मल्ल के. सुन्दर

मल्ल के. सुन्दरका लेखहरु :

गुरुमार्पाको टुँडिखेल कथा

गायब टुँडिखेल काठमाडौं शान्तिपार्क, दक्षिणतिर भोटाहिटी भएर बागबजार जाने मूलबाटोसँगैको खुला ठाउँ शंखधर पार्क हो । राजाको शासनमा त्यसलाई रत्नपार्क भनिन्थ्यो । सँगै जोडिएको चउरलाई खुलामञ्च बनाइएको छ । त्यसभन्दा पर अलि फराकिलो ठाउँ सैनिक मञ्च बन्यो । सहिदगेट सडकपारिको सिंगो भूमि नेपाली सेनाको एकलौटी अधीनस्थ क्षेत्र भयो । सेनाको मुख्यालय यसै परिसरमा खडा गरिएको छ । आखिर, कहाँ छ टुँडिखेल ?

नागरिक आन्दोलनको मार्गचित्र

संविधान जारी भएपश्चात् सबैजसो दलका नेताहरूले उद्घोष गरेका थिए— नेपाल नयाँ चरणमा प्रवेश भएको छ । अबको बाटो भनेको विकास, प्रगति र समृद्धि हो । राजनीतिक संघर्षको अन्त्य भयो... । उनीहरूले दीपावली गरे, उत्सव मनाए । यद्यपि मधेसी, थारूसहित आदिवासी जनजातिहरू संविधानलाई लिएर खुसी थिएनन् । मूलधारका राजनीतिक दलहरूले संविधान निर्माणका क्रममा जुन खाले पद्धति अपनाए र प्रवृत्ति देखाए, मुलुकको मूल कानुन संविधानजस्तो दस्तावेज निर्माणका लागि त्यो किञ्चित् उपयुक्त थिएन ।

ढुंगेधारा केवल पँधेरो होइन

मानव जीवन, सभ्यता र समुन्नतिको आधार पानी नै हो । प्रागऐतिहासिक कालतिर नियाल्दा नाइल नदीको वरपर विकसित मिश्र सभ्यता, सिन्धु घाँटीको हरप्पा, मोहनजोदारो, ह्वांग हो नदी किनाराको चिनियाँ सामाजिक विकास, गंगा नदीको उर्वरभूमिका प्राचीन भारतीय सभ्यता यस्ता दृष्टान्तमध्ये हुन् । वाग्मतीको पानी सिञ्चनबाट व्यवस्थित भएको उपत्यकाभित्रको नेपालमण्डल सभ्यता पनि यस्तै प्रकारको एक हो ।

जनतालाई पर्दा कहाँ थिए यिनीहरू !

त्यस समय म काठमाडौंको जेपी हाइस्कुलमा पढ्दै थिएँ । एक दिउँसो कक्षा सञ्चालन हुँदाहुँदै एक्कासि हामी विद्यार्थीहरूलाई घर जान भनियो । साँझ घरमा ठूलाबडाको कुराबाट मैले थाहा पाएँ– राष्ट्रिय रंगशालामा तरुण दलको कार्यक्रमबाटै प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला गिरफ्तारीमा परेछन् । राजाको रेडियो सम्बोधन सुनेपछि जानकारी भयो– निर्वाचित संसद् भंग गरिएछ, संविधान निलम्बन गरिएछ ।

विस्मृति कथनमा ख्याक

क्षेत्रपाटीको जुद्धोदय पब्लिक हाइस्कुलको कम्पाउन्डसँगै पूर्वमा उत्तरतिर लाग्ने एउटा सानो बाटो थियो । दुवैतिर खुला खेत, किनारामा नीलकाँडाका झाडीले ढाकेको, सुनसान, खासै चहलपहल नभएको, बटुवाका दिसा–पिसाबले रछ्यानसरह बनेको दुर्गन्धित ठाउँ । त्यस ठाउँको नाम थियो— चलचा गल्ली !

बिलाएको एक लोक परम्परा

गायक योगेश्वर अमात्यका बुबा भुवनेश्वर अमात्य नायकका रूपमा थिए, नायिकाको वेशभूषामा सजिएका थिए वरिष्ठ गायक पन्नाकाजी शाक्य, लेखक थिए चर्चित संगीतकार न्ह्यू बज्राचार्यका पिता परमानन्द बज्राचार्य । देशगानका रचयिता थिए युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ । यस्तो थियो ‘राजकुमार कुणाल’ नाटक प्रदर्शनको ऐतिहासिक सन्दर्भ !

नेकपा विसर्जनको बाटामा ?

युगोस्लाभिया त्यतिखेर सर्बियाका रूपमा चिनिन्थ्यो । त्यहाँका एक राजा एकदमै अहंकारी, आत्मकेन्द्रित र आत्मप्रशंसक थिए । आफैंलाई सर्वोच्च ठान्थे । दरबारिया धुपौरे तथा चाटुकारहरूलाई दायाँबायाँ राखेर हिँड्ने उनको स्वभाव थियो ।

बौद्ध धर्ममा नेपालको रैथानेपन

प्रथम बौद्ध महासांघिक भएकै समय बौद्ध धर्ममा हीनयान र महायानीका रूपमा दुई सम्प्रदायको विकास भइसकेको थियो । त्यसमा पनि अठार उपसम्प्रदायको अस्तित्व देखिइसकेको थियो । पछि आएर महायानको भिन्न सम्प्रदायका रूपमा तान्त्रिक प्रभावमा वज्रयान पनि देखिन थाल्यो ।

जनता समाजवादीका चुनौती

राजनीति अवसरको खेल हो, यो सरल रेखामा यात्रा गर्दैन । बेलायतीहरू ठान्छन्, ‘राजनीति भनेको प्रतिपक्षको चाहनामाथि तिकडमको प्रक्रिया हो ।’ 

कोरोनाले सिकाएको पाठ 

प्रसिद्ध रुसी लेखक लियो टाल्सटायले भनेका छन्,  ‘सुखी बन्नु छ भने त्यसका लागि पहिलो सर्त भन्नु नै प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई नभत्काउनु हो ।’