यसरी गरौं मेलम्ची विपत्‌को व्यवस्थापन- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

यसरी गरौं मेलम्ची विपत्‌को व्यवस्थापन

मेलम्चीको मुख्य भागमा बाढी बचाउका अन्य कामसहित ‘बायोडाइक’ को प्रयोग र सम्भावना हेरी ‘टेरेस फार्मिङ’ जस्ता काम गर्न सकिन्छ ।
सुबोध ढकाल

भ्रेमाथाङको भूबनोट तथा पहिरोजन्य सतही भौतिक प्रक्रिया, कुनै बेलाको पहिरोले खोला थुनेर बनाएको पोखरी र त्यसमा जम्मा भएको गेग्रान तथा पहिरोले जम्मा गरेको डेब्रिस फ्यान, खोलाले निरन्तर रूपमा झर्दै/गर्दै आइरहेको पहिरो र भीरको ‘टो’ कटिङ, भूस्खलन तथा यसले निम्त्याएका अन्य पहिरो, उपल्लो तटमा जलवायु परिवर्तनको असरले अहिले बढी सक्रिय देखिएका पेम्दाङ खोला र मेलम्ची खोलाका दायाँबायाँ बढेका सानाठूला पहिरो आदिको समग्र असरले गर्दा, आकलन गरिएजस्तै, मेलम्ची विपत्को सुरुआत भएको देखिन्छ ।


विपत्को पहिलो लहरमा त्यस्तै प्रक्रिया भ्रेमाथाङभन्दा तल पनि भएको हुन सक्छ । सुरुआती कारण यस्तै जे भए पनि अहिले मुख्य समस्या भ्रेमाथाङमा प्रस्टै देखिन्छ । कुनै पनि पहिरो तथा गेग्रान अनि डेब्रिस फ्यानमा हुने ‘डिस्प्लेसमेन्ट’ समयसँगै बढ्दै जाने प्रकृतिको हुन्छ । भ्रेमाथाङमा रहेका पहिरो, गेग्रानको ढिस्को अनि डेब्रिस फ्यानमा २०७२ सालको भूकम्पले हल्लाउँदा खुकुलोपना बढेको र तिनमा डिस्प्लेसमेन्ट बढ्दै गएको अनि अहिले त्यो चरम सीमामा पुगेको अनुमान गर्न गाह्रो छैन ।

यस्तो परिदृश्यले देखाउँछ, मेलम्चीको उपल्लो तटको पूरै क्षेत्रको एकीकृत अध्ययन र सोअनुसारको व्यवस्थापन नगरेसम्म त्यहाँको जोखिम सम्पूर्ण रूपमा घटाउन र विपत्को व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन । तर अहिलेकै अध्ययनले केचाहिँ प्रस्ट हुन्छ भने, भ्रेमाथाङलाई छोडेर मेलम्चीको अबको व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन । भ्रेमाथाङमा थुप्रेको थेग्रान हटाएर तल्लो तटमा जोखिम घटाउन सम्भव हुन्न । थेग्रान जम्मा भएको भ्रेमाथाङको मैदानलाई हराभरा र बलियो बनाउँदै असन्तुलित भागलाई सन्तुलित बनाउने र नदीको बहावलाई पनि अवरोध नगर्ने दिशामा हाम्रा कामहरू केन्द्रित हुनुपर्छ । समग्र र दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि भ्रेमाथाङभन्दा उपल्लो तटको समस्याको प्रमुख जडकै उपचार खोज्नुपर्छ । भ्रेमाथाङमा रहेका पहिरो, टो कटिङ र भूस्खलनलाई व्यवस्थापन गर्नेबारे यहाँ सम्भावित उपायहरूबारे सुझाउने कोसिस गरेको छु, छनोट भने त्यहाँको वस्तुस्थिति हेरेर गर्न सकिन्छ ।

