आदिवासी आन्दोलन : फर्केर हेर्दा- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आदिवासी आन्दोलन : फर्केर हेर्दा

आदिवासी जनजाति, सीमान्तीकृत, उपेक्षित, पछाडि पारिएका समुदायविरूद्ध राज्यस्तरीय प्रतिगामी शृंखला जारी छ । आदिवासीहरु आफैं पनि खण्डित छन्, दलका कार्यकर्ताका रूपमा विभक्त छन् र मुद्दाहरुबारे अलमलमा छन् ।
निजात्मक स्वार्थ, क्षणिक प्राप्तिको मोहमा दलको झोले बन्ने वा सही अर्थमा आदिवासी समुदायको पक्षधर अभियन्ता बन्ने ? यसको टुंगो नलागेसम्म नेपाली आदिवासीका हक, अधिकार र सम्मानका सवालहरू फेरि कुनै टुंगोमा पुग्दैनन् ।
मल्ल के. सुन्दर

समावेशी कोटाको आरक्षण व्यवस्थाका सम्बन्धमा सर्वोच्च अदालतले गरेको एक फैसलाको पूर्ण पाठ भरखरै सार्वजनिक भयो । यस फैसलाले आदिवासी जनजातिलगायत पछाडि पारिएका विभिन्न समुदायलाई प्रत्यक्ष असर पार्नेछ ।

राज्यका विभिन्न अंगमा आदिवासीलगायत अन्यलाई सहभागिताको सुनिश्चितताका लागि समावेशिताको मान्यताअनुसार वर्तमान संविधानका विभिन्न धाराद्वारा गरिएको विशेष व्यवस्थाको प्रावधानलाई यस फैसलाले निषेध गर्न खोजेको स्पष्ट छ ।

स्मरणीय छ, नेपालजस्तो सामाजिक बहुलता र विविधता रहेको मुलुकमा राज्य संरचनालाई पनि सोहीअनुरूप समावेशी बनाउनुपर्ने र त्यसका लागि समानुपातिक प्रतिनिधित्वका साथसाथै आरक्षण, कोटाजस्ता विशेष व्यवस्था गरिनुपर्छ भन्ने सवाल आदिवासी समुदायहरूले उठाउँदै आएका विभिन्न मागमध्ये एक हो । आदिवासीलगायत विभेदमा पारिएका अन्य समुदाय तथा वर्गले संघर्षका माध्यमबाट सृजना गरिएका दबाबका कारण वर्तमान राज्य समावेशी संवैधानिक/कानुनी व्यवस्था गर्नका लागि सहमत भएको हो । अदालतको फैसलाद्वारा अब त्यसखाले व्यवस्था अनिश्चित भएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा आदिवासी समुदायको संघर्ष, आन्दोलन, विद्रोहको इतिहास लामो छ । कतिपय संघर्ष र आन्दोलनहरू एकल समुदायस्तरका थिए, तर पछिल्लो कालखण्डमा यस किसिमका आन्दोलनहरू सामूहिक, संयुक्त र राष्ट्रिय तहका रहे । विशेषतः आदिवासी जनजातिहरूको केन्द्रीय छाता संगठन नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको गठनपश्चात् भएका यावत् संघर्ष र आन्दोलनहरू संगठित र सामूहिक स्तरमा थिए । यसको इतिहास तीन दशक नाघेको छ ।

शान्तिपूर्ण जनआन्दोलन, जनविद्रोहदेखि सशस्त्र संघर्षको मोर्चासम्ममा आदिवासीहरू सक्रिय सहभागी रहे । वर्तमान संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र निर्माणमा आदिवासीहरूको भूमिका अग्रपंक्तिमा थियो । यस समुदायका मानिसहरूले राष्ट्र निर्माणका लागि गरेका त्याग, बलिदान र जीवन आहुति चानचुने थिएनन् । तैपनि आदिवासीलगायत अन्य सीमान्तकृत समुदायको समावेशितासम्बन्धी गरिएको एउटा झिनो व्यवस्था पनि संकटमा पर्न लागेको देखिन्छ । ०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपश्चात् मूल प्रवाहका राजनीतिक दलका नेतृत्व तहमा विकसित हुँदै आइरहेको सैद्धान्तिक विचलन अनि प्रतिगमनउन्मुख राज्यसंयन्त्र निर्माणको अविच्छिन्न शृंखला यसका मूल कारण हुन् ।

