढाऔं, बेटी बचाऔं’ भन्नुको के अर्थ ? के बेटीहरू हराउन लागेका ‘बाघ, सर्प र पन्छीहरू’ हुन्, जसलाई बचाउनुपर्छ भनेर नारा लगाउने ?
अरुणा उप्रेती

तराईतिर चलेको ‘बेटी पढाऔं, बेटी बचाऔं’ नारालाई मैले नेताहरूको ‘द्वैध चरित्र’ को द्योतक भन्ने गरेको छु । लिंग पहिचान गरेर गर्भपतन गराउन थालेपछि छोराको अनुपातमा छोरीको संख्या कम भयो अनि ‘बेटी बचाऔं’ भन्नुपर्‍यो । 

पन्जाब, दिल्ली, हरियाणालगायत भारतीय राज्यमा छोरीहरू कम भएर बुहारी नै नपाइने भएपछि, यसले सामाजिक जीवनमै खलल पर्ने देखेर भारत सरकारले ‘बेटी पढाऔं, बेटी बचाऔं’ नारा ल्यायो । भारतमा ‘वंश’ चलाउन छोरा नै चाहिने र हिन्दु धर्मको प्रभावले गर्दा श्राद्ध गर्न पनि छोरा नै हुनुपर्ने नत्र पितृहरू ‘नर्कमै रुमलिरहने’ धार्मिक मान्यताले गर्दा धनी तथा पढेलेखेकाहरूले पनि छोराकै चाहना राख्छन् ।

जबसम्म विज्ञानले भ्रूणमै छोराछोरी छुट्याउने प्रविधि ल्याएको थिएन, तबसम्म छोरा नहुन्जेल छोरीहरू जन्मिरहन्थे । भ्रूणको अपांगता वा कुनै रोग छ–छैन पहिल्यै थाहा पाउन प्रविधि ल्याइएको हो, तर यसको दुरुपयोग भएर, भ्रूणको लिंग पहिचान गर्ने, छोरी भए गर्भपतन गराउने चलन सुरु भयो । यसरी बालिका र महिलामाथि अपराध बढ्न थालेको छ । यद्यपि यो गैरकानुनी हो, भारतमा र नेपालमा पनि ।

छोराको चाहना हुनेहरूले प्रायः यो प्रविधि प्रयोग गरेर छोरी भए गर्भ तुहाउँछन् । यस्तो गर्दा कतिपयले ‘डाक्टर बदमास’, ‘डाक्टरले गर्न नहुने’ आदि तर्क दिन्छन् । तर नेपालको कानुनअनुसार कुनै महिलाले ‘यो गर्भले गर्दा मलाई मानसिक समस्या भयो’ भनिन् भने डाक्टरले गर्भ तुहाउनु कानुनी दायराभित्रै पर्छ । एउटा डाक्टरकहाँ गएर लिंग पहिचान गर्ने र अर्को डाक्टरकहाँ गएर गर्भ तुहाउने चलन पनि छ । तराईमा पहिल्यैदेखि भारतमा गएर लिंग पहिचान गरी छोरी भ्रूण भएमा तुहाउने गरिन्थ्यो ।

मधेसमा अहिले लगाइएको ‘बेटी बचाऔं’ नारा भारतकै सिको गरिएको हो । नेताहरू ठूलो स्वरले यो नारा लगाउँछन् तर आफूले पनि छोराको चाहना राखेको भने बिर्सिन्छन् । छोरा पाए पटाका पड्काइन्छ, मिठाई बाँडिन्छ; छोरी भए सबैको अनुहार उदास हुन्छ, मानौं कसैको मृत्यु भएको छ ।

‘छोरीले घर चल्दैन’ भन्नेमा विश्वास गर्नेहरू भएका ठाउँमा ‘बेटी बचाऔं’ नाराको के अर्थ ? फेरि यो नारा अर्को कारण पनि व्यर्थ छ, किनभने ‘बेटाचाहिँ बचाउनु’ पर्दैन त ?

छोरीलाई मात्र ‘पढाऔं र बचाऔं’ भन्ने नारा तबसम्म व्यवहारमा लागू हुँदैन जबसम्म नौ छोरी पाएर ‘बेटा भएपछि’ मेरो वंश चल्यो भनेर आनन्द मान्ने नेताहरू रहिरहन्छन् । के बेटीहरू हराउन लागेका ‘बाघ, सर्प र पन्छीहरू’ हुन्, जसलाई बचाउनुपर्छ भनेर नारा लगाउने ?

आमाले नै छोरीहरूका लागि बोल्नुपर्छ भनेर कतिपयले भन्छन्, के महिला अधिकार स्थापित हुन महिलामा मात्र चेतना भएर हुन्छ ? कानुन कार्यान्वयन तथा जनतालाई सचेत गराउने राजनीतिज्ञहरूको पनि चेतनाको स्तर बढ्नुपर्छ । नेताहरूले राजनीतिक नारा त लगाइदिए भारतको देखासिकी गरेर तर के उनीहरू साँच्चै छोरीलाई अधिकार दिन चाहन्छन् ?