झर्न ठिक्क परेका (ह्यांगिङ) भाग काटेर फाल्ने

भ्रेमाथाङको मुख्य समस्या रहेको स्थानमा पहिले बनेको पोखरीमा जम्मा भएको थेग्रान खोलाले मुनिमुनि काट्दै जाँदा दायाँबायाँका ढिस्का र थेग्रान जम्मा भएको भागमा झर्न ठिक्क परेका अनि झर्दै गरेका डेब्रिसहरू सक्रिय देखिएका छन् । साथै मुनिमुनिबाट खोलाले काट्दै जाँदाको असरले टेन्सन क्य्राकहरू फैलँदै गएका छन् । समय बित्दै जाँदा यिनको दायरा बढ्दै जाने र प्रक्रिया निरन्तर हुने देखिन्छ । त्यसैले यस्ता भागलाई नियन्त्रित हिसाबले हामीले नै काटेर फाल्नुपर्छ । त्यस्तै सोही ठाउँको एकापट्टि भित्तामा समेत पहिलेका पहिरो अहिले पुनः सक्रिय बन्दा र खोलाले टो कटिङ गरिरहँदा पहिरोको डेब्रिस पनि निरन्तर झरिरहेको छ । यसलाई पनि भीरको ज्यामिति मिलाएर उपयुक्त कोणमा काटी पहिलेकै प्रक्रियाले झर्न ठिक्क परेको भागलाई फाल्नुपर्छ । ज्यामिति उक्त स्थानको चट्टान र माटोको प्रकृतिअनुसार मिलाउनुपर्ने हुन्छ तर अहिले सन्तुलित रहेका भागहरूलाई भने काट्नु हुँदैन । यसो गर्दा कति बेला झरेर समस्या ल्याउने हो भन्ने अहिलेको अन्योल घटाउनेछ । यो काममा उपयुक्त प्रविधि, मेसिन र सावधानी भने जरुरी हुन्छ ।

बैसाखीका लागि रिटेनिङ संरचना बनाउने

ह्यांगिङ भागलाई काटेर फालेपछि पनि यदि भीर, ढिस्को र डेब्रिस फ्यानहरूलाई थामेर राख्ने बैसाखी दिइएन भने समयसँगै अरू भागलाई पनि खोलाको भित्रभित्रको कटानले जोखिमयुक्त बनाउन सक्छ । त्यसैले त्यस्ता भागमा कृत्रिम खुट्टा लगाई भीरलाई थामिराख्नुपर्ने हुन्छ । यसलाई रिटेनिङ स्ट्रक्चर भनिन्छ । यसका लागि अहिले अस्थायी संरचना बनाई बर्खा सकिएपछि स्थायी संरचनामा जान सकिन्छ । अस्थायी रूपमा बाँसका नाला, काठका स्ल्याब, बालुवा भरिएका बोरा, ढुंगा भरिएका ड्रम आदिको वैज्ञानिक प्रयोग गर्न सकिन्छ । तत्कालका लागि प्रयोग गर्न सकिने यस्ता प्रविधिलाई बिस्तारै दीर्घकालीन बनाउँदै लानुपर्छ । यी सबैको डिजाइन भने पहिरो विशेषज्ञ र इन्जिनियर लगाएर गर्नुपर्छ ।

दायाँबायाँबाट आउने पानीको व्यवस्थित निकास

पहिलेको पहिरोले बनाएको प्रमुख पोखरी र यसछेउका दायाँबायाँका भीरहरूबाट आउने पानीलाई मुख्य कटान बढी भएको भाग र भूस्खलन बढी सक्रिय रहेको स्थानमा आउन नदिने गरी तर्काउनुपर्छ । यसो गर्दा मुख्य समस्या रहेको भागमा पानीको मात्रा घट्ने, थपिने गेग्रान कम हुने र कटान गर्ने क्षमता पनि घट्न सक्ने हुन्छ । त्यस्तै डेब्रिसका ढिस्काहरूको यत्रतत्र छरिएर बगेको आकाशे पानीलाई एकीकृत गरी नियन्त्रित बहाव र क्यास्केड ड्रेनेजमा ल्याउनुपर्छ । पहिलेको पहिरोले थुनेर बनाएको लामो पोखरीमा जम्मा भएको थेग्रानबाट पानीका च्यानलहरू जथाभावी बगेका भए तिनीहरूलाई पनि एकीकृत गर्न सकिन्छ ।