अहिले सत्तासीन रहेका र प्रतिपक्षमा पुगेका दलहरू पहिलो संविधानसभाको अवधिसम्म आदिवासीहरूले लामो समयदेखि सडकबाट मुखरित गर्दै आएका प्रमुख मुद्दाहरूलाई अनुमोदन गर्न मरिहत्ते गरिरहेका थिए । विशेषतः राज्य पुनःसंरचनाको सवालमा पहिचान, सामर्थ्य, प्रशासनिक सहजता, भौगोलिक निकटताजस्ता मूलभूत आधार तयार गर्नमा सर्वसम्मत नै थिए । त्यसताका आन्दोलनरत विभिन्न पक्षसँग लिखित सम्झौता नै गरेर आदिवासीहरूका ऐतिहासिक थातथलो, उनीहरूका सांस्कृतिक पहिचान र बसोबासको बाहुल्यका आधारमा पहिचानसहितका प्रदेशहरू निर्माणका लागि प्रतिबद्धता जाहेर गरेका थिए, केवल कतिवटा प्रदेशहरू भन्ने प्रश्नमा फरक धारणा थिए । पछि मधेसी र थारू आन्दोलनकारीसँगको सहमतिलाई सम्बोधन गर्दै अन्तरिम संविधानभित्रै त्यसखाले राज्य पुनःसंरचनाको व्यवस्थासमेत गर्ने भनिएको थियो ।

विडम्बना, तिनै राजनीतिक दल, तिनका नेताहरू अनि निर्वाचित प्रतिनिधिहरू दोस्रो संविधानसभाको कालखण्डसम्म आइपुग्दा आदिवासीका साझा मुद्दालाई मत्थर पार्न लागिपरे । भौगोलिक अखण्डता, अखण्ड कर्णाली, अखण्ड सुदूरपश्चिमको नारा उठाएर उनीहरूले सिंगो राजनीतिक प्रक्रियालाई अलमल्याए । समय घर्किंदै गर्दा कतिपय पार्टी पंक्ति पहिचानको उच्चारणसम्म गर्न हिच्किचाउन थाले । पहिचानको मुद्दालाई जातीय विखण्डनको पर्यायवाचीका रूपमा व्याख्या गर्ने कामसमेत भयो । प्रादेशिक स्वायत्तता र स्वशासनलाई राष्ट्रिय एकता कमजोर पार्ने मेसोकै रूपमा प्रचार–प्रसार गरियो । अन्ततः नयाँ संविधान जारी गर्दा झारा टार्ने गरी मात्रै राज्य पुनःसंरचना गरियो । त्यसयता पनि आदिवासी जनजाति, सीमान्तकृत, उपेक्षित, पछाडि पारिएका समुदायविरुद्ध राज्यस्तरीय प्रतिगामि शृंखला जारी छ । वर्तमान राज्य संरचना तथा राजनीतिक वृत्तमा अमुक रूपमा जुनखाले प्रतिगामी विष वृक्ष झांगिरहेको छ, त्यसबाट अस्वास्थ्यकर फलबाहेक अन्य अपेक्षा गर्न सकिन्न ।

उदेक मान्नु पर्दैन, हिजो जनताको बहुदलीय जनवादको वकालत गर्ने, मार्क्सवाद लेनिवाद अनि समतामुखी समाजको पैरवी गर्ने दलभित्र नै आज संघीयता र धर्मनिरपेक्षताको सवाल अपाच्य छ । पार्टी बैठकमै त्यसविरुद्ध औपचारिक प्रस्ताव दर्ज गर्न उन्मुक्ति छ । प्रजातन्त्रको मसिहा दाबी गर्ने नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री आफैं धर्मनिरपेक्षताका सम्बन्धमा लफडा सिर्जना गर्ने कार्यको अगुवाइ गरिरहेका छन् । यस्तोमा राष्ट्रको वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको हौवा पिटाएर हिँडेका नेताहरू पनि संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका बर्खिलाफमा उत्रिनु अन्यथा होइन ।

