२९.१२°C काठमाडौं
काठमाडौंमा वायुको गुणस्तर: १९०

मल्ल के. सुन्दर

मल्ल के. सुन्दर लेखक तथा अभियन्ता हुन् ।

मल्ल के. सुन्दरका लेखहरु :

प्रादेशिक भाषा घोषणाको उत्साह

वाग्मती प्रदेश सरकारले सोमबारबाट एउटा फरक निर्णयको कार्यान्वयन गर्न गइरहेको छ । प्रदेश सरकार मातहतका सबै कार्यालयहरूका औपचारिक कामकाजमा खस नेपाली भाषाका अतिरिक्त नेपालभाषा र तामाङ भाषालाई पनि प्रयोगमा ल्याइने भएको छ ।

हस्तक्षेपमुक्त लोकपालको खाँचो 

आस्थाको अवसान अहिलेको राजनीतिको यथार्थ हो । दलीय राजनीतिका मूल धरातल विचार हुन् । सिद्धान्त, विधि र वाद हुन् । तर, वर्तमान सन्दर्भ भन्छन्– नेपाली राजनीतिक वृत्तका लागि निष्ठा, आदर्श र विश्वासका कुरा अब दलहरूका घोषणापत्र, कार्यनीति, पर्चा, पम्प्लेट आदिमा सजाउने लेखोटमा मात्र सीमित रहे ।

भातदेखि भगवान्‌सम्म

रातो मच्छेन्द्रनाथको आख्यानसँग परिचितलाई थाहा छ– खेतीपातीमा समस्या भएपछि राजा नरेन्द्रदेव सहितको टोली आसाम कामारूप कामाक्षसम्म पुगेर उनलाई नेपालमण्डल ल्याइपुर्‍याइएको थियो । त्यसै अर्थमा मच्छेन्द्रनाथलाई कृषिसँग जोडेर सहकालका देवता भनिन्छ ।

प्रमको चीन भ्रमण भिक्षाटन नहोस्

अमेरिकी प्राध्यापक फ्रान्सिस फुकुयामाले एउटा उत्तर आधुनिक दार्शनिक भाष्य निर्माण गरेका थिए, ‘संसारको अन्त्य’ । सात दशक पुरानो साम्यवादी सत्ता सोभियत संघको विघटनपछि उनको यो अवधारणा सार्वजनिक भएको थियो । दुई ध्रुवमा विभाजित विश्व महाशक्ति केन्द्र अबउप्रान्त नरहने र उदार पुँजीवादको एकछत्र राज हुने उनको आकलन थियो । तर त्यो सत्य साबित भएन ।

कौतुकमय शान्तिपुर

नेपाल संवत्अनुसार दसौं महिना (श्रावण प्रतिपदादेखि भाद्र प्रतिपदासम्म) हो– गुँला । वैष्णव र हिन्दुको नागपञ्चमी, कलकी जयन्ती, गौरा पर्व, ऋषि तर्पणी, रक्षा बन्धन, गाईजात्रा, जन्माष्टमी, नृसिंह जात्रा, भीमसेन जात्रा, पितृऔंसी सबै यसै बेला पर्छ । विशेषतः प्राचीन नेपाल मण्डलभित्रका नेवार समुदायका लागि बौद्ध विहारहरूमा सम्यक् बुद्धमूर्ति प्रदर्शनि (बजिद्यः ब्वये), ब्याँजानके (भ्यागुतो पूजा), सिलुतीर्थ यात्रा, क्वातिपुन्हि (गुन्हुपन्हि), कुम्भेश्वर मेला, सायाः, मतयाः, दथुसायाः, हिले वा रोपाइँ जात्रा, यल पञ्जरां (ललितपुरे पञ्चदान), पञ्चदान आदि महत्त्वपूर्ण अवसर यसै महिनामा पर्छन् ।

हामी दोषी छैनौं र !

ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलद्वारा तयार गरिएको भ्रष्टाचार सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांक–२०२२ अनुसार, आर्थिक अनियमितता, भ्रष्टाचार, कुशासनका