जमिनमा परेका चिरा र भ्वाङ पुरी सिल गर्ने

२०७२ सालको भूकम्पको असर र त्यसयता अहिलेसम्मको वर्षा र अन्य भौतिक प्रक्रियाका कारण पनि अन्यत्रजस्तै यो ठाउँमा यत्रतत्र जमिनमा चिरा र भ्वाङहरूसमेत परेको हुन सक्ने सम्भावना बढी नै छ । यस्ता चिरा र भ्वाङहरूको पहिचान गरी तिनको गहिराइसम्म पुग्ने गरी सानाठूला ढुंगा र माटो सक्दो खाँदेर उपल्लो सतहमा सिल गर्नुपर्छ । यसो गर्दा पानी त्यो जमिनमुनि छिर्न पाउँदैन, जमिन अझै गलाउने र बगाउने प्रक्रिया घटाउन सकिन्छ अनि भविष्यमा जान सक्ने पहिरो र भूस्खलनलाई कम गर्न सकिन्छ ।

भीर र डेब्रिसको भिरालोपन घटाउने

भिरालोपन बढी भएको स्थानमा भीरलाई बग्नबाट बचाउने बल कम र बगाउन खोज्ने बल बढी प्रभावकारी हुने हुनाले पहिरो र भूस्खलन बढ्दै जान्छ । भिरालोपन नघटाएसम्म त्यस्ता भीर र डेब्रिसका ढिस्काहरूलाई बग्नबाट रोक्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले भ्रेमाथाङको मुख्य समस्याग्रस्त स्थान र नजिकका यस्ता भीरहरूको पहिचान गरेर अवस्था अनि सम्भावना हेरी तिनलाई सम्भव भए ट्रिमिङ वा बेन्चिङ गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यो काममा पनि साइटको परिस्थिति मूल्यांकन गरी निर्णय लिनु र सावधानी अपनाउनुचाहिँ जरुरी हुन्छ । जहाँजहाँ खोलाको भिरालोपन अत्यधिक बढी छ, त्यहाँत्यहाँ खोलाको वेग घटाउने संरचना पनि बनाउन सकिन्छ ।

बायोइन्जिनियरिङ प्रविधिको प्रयोग

भ्रेमाथाङ र मेलम्ची खोलाका दायाँबायाँ पुराना पहिरो प्रशस्तै रहेको अनि डेब्रिस फ्यान पनि बढी नै देखिएको परिप्रेक्ष्यमा त्यहाँ रूखबिरुवा उम्रिन आवश्यक माटो प्रचुर मात्रामा रहेको प्रस्टै छ । कडा चट्टानी भागमा बाहेक अन्यत्र बायोइन्जिनियरिङ प्रविधि प्रयोग गरी भीर, पहाड र ढिस्काहरूलाई बग्नबाट बचाउन सकिन्छ । यसो गर्न सकिने स्थानहरूमा, माथि भनिएझैं, पानीको व्यवस्थापन, रिटेनिङ संरचनाबाट बैसाखीको प्रयोग र माटो सुहाउँदो वृक्षरोपणका उपाय एकैचोटि अपनाई भीरहरूको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । यसको पनि डिजाइन र प्रयोग भने पहिरो विशेषज्ञ अनि सम्बन्धित इन्जिनियरको निगरानी र निर्णयमा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