कुनै समय जातीय पहिचानका आधारमा स्वायत्त राज्य निर्माण अनि राज्य परिषद्को गठन गर्न उत्ताउलो देखिएको राजनीतिक दलभित्रै आज आदिवासी, उत्पीडित समुदायका मुद्दाहरू विस्मृत छन् । खासगरी दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा अनपेक्षित ढंगमा पछि परेपछि उक्त दललाई आफूले बोकेका आदिवासी, उत्पीडित समुदायका मुद्दा मुख्य कमजोरी हुन भन्ने भ्रम भएको देखिन्छ । यी सब आदिवासी अधिकार तथा नेपाली वर्तमान राजनीतिक स्थिति एउटा वस्तुपरक आयाम हुन् । तर यही मात्रै यसका पाटा होइनन् । अर्को पाटो भनेको स्वयं आदिवासी नेतृत्व अनि उनीहरूको आन्दोलन हो ।

०६२/०६३ को जनआन्दोलनदेखि पहिलो संविधानसभा विघटन पूर्वसम्म नेपालका आदिवासीहरू जुन रूपमा सडक संघर्षमा उत्रिए, त्यो उत्कर्ष काल थियो । राष्ट्रिय तहको संयुक्त आन्दोलन एकातिर थियो भने अर्कोतिर प्रादेशिकस्तरमा फरक–फरक जातीय समुदायहरूले कार्यक्रमहरू गरिरहेका थिए । सडकदेखि संविधानसभासम्म उल्लेख्य उपस्थिति थियो आदिवासीहरूको त्यतिखेर । संविधानसभाभित्र आदिवासी सभासद्हरूको सर्वदलीय ककसले पनि भूमिका खेलिरहेको थियो । आन्दोलन, संघर्ष र दबाबका कारण आदिवासीहरूको कुरा सुन्न, माग सम्बोधन गर्न अनि त्यसअनुरूप संवैधानिक सुनिश्चितताका लागि वार्ता र सहमति गर्न राज्य विवश थियो । एक अर्थमा आदिवासी समुदाय राष्ट्रको एउटा प्रबल शक्तिको रूपमा थियो, जसलाई राजनीतिक दल तथा राज्यले बेवास्ता गर्न सक्ने अवस्था थिएन । त्यसकै प्रतिफलस्वरूप पहिलो संविधानसभाका विभिन्न विषयगत समितिहरूबाट राज्य पुनःसंरचना, अल्पसंख्यक, सीमान्तकृत तथा उत्पीडनमा पारिएका समुदाय, वर्ग क्षेत्रहरूका पक्षमा अधिकार सुनिश्चित गरिएका प्रतिवेदनहरू तयार भएका हुन् ।

तर दोस्रो संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी गरिने समयसम्म आइपुग्दा राष्ट्रिय राजनीतिक परिदृश्य अर्कै भयो । नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको नेतृत्वले आदिवासी समुदायहरूलाई एकै ठाउँमा समेट्न सकेन । राज्य पुनःसंरचनादेखि अरू अनेकन मुद्दामा आदिवासीहरूबीचै एकमत देखिएन । स्वयं महासंघका नेतृत्वपंक्तिदेखि कतिपय आदिवासी नेताहरू दलहरूको अनुग्रहमा सभासद् बन्न र मन्त्रीको झन्डाले गाडी सजाउन व्यस्त रहे । आदिवासी नेता भनिएकैहरूले पहिचानसहितको राज्य पुनःसंरचनाविरुद्ध जेहाद छेडे । आफू संलग्न पार्टीका गैरआदिवासी नेतृत्वहरूले आदिवासी समुदायको अहितमा जे पाठ पढाए, त्यसैको पुनरोक्ति गर्न संकोच मानेनन् । सारमा कतिपय आदिवासी नेताहरू दलको झोलेभन्दा फरक देखिएनन् । स्वाभाविक हो, दलका नेताहरू आफ्ना राजनीतिक स्वार्थपूर्तिका लागि सिँढीको खोजीमा हुन्छन् नै, कतिपय आदिवासी नेताहरू तिनका लागि उपयुक्त साधन बने ।