तराईतिर अझै बाबुले अविवाहित छोरीलाई नागरिकता बनाइदिँदैनन् । ‘छोरीलाई बिहे गरेपछि उनको पतिले दिने हो नागरिकता, बाबुले बनाइदिए सम्पत्तिमा छोरीले हक खोज्छन्’ भन्ने समाजले ‘बेटी पढाऔं, बेटी बचाऔं’ भन्नुको के अर्थ ? नागरिकता दिन नचाहने, छोरीलाई देशविहीन बनाउने अनि नाराचाहिँ ‘बेटी बचाऔं’ लगाउने ?लोकतान्त्रिक र वाम दुवै राजनीतिक दलले भोट माग्ने बेला घोषणापत्रमा आमाको नामबाट नागरिकता पाउनुपर्छ भनेर लेखेका थिए । तर अहिले सबै वाचा बिर्सिएर ‘आमाको नामबाट नागरिकता दिए देश डुब्छ’ भन्दै छन् ।

दिगो सामाजिक विकास, धार्मिक संस्कारमा परिवर्तन नगरी सञ्चालन गरिएका यस्ता ‘बेटी बचाऔं’ अभियानको कामै छैन । यहाँ यो अभियान तबसम्म काम लाग्दैन जबसम्म महापुराण भन्ने धार्मिक गुरुले छोरीको पनि अधिकारबारे बोल्न सुरु गर्दैन । धर्मगुरुहरूले ‘मातापितालाई पिण्ड दिने अधिकार छोरीको पनि त्यति नै छ जति छोराको’, ‘आमाबुबाको अंश र वंशमा छोरीको पनि बराबर अधिकार छ’ भने र नेताहरूले यसको मर्म बुझे, यो नारा ठीक हुने थियो ।

‘बेटी बचाऔं’ अभियान सार्थक हुन, संविधानले नै छोरीलाई समान अधिकार दिनुपर्छ । जबसम्म स्वास्थ्यकर्मीले छोरी जन्मिए मातापितालाई मसिनो स्वरमा ‘छोरी भएकी छन्’ भन्न र छोरा भए मुस्कानसहित बधाई दिन छाड्दैनन्, तबसम्म यो अभियान सफल हुन्न । सामाजिक–धार्मिक संस्कार नबदलेसम्म ‘बेटी बचाऔं’ अभियान कतै पुग्दैन । छोरीलाई यस्ता अभियान होइन, नागरिकसरह संविधानप्रदत्त अधिकार चाहिएको छ ।

‘बेटी बचाऔं’ अभियानअन्तर्गत सरकारले छोरी जन्मेपछि उनको नाममा बैंकमा पैसा राखिदिने र २० वर्ष पुगेपछि दिने प्रावधान पनि ल्याएको छ । तराईका मानिसले के २० वर्ष भएपछि पैसा पाइन्छ भनेर खुसी हुँदै छोरी भ्रूण हो भन्ने थाहा पाएर पनि जन्मेकोमा खुसी मनाउलान् ? ‘मेरो अंश र वंशको सुरक्षा गर्न छोरा नै चाहिन्छ’ भनेर ती कन्या भ्रूणलाई हत्या नगर्लान् ? पैसा पाइन्छ भनेर ‘अंश र वंश’ को अधिकारविहीन छोरीलाई जन्माएर हुने घाटाको लेखाजोखा नगर्लार्न् परिवारहरूले ?

डा. भोला रिजालले कुनै बेला मलाई भन्नुभएको थियो, ‘हामी महिला अधिकारको कुरा गर्छौं । तर काठमाडौं र तराईका पढेलेखेका, धनीहरू आएर हामीलाई बच्चा चाहिएको छ र त्यो छोरा नै हुनुपर्छ, यो सम्भव हुने जुक्ति बताइदिनुस् भन्ने गर्छन्, के भएको यस्तो ?’

प्रजनन स्वास्थ्यविज्ञ डा. उमा श्रीवास्तवले पनि आफ्नो पुस्तकमा लेखेकी छन्, ‘धेरै वर्ष सन्तान नभएका मधेसी दम्पतीले मकहाँ आएर उपचार गरेपछि जुम्ल्याहा भ्रूण भए । म खुसी थिएँ । तर एक दिन श्रीमान्ले आएर भने— यो भ्रूण छोरी हो भने हामीलाई चाहिन्न । छोरा भए मात्रै राख्छौं । यो सुनेर मैले ती श्रीमान्लाई बेस्सरी झपारें ।’

सन्तानको चाहनाले उपचार गर्ने व्यक्तिले नै ‘छोरी भ्रूण हटाऊ’ भन्नुले हाम्रो समाजको मानसिकता देखाउँछ र भन्छ— ‘बेटी बचाऔं’ व्यर्थको नारा हो ।

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७८ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×