मेलम्चीको बस्ती र पूर्वाधार व्यवस्थापन

भ्रेमाथाङभन्दा माथि र तलको अवस्थाबारे पनि एकीकृत रूपमा अध्ययन र मूल्यांकन गरी बढी जोखिमयुक्त स्थानहरूमा यहाँ सुझाइएकै पक्षहरूमा ध्यान दिई दीर्घकालीन रूपमा जोखिम घटाउने काम गर्नु जरुरी हुन्छ । उपल्लो तटमा रहेको विपत्को मुख्य कारणको निदान गरिसकेपछि अहिले बढी असर परेको र भविष्यमा पनि पर्न सक्ने स्थितिको मूल्यांकन गर्दै तल्लो तटका मेलम्चीलगायतका स्थानहरूको व्यवस्थापन गर्नेबारे पनि उपाय निकाल्नुपर्छ । यो विपत् आउनुभन्दा पहिले खोलानजिकै बसाइएका बस्तीहरू, यस्तो प्रकोपको सही विश्लेषण नगरी बनाइएका मेलम्ची खानेपानी आयोजनाजस्ता ठूला आयोजना तथा पुल र सडकहरूको व्यवस्थापनमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । यसका लागि खोला र बसाइने बस्तीबीचको जमिनको उचाइ अनि दूरीको थ्रेसहोल्ड, बाढीपहिरोलगायत सम्भावित सबै प्रकोपको एकीकृत मूल्यांकन, समुदायको आवश्यकता र आकांक्षा आदि पक्षको विश्लेषण गरी कम जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गरेर त्यस्ता स्थानमा एकीकृत बस्ती बसाउनु उत्तम देखिन्छ । यसका साथै अहिलेको विपत्ले ध्वस्त पारेको मेलम्चीको मुख्य भागमा बाढी बचाउका अन्य कामसहित ‘बायोडाइक’ को प्रयोग र सम्भावना हेरी ‘टेरेस फार्मिङ’ जस्ता कामलाई प्रोत्साहन दिन सकिन्छ ।

अहिलेको बाढीको ताण्डवपछि ‘हाइएस्ट फ्लड

लेभल’ को समेत विश्लेषण गरी पुलहरूको डिजाइन र सडक निर्माणमा ध्यान दिनुपर्छ । पुलहरू क्षतिग्रस्त भएर सडक सञ्जाल नै अवरुद्ध भएको अहिलेको अवस्थामा तत्कालका लागि छिट्टै जोड्न सकिने बेली ब्रिजहरूको प्रयोग गरी यसलाई सुचारु गर्न सकिन्छ । मेलम्ची खानेपानी आयोजनाले अहिलेको कमजोरीबाट पाठ सिकी बृहत् रूपमा बहुप्रकोप जोखिम न्यूनीकरण र व्यवस्थापनका कामलाई ढिलो नगरी अघि बढाउनु जरुरी देखिन्छ ।

सहप्राध्यापक ढकाल इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७८ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किन दोहोरिँदै छ मेलम्चीमा विपत् ?

मेलम्चीका साथै इन्द्रावतीको उपल्लो तट पहिरो प्रकोपका लागि अति सम्भावित क्षेत्र मानिन्छ । यी क्षेत्रहरूमा पहिलेदेखि नै रहेका अनगिन्ती पहिरो र सतही भूक्षय जस्ता भौतिक क्रियाकलापहरुले यी कुरालाई इंगित गरिरहेका थिए ।
खोलानजिकै रहेका पुराना बस्तीहरू, खोलानजिकै गरिएका खेतीपाती, उपल्लो तटमा सम्भावित प्रकोपलाई सही तरिकाले विश्लेषण नगरिकन बनाइएका ठूलठूला आयोजना तथा सडक निर्माण आदिले विपद्‌बाट हुन सक्ने क्षतिको जोखिम बढेको छ । 
सुबोध ढकाल

प्रत्येक वर्षायाममा बाढीपहिरोको चपेटामा परी धेरै जनधनको क्षतिको नियति भोग्दै आएका हामीलाई यो वर्षको मनसुनको सुरुवातसँगै सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीमा भएको मानवीय र भौतिक क्षतिले निकै चिन्तित बनाएको छ ।

मनाङ, मुस्ताङ जस्ता हिमाली क्षेत्रमा समेत ठूलो बाढी आई भएको क्षतिले अझै बढी सोचमग्न तुल्याएको छ । बाढीको यो परिमाणको कहर र क्षति पूरै अनपेक्षित नभए पनि धेरै अपेक्षित पनि थिएन । अझै बढी चिन्ताको विषय के हो भने मेलम्ची लगायतका धेरै स्थानमा यस्ता विपत्का घटनाहरू दोहोरिइरहेका छन् । जस्तो कि, साउन १८ गते मात्रै मेलम्चीमा अर्को ठूलो बाढी आयो र उल्लेख्य मात्रामा पूर्वाधार तथा अन्य क्षेत्रमा भौतिक क्षति गरायो ।