आदिवासीहरूका राष्ट्रिय महासंघको केन्द्रदेखि प्रादेशिक तथा स्थानीय तहसम्मका संरचनागत एकाइहरू अहिले पनि क्रियाशील छन् । गतिविधिहरू गरिरहेकै छन् । तर आज आदिवासीहरूले आन्दोलन, संघर्ष र दबाबमार्फत राष्ट्रिय राजनीतिक वृत्तमा आफ्नो उपस्थितिबोध खासै गराउन सकिरहेका छैनन् । आदिवासीहरू आफैंमा खण्डित छन्, दलका कार्यकर्ताका रूपमा विभक्त छन्, मुद्दाहरूका सवालमा अलमलमा छन् । राज्य र राजनीतिक शक्तिका सामु हिजोकै जस्तो दबाब र प्रभाव सृजना गराउने हैसियतमा आदिवासीहरू छैनन् ।

फर्केर हेर्दा, विगतका विचलन र कमी–कमजोरी आत्मसात् गर्नु आजको आवश्यकता हो । र, सरोकारवाला सबै पक्ष, समुदाय र सवालहरूलाई समेटेर सामूहिक तथा संयुक्त प्रयत्न नगरीकन आदिवासीहरूले हालको अवस्थाबाट उन्मुक्ति पाउनेछैनन् भनेर बुझ्नु आवश्यक छ । नेतृत्ववर्ग, विभिन्न संस्था, महासंघसमक्ष अहिले यक्षप्रश्न छ— निजात्मक स्वार्थ, क्षणिक प्राप्तिको मोहमा दलको झोले बन्ने वा सही अर्थमा आदिवासी समुदायको पक्षधर अभियन्ता बन्ने ? यसको टुंगो नलागेसम्म नेपालका आदिवासीहरूका हक, अधिकार र सम्मानका सवालहरू फेरि कुनै टुंगोमा पुग्दैनन् ।

सत्ताइसौं विश्व आदिवासी दिवसको अवसरमा सोमबार राष्ट्र संघद्वारा जारी ‘आदिवासी समुदाय कसैलाई पनि बहिष्करणमा नपारियोस् ः नयाँ सामाजिक अनुबन्धका लागि प्रयत्न गरौं’ भन्ने मूल नारासहित संसारभरिका आदिवासीहरू रमाउँदै गर्दा नेपालमा भने आदिवासीहरू फेरि कतैबाट निषेध र विभेदको सिकार हुन नपरोस् ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७८ ०७:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गुरुमार्पाको टुँडिखेल कथा

आख्यान भन्छ, टुँडिखेल गुरुमार्पाको हो । हरेक फागुपूर्णिमा (होली) को रात एक मुरी चामलको भात र सिंगो राँगाको परिकार टुँडिखेलको एक्लो रुखमुनिका अदृश्य गुरुमार्पालाई अर्पण गरिन्छ । तर, सत्ता र सेना टुँडिखेलका ‘रक्षक’ गुरुमार्पा लखेट्न उद्यत छन् । रैथानेहरुको प्रश्न छ– कसको हो टुँडिखेल ?
भीमसेन थापाले सांस्कृतिक सम्पदा मासेर धराहरा उठाए, लगनमा विहार भत्काएर सिलखाना दरबार बनाए
मल्ल के. सुन्दर

गायब टुँडिखेल काठमाडौं शान्तिपार्क, दक्षिणतिर भोटाहिटी भएर बागबजार जाने मूलबाटोसँगैको खुला ठाउँ शंखधर पार्क हो । राजाको शासनमा त्यसलाई रत्नपार्क भनिन्थ्यो । सँगै जोडिएको चउरलाई खुलामञ्च बनाइएको छ । त्यसभन्दा पर अलि फराकिलो ठाउँ सैनिक मञ्च बन्यो । सहिदगेट सडकपारिको सिंगो भूमि नेपाली सेनाको एकलौटी अधीनस्थ क्षेत्र भयो । सेनाको मुख्यालय यसै परिसरमा खडा गरिएको छ । आखिर, कहाँ छ टुँडिखेल ?

सर्जनका रूपमा उपत्यकामा रहेका बेलायती हेनरी अम्ब्रसे आय्लफिल्डले सन् १८५० तिर रानीपोखरीदेखि दक्षिण हाल दशरथ रंगशाला त्रिपुरेश्वरसम्म फैलिएको टुँडिखेलको तेलचित्र बनाएका थिए, बेलायती रेसिडेन्सीका लागि । उनीभन्दा एक शताब्दीअघि सन् १७२० मा तिब्बतबाट काठमाडौं भएर भारत पुगेका इटालीका पादरी लिप्पोलिट्टोले पनि आफ्नो यात्रा वृत्तान्तमा टुँडिखेलको खुला क्षेत्रफलबारे उल्लेख गरेका थिए । उनको अनुमानमा त्यतिखेरको टुँडिखेल उत्तरबाट दक्षिणसम्म लगभग तीन माइल लम्बाइ फैलिएको थियो । तर, अहिले न त्यो विशाल स्वरूप रहिरह्यो, न टुँडिखेल टुँडिखेलको रूपमा रह्यो । वर्तमानसम्म आइपुग्दा टुँडिखेल हरायो ।

अतिक्रमण कथा

भीमसेन थापा जनरल बनेपछि उनले रैथानेहरूको बौद्ध धार्मिक केन्द्र गणविहार तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू मासेर धराहरा उठाए, लगनमा विहार भत्काएर आफ्नो दरबार सिलखाना बनाए । त्यसै क्रममा सँगैको खुला चउर टुँडिखेललाई सैनिक छाउनी बनाए । पछि जंगबहादुरले पनि त्यसैलाई निरन्तरता दिँदै विश्वयुद्धका लागि गोरखाली जवानहरू छनोट गर्न र प्रशिक्षणका लागि टुँडिखेलमा सैनिक परेड गराए । टुँडिखेलमाथि शासकबाट भएका अतिक्रमणका आरम्भ थिए ती ।

टुँडिखेल पूर्वतिरको एकछेउको खरीको बोटमा संगमरमरले सजाइएको चौतारो बनाएर त्यसको वरपर विश्वयुद्धमा वीरगति प्राप्त भिक्टोरिया क्रससहित सम्मानित गोरखाली सैनिकका मूर्तिहरू ठड्याएर राणा शासकले त्यसलाई सैनिकीकरण गर्ने कामको थालनी गरिसकेका थिए । पछि खरीको बोटको चौतारी राणा शासकहरूको औपचारिक घोषणाको थलो बन्यो । करिया मुक्तिको घोषणा पनि श्री ३ चन्द्रशमशेरले यही चौतारीमा उभिएर गरेका थिए ।

नयाँ सडक ढोकासँगै हाल नेपाल वायुसेवा निगमको भवन भएको ठाउँमा उत्तरबाट दक्षिणतिर लाम लगाएर सैनिक ब्यारेकहरू उठाइए । केही समयपछि टुँडिखेलकै दक्षिणी हिस्सालाई रंगशालातिर सैनिक प्रशिक्षणका लागि तारो हान्ने अभ्यास केन्द्रमा परिणत गरियो । आवास क्षेत्रबीच बन्दुक पड्काउँदै सैनिक अभ्यास गर्दा त्यसबाट पर्ने मानसिक असर र मानवीय क्षतिको अवस्थाबारे सेनालाई चिन्ता थिएन । बरु, सैनिक अभ्यासको सहजताका लागि नागरिकको स्वतन्त्र हिँडडुलमाथि नियन्त्रण गरिन्थ्यो । तारो हान्ने समय सदैव टुँडिखेल निषेधित क्षेत्र बन्थ्यो । सैनिक–प्रहरीले टुँडिखेलमा पाइला टेक्ने नागरिकलाई लौरो बोकेर लखेट्थे, भेट्टाए लगेर थुनामा हाल्थे ।

महेन्द्रको निरंकुश राजनीतिक कदमप्रति अनुमोदनस्वरूप बेलायत सरकारका तर्फबाट महारानी एलिजाबेथ द्वितीयाको राजकीय भ्रमण भएको थियो । उनकै स्वागत–सम्मानमा उपत्यका सजाउने क्रममा टुँडिखेललाई बारभित्र खुम्च्याइयो । त्यहाँ ढोकाहरू उठाइए । वाग्मती अञ्चलाधीशको सनकमा खुला टुँडिखेल खण्डित गरियो । हेर्दाहेर्दै टुँडिखेल रत्नपार्क, खुलामञ्च अनि शाही सैनिक मञ्चका रूपमा अतिक्रमित भयो । टुँडिखेल टुँडिखेलकै रूपमा रहेन ।