मेलम्ची, मनाङ र मुस्ताङका साथै देशका धेरैजसो पहाडी भागमा पछिल्लो समय भइरहेका बाढीपहिरोका घटनाहरूमा सबैतिर देखिएको समान प्रकृति के हो भने विपत्को स्वरूप परिवर्तन गराउने मुख्य कारक र विपत्को सुरुवाती कारक सानाठूला पहिरो र भूक्षय नै छन् । कमजोर भौगर्भिक बनोट, भौगोलिक परिस्थिति, २०७२ सालको भूकम्प, बस्ती विकास, पूर्वाधार विकास, अन्य मानवीय क्रियाकलाप, जोखिम घटाउने हाम्रा तौरतरिका र आकाशे पानीले गर्दा बाढीपहिरो बढेका हुन् । अहिलेको समयमा पहिरो आउनु अति गम्भीर विषय हो । अहिलेको समयमा जसरी पहिरोहरू गइरहेका छन् र जसरी तिनले मानिसहरूको ज्यान लिइरहेका छन्, त्यो पहिलेको भन्दा अलि बढी नै आक्रामक देखिन्छ । खासमा विपत्का लागि आवश्यक पहिलो सर्त भनेको प्रकोपको उच्च सम्भावना छ कि छैन र छ भने त्यसको प्रकृति कस्तो छ भन्ने नै हो ।

मेलम्चीकै कुरा गर्दा, यसको र इन्द्रावतीको उपल्लो तट पहिरो प्रकोपका लागि अत्यन्तै सम्भावित क्षेत्र मानिन्छ । यी क्षेत्रहरूमा पहिलेदेखि नै रहेका अनगिन्ती पहिरो र सतही भूक्षय जस्ता भौतिक क्रियाकलापहरूले यो कुरालाई इंगित गरिरहेका थिए । मेलम्चीको उपल्लो तटीय क्षेत्रमा प्रमुख दुइटै नदीका छेउछाउमा समेत ठूलो संख्यामा रहेका यस्ता पहिरो र भूक्षय, धेरै स्थानमा दायाँबायाँको बढी भिरालो जमिनमा साँघुरिएर बगिरहेका नदीहरू, खोलाहरूले निरन्तर रूपमा गरिरहेको पुराना पहिरोको खुट्टाको कटान (टो कटिङ), धेरै स्थानमा खोलानजिकै पुरानो पहिरोले जम्मा गरेका तर राम्ररी नखाँदिएका डेब्रिस फ्यानका थुम्काहरू रहनु जस्ता पक्षहरूले यस्ता कमजोर स्थानमा कुनै पनि बेला पहिरो जान सक्ने र तिनले खोला थुन्न सक्ने सम्भावना अधिक रहेको पनि देखाइरहेका थिए । तर हामीले प्रकोपका यस्ता इन्डिकेटरहरूलाई चिन्न सकेनौं अथवा वास्ता गरेनौं ।

त्यस्तै, योभन्दा पहिले पनि उपल्लो तटीय क्षेत्रमा पहिरो गई खोला थुनिएको, यसरी थुनिएको खोलामा जम्मा भएको डेब्रिसलाई पानीले भित्रभित्रै कटान गर्दै र खोल्दै तलतिर बग्ने बाटो बनाएको, पछि दायाँबायाँ जम्मा भएको गेग्रानलाई पनि कटान गर्दै पहिरोका रूपमा झार्दै आफूसँगै लिएर हिँड्दा डेब्रिस फ्लोको रूप लिएको देखिन्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, भिरालोपन बढी भएका स्थानहरूमा रहेका चट्टानहरू धेरै जोर्नीयुक्त हुनुका साथै धेरै ठाउँमा टुक्राटुक्रा परेको र पहिले नै आपसी घर्षणका कारण डिफर्मेसन भइसकेको देखिएको छ, जसले पहिरोको सम्भावनालाई बढाउने गर्छ । कुन ठाउँमा कस्तो असर गर्‍यो, पर्याप्त अध्ययन र अनुसन्धानको अभावमा ठ्याक्कै भन्न सकिने अवस्था नभए पनि २०७२ को भूकम्पका कारण जमिन बढी हल्लिने क्रममा चट्टान र माटोमा फ्याक्चर बढाइदिएको र खुकुलो बनाएको अनुमान गर्न कत्ति गाह्रो छैन । भूकम्पले धेरै ठाउँमा जमिनमा चिरा पार्नुका साथै भ्वाङ पनि बनाएको हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा पानी अलिक धेरै पर्दा र समय बित्दै जाँदा पहिरो ल्याउने प्रिपारेटरी फोर्सहरूले पहिरो जान नदिने बललाई जित्ने हुँदा प्रकोपको सम्भावना ह्वात्तै बढाइदिन सक्छन् । यस्ता चिरा र भ्वाङहरूबाट पानी सजिलै जमिनमुनि छिर्ने र जमिनलाई गलाई पहिरोको रूप लिने हुन सक्छ ।

साथै खहरे खोलाहरूले धेरै मात्रामा गेग्रान ल्याई मुख्य नदीको आसपास छोड्दै गएको देखिएको छ । कतिपय स्थानमा जमिनमुनिको पानीको बहावको दिशामा समेत परिवर्तन भएको हुन सक्छ, जसले पहिरो ल्याउन सहयोगी भूमिका खेलेको सम्भावना छ । भौगर्भिक विचित्रता भएको हाम्रो जस्तो देशमा भौगर्भिक तथा सतही भौतिक प्रक्रियामा अझै विषम रहेको सिन्धुपाल्चोक जस्तो ठाउँमा भौगर्भिक हेटेरोजिनिटी पनि रहेका कारण जहाँ–जहाँ यस्ता भौगर्भिक सिमानाहरू हुन्छन्, ती–ती स्थान अझै कमजोर हुने कारणले आकाशे पानी जमिनमुनि छिर्ने गर्छ र पहिरो निम्त्याउँछ ।

अर्कोतिर, मेलम्ची भएर बग्ने मुख्य दुइटै नदीहरूको उद्गमस्थल हिमाली क्षेत्रमा पर्छन् । ती स्थानहरूमा पनि जलवायु परिवर्तनको असरका रूपमा रहेको सतही जमिनको तापक्रम बढ्दै गएको छ । हिउँहरू पग्लिने क्रम बढ्दो रहेकाले हिमतालको संख्या विस्तार हुँदै गएको यथार्थ अध्ययनहरूले देखाइरहेको अहिलेको अवस्थामा हिउँ पग्लिने र ग्लेसिएर रिट्रिट हुँदै गएका कारण जमिनको सन्तुलनमा भिन्नता देखिँदै जानु स्वाभाविकै छ । हिउँ हुँदाको र नहुँदाको जमिन अथवा हिउँ तथा बरफको मोटाइ अनि परिमाणमा आएको परिवर्तनले जमिनको सन्तुलनमा भिन्नता ल्याउने तथा पग्लिएको पानी र हिउँको माटोढुंगा खियाउने प्रक्रियासँगै जमिनको सन्तुलनमा पनि सोहीअनुसार फरक पर्दै जाँदा यी हिमाली क्षेत्रमा समेत पहिरो जान सक्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ ।