शाही सैनिक मञ्च बनेपछि सेनाले टुँडिखेललाई आफ्नो अधीनस्थ क्षेत्रकै रूपमा बुझ्यो, त्यसैखाले व्यवहार गर्दै लग्यो । सेनाले नागरिकका लागि टुँडिखेलभित्र पाइला टेक्न पाउने र नपाउने समय तालिका तोक्न थाल्यो ।

टुँडिखेलको दक्षिणतिर रंगशालासम्म चर्चिएको मैदानलाई त सेनाले आफ्नो बपौतिकै चार किल्ला ठान्यो । सेनाले खुला मैदान मासेर सैनिक मुख्यालयको संरचना मात्र बनाएन, स्थानीय निकायसँग लिनुपर्ने अनुमतिसमेत नलिई अनियन्त्रित निर्माण कार्य

गरिरह्यो । सार्वजनिक थलोमा अनावश्यक भौतिक संरचना ठड्याएर त्यसलाई व्यापारिक प्रयोजनमा प्रयोग गरिरह्यो । एक अर्थर्मा सत्ता र सैनिकको अतिक्रमणमा टुँडिखेल मासियो ।

नागरिक चासो

टुँडिखेलमाथिको अतिक्रमणले सीमा नाघेको छ । तसर्थ नागरिक अभियन्ताहरू सामूहिक चिन्ता जाहेर गर्दै यसको संरक्षणका लागि सडकमा आए । गएको फागुन ७ गते बृहत् नागरिक आन्दोलनका तर्फबाट सार्वजनिक नारा उठाए– टुँडिखेल कसको ? अभियन्ताहरूको सामूहिक बुझाइ छ, टुँडिखेल नागरिकको हो । त्यसैले त्यतिखेर टुँडिखेलवरपर प्रदर्शन गर्दै नारा घन्काए– टुँडिखेल नागरिकको हो ! फुटपाथे पसलेहरूको हूलहुज्जत, बसपार्कको तमासा अनि निर्माण कम्पनीहरूको बसाइले टुँडिखेलको अस्मितामाथि व्यंग्य गरिरहेको थियो । स्वाभाविक हो, यस्तोमा सबैको मनमा प्रश्न उठेको छ– टुँडिखेल कहाँ छ ? कसको हो टुँडिखेल ?

सम्पदा संगम

टुँडिखेल केवल मैदान होइन । लामो लोकआख्यानसँग गाँसिएको यो सम्पदाको संगम हो । मूर्त सम्पदाहरू भद्रकाली, बज्रवीर महांकाल, संकटा तथा द्वैमाजुको आराध्यस्थल टुँडिखेल परिसरकै अंग हुन् । टेबहालको लिच्छविकालीन बौद्धचैत्य पनि यहीं छ । सुन्धाराको अतिरिक्त यस मैदानवरपर थुप्रै ढुंगेधाराबाट पानी बहन्थ्यो । विभू बर्माद्वारा निर्मित सम्वत् ४५ अंकित कलात्मक ढुंगेधारा टुँडिखेलकै अंश थियो ।

अक्षय तृतीयाका दिन आरम्भ भई कुमारी षष्ठीका दिन सम्पन्न हुने रैथानेहरूको देवाली पूजाको स्थल यही टुँडिखेलको खुला स्थान हो । नगरवरपरको हजारौं परिवारका देवाली पूजाका मूर्तिहरू टुँडिखेलवरपर सजाइन्थे । सेनाको कब्जापछि त्यो अमूर्त संस्कार–संस्कृति अब लोप भयो ।