केही महिनाअघि भारतको उत्तराखण्डमा हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरोका कारण ठूलो मात्रामा हिउँ पग्लिएर तल्लो तटमा भयंकर बाढी आई धेरै जनधनको क्षति भएको थियो । मेलम्चीमा यस्तै प्रक्रियाले विपत् निम्तिएको हो भनी ठोकुवा गर्न नसके पनि विस्तृत अध्ययन नभइसकेको अहिलेको अवस्थामा यो सम्भावनालाई पूरै नकार्न भने सकिन्न । मुख्य कारण यो नहुँदा पनि हिमाली क्षेत्रमा भइरहेका सतही भौतिक प्रक्रिया र ससाना भूक्षयका कारण जम्मा भएको गेग्रान पानी बढी परेर बग्दै तलतिर आइपुग्दा कटानको क्षमता र क्युमिलेटिभ इफेक्टका कारण बाढीको तीव्रता बढाउन सक्ने हुन्छ । यस्तो प्रक्रियाले भिरालो जमिनमा बगेको नदीको दायाँबायाँ कटान गर्ने क्षमता बढाउनुका साथै अघि नै भनिए जस्तै पुरानो पहिरो, डिफर्मेसन भइसकेका चट्टान, पहिलेको डेब्रिस फ्यानलाई कटान गर्ने र हल्लिएको जमिनलाई गलाउँदै पहिरो ल्याउने प्रक्रियामा बल पुर्‍याउने गर्छ ।

उपल्लो तटमा पहिरोको यस्तो प्रचुर सम्भावना रहेको मेलम्चीमा विपत्को मुख्य कारक दुइटै नदीका उपल्लो तट नै हुन् भनी बुझ्न अब गाह्रो नहोला । तर यति धेरै क्षति हुनुमा भने अर्को अवस्थाबारे, जसलाई भल्नराबिलिटी पनि भनिन्छ, जान्नु जरुरी छ । खोलानजिकै रहेका पुराना बस्तीहरू, खोलानजिकै गरिएका खेतीपाती, उपल्लो तटमा सम्भावित प्रकोपलाई सही तरिकाले विश्लेषण नगरिकन बनाइएका ठूलठूला आयोजना तथा सडक निर्माण आदिले विपत्बाट हुन सक्ने क्षतिको जोखिम बढेको छ । हाम्रो अध्ययनमा सन् २०१५ पछि यो क्षेत्रमा विपत्को जोखिम बढेको देखिएको छ । व्यवस्थित भूउपयोग नीति लागू गर्न नसक्नु विपद्‌बाट क्षति बढ्नुको अर्को कारक हो ।

मेलम्ची त एउटा प्रतिनिधि घटना मात्र हो, नेपालका अन्य धेरै पहाडी भाग पनि मेलम्चीकै अवस्थामा छन् । यस्तै घटना दोहोरिन सक्ने उत्तिकै सम्भावना रहेका यस्ता स्थानको पहिचान, प्रकोप व्यवस्थापन र समग्रमा विपत्को जोखिम न्यूनीकरणमा ढिलो नगरी लागिहाल्नुपर्ने देखिन्छ । हुन त वर्षा सुरु भएर मानिसहरूको ज्यान जान थालेपछि मात्र यसको कारण, रोकथाम र जोखिम घटाउने उपायबारे चासो राख्नु हाम्रो परम्परा नै बनिसकेको छ, तैपनि राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले समेत काम थालिसकेकाले अहिलेको समयमा सकारात्मक परिवर्तन खोजिरहेका हामीले भविष्यमा यसका कामहरू कस्ता होलान् भन्नेमा बढी चासो राख्नु स्वाभाविक नै हुन्छ । मेलम्चीबाहेक पनि यो वर्षका पहिरोहरूबाट किन छिटोछिटो बढी मानवीय क्षति भइरहेको छ भन्नेबारे अध्ययन र विश्लेषण हुन सके देशभरि यस्तै प्रकृतिका भौगर्भिक बनोट, प्राकृतिक धरातल र मानवीय क्रियाकलापमा रहेका स्थानहरूलाई सुरक्षित राख्न मार्गनिर्देश हुन सक्छ । कमीकमजोरीबाट पाठ सिक्दै जानुको विकल्प छैन । त्यसमा पनि विपत् व्यवस्थापन मानिसको जीउधनसँग गाँसिएको अति नै संवेदनशील क्षेत्र भएका कारण यसलाई भविष्यका लागि ठूलो पाठका रूपमा लिन सकियो भने सम्भावित क्षतिलाई अवश्य कम गर्न सकिन्छ ।

(ढकाल इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।)

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७८ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×