चैत्र कृष्णचतुर्दशीबाट काठमाडौंमा मनाइने पाहाँचह्रे पर्व मूलतः भद्रकाली र टुँडिखेलसँग सम्बन्धित जात्रा हो । औंसीको अपराह्न घोडा दौडाएर मनाइने जात्रा मूलतः टुँडिखेल केन्द्रित हो । लिच्छविहरूको नेपालमण्डल आगमनभन्दा धेरैअघिदेखि यो जात्रा मनाइन्थ्यो । टुँडिखेलको माथिल्लो भागदेखि पुच्छारसम्म हुने यो दौडमा घोडाको रफ्तार जति तीव्र हुन्थ्यो, त्यही गतिमा मुलुकमा सहकाल हुने स्थानीय आस्था थियो । धार्मिक–सांस्कृतिक रूपमा जात्राको यति महत्त्व थियो कि आराध्यदेवी कुमारी स्वयं जात्रा अवलोकन गर्न उपस्थित हुन्थिन् । दुःखको कुरा, जसरी टुँडिखेलको स्वामित्व अपहरणमा पर्‍यो, त्यसैगरी समुदायस्तरको त्यो संस्कृति पनि सेनाले बलात् कब्जा गर्‍यो । अहिले यसलाई घोडेजात्राको विकृत अर्थमा मनोरञ्जन र खेल तमासामा रूपान्तरण गरियो ।

ऐतिहासिक पाटो

थुप्रै ऐतिहासिक प्रसंगमा टुँडिखेलको चर्चा पाइन्छ । तर, यसको इतिहास–आरम्भ कहाँबाट भयो, त्यसको केही लिखत भेटिन्न । टुँडिखेल अर्थात् तिनख्यः नामकरण सम्बन्धमा पनि फरक–फरक कथन छन् । पं. बद्रीरत्न बज्राचार्यका अनुसार, वरपर धेरै रूखबिरुवा भई सीमसार क्षेत्रका रूपमा ओसिलो भएकाले स्थानीय भाषाबाट तुं ख्यः अर्थात् भास्सिने चउर भनिएको हो, त्यसैबाट तुंख्यः, टुँडिखेल नाम रहन गयो ।

विशेषतः काठमाडौंको सवलबहाल (मन्त्रसिद्धि विहार) का बज्राचार्यहरू टुँडिखेललाई आगं चपाः अर्थात् साधनागारका रूपमा लिन्छन् । त्यसै बहालका एक सिद्ध शाश्वत बज्रले नै सिद्धिबलबाट बज्रवीर महांकाललाई तल झारेर टुँडिखेल परिसरमा प्रतिस्थापना गरेका हुन् भनिन्छ । इतिहासविद् डा. गौतमबज्र बज्राचार्यको मत छ, नेवार भाषामा तु शब्दको अर्थ पूर्व दिशा हो, कान्तिपुर नगरको पूर्व दिशामा रहेको खुला मैदान भएकाले नै तुंख्यः भनिएको हो । एकथरी बौद्धहरू दाबी गर्छन्– हाल वायुसेवा निगम भवनको दक्षिणमा रहेको ठूलो रत्नत्रयायको चैत्य छ, सोही त्रिरत्नबाटै अपभ्रंश हुँदै तिनख्यः हुन पुगेको हो ।

केशचन्द्र, गुरुमार्पा र टुँडिखेल

संस्कृति–सम्पदाको समृद्धिसँग जोडिएर राजा भाष्करदेवको प्रसंग धेरै ठाउँमा आउँछ । त्योमध्ये पाटनको क्वाःबहाल अर्थात् हिरण्यवर्ण विहार (गोल्डेन टेम्पल) प्रमुख हो । सुन्दर, आकर्षक, कलात्मक भएकाले यो विहार विश्वमै प्रख्यात छ । भाष्करदेवले बनाएकाले यसलाई भाष्करवर्माकृत महाविहार पनि भनिन्छ । वंशावलीअनुसार यो विहार एघारौं शताब्दीको हो ।

उनैले काठमाडौंमा अर्को एक आकर्षक बौद्धविहार बनाउन लगाए, जुन कालान्तरमा इटुंबहालको रूपमा चिनियो । विशेषतः खुला प्रांगणका कारण पनि यो चर्चित छ । इतिहासकारहरूका अनुसार, भाष्करदेवले मूलतः सैन्य उद्देश्यबाट यस विहार बनाउन लगाएका थिए । यसलाई सैन्य किल्लाका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो भनिन्छ । भाष्करदेव कुनै भयानक रोग लागेर अल्पायुमै बिते । कसैले उनी निःसन्तान थिए भनेका छन्, कतिपयले केशचन्द्र उनकै छोरा हुन् भन्छन् । भाष्करदेवले काठमाडौंमा बनाएको विहार र केशचन्द्रको गहिरो सम्बन्ध छ । कालान्तरमा भाष्करदेवबाट निर्मित विहार जीर्ण भएपछि यिनै केशचन्द्रले त्यसको पुनर्निर्माण गरे भनिन्छ । तसर्थ उनकै नामबाट इटुंबहाललाई भाष्करदेव संस्कारित केशचन्द्र परावर्त महाविहार भनियो ।

केशचन्द्र सम्पन्न थिए र जुवाडे पनि । जुवा–लतमा भएभरको सम्पत्ति उडाए । पछि धनआर्जनका लागि भोटतिर लागे, फेरि धनाढ्य बने । आगलागीबाट ध्वस्त बनेको भाष्करदेव संस्कारित इटुंबहालको उनले पुनर्निर्माण गराए, जुन अहिले केशचन्द्र परावर्त महाविहारको नामबाट चिनिन्छ ।

स्वदेश फर्कंदा केशचन्द्रले भारी बोकाउन लगाएकामध्ये एक जना निकै बलिया व्यक्तिलाई सहयोगीका रूपमा घरमै राखे, तिनी थिए– गुरुमार्पा । गुरुमार्पा नरभक्षी थिए । उनी छरछिमेकका बालबच्चा चोरर खान पल्किए । नगरवासीको चर्को गुनासोपछि गुरुमार्पालाई मानवबस्ती बाहिर पठाउन केशचन्द्र बाध्य भए । तर, एउटा सहमति गरियो– नगरबस्तीबाहिर खुला स्थानमा गुरुमार्पाको बासस्थानको व्यवस्था गरिने र प्राणरक्षाका लागि जाँड, रक्सी, मासुसहित भरपेट दालभात खुवाउने । सोही सहमतिअनुसार गुरुमार्पाले आफ्ना लागि पाएको बासस्थान थियो– टुँडिखेलको खुला मैदान । आख्यान तथा रैथाने संस्कृति भन्छ, टुँडिखेल गुरुमार्पाको आश्रयस्थल हो । टुँडिखेल पूर्वतिर खडा एक्लो रूख गुरुमार्पाको बासस्थानको अर्थमा सांकेतिक रूपमा आज पनि संरक्षित छ ।

काठमाडौं, किलागलका किसानहरू बर्सेनि एउटा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा गुरुमार्पालाई सम्झिन्छन् । कुनै कालखण्डमा गरिएको सहमतिको पालनास्वरूप केशचन्द्र विहारछेउको भूतुक्यबमा सिंगै राँगाको शरीरको विभिन्न अंगबाट ‘त्यापा जो’ अर्थात् चौरासी व्यञ्जन तयार पारिन्छ । एक मुरी चामलको भात पकाइन्छ । चोयाको ठूलो ढाकरमा एकातिर पन्ध्र पाथीको भात र अर्कोतिर सिंगो राँगोको मासुको परिकार तथा बाँकी पाँच पाथी चामलको भारी बनाएर एकै जनालाई बोक्न लगाइन्छ । बाजागाजासहितको किसानको टोली त्यो भारी कतै नबिसाई सिधै नयाँसडक ढोकाछेउ पुग्छ । यो सांस्कृतिक परम्परा मध्यरातमा सम्पन्न हुन्छ । भात र मासुका परिकार पहिले त्यहाँ अवस्थित गणेशलाई चढाइसकेपछि टोली सीधै टुँडिखेल छिर्छ र त्यही एक्लो रूखमुनि पुगेर एक मुरी चामलको भात र सिंगो राँगाको परिकार गुरुमार्पालाई अर्पण गरिन्छ ।

प्रत्येक वर्ष फागुपूर्णिमाको रात गुरुमार्पालाई यसरी नै सम्झने काम आजपर्यन्त हुँदै आएको छ । टुँडिखेल गुरुमार्पाकै हो भन्ने सहमति आज पनि रैथानेहरूले पालना गरिरहेका छन् । तर, सत्ता र सेना टुँडिखेलबाट गुरुमार्पालाई लखेट्न उद्यत छन् । अमूर्त संस्कृति र सम्पदा सधैंका लागि निम्ट्यान पार्न सत्ता उद्यत छ । यस्तोमा जनस्तरबाट प्रश्न उठछ– आखिर कसको हो टुँडिखेल ?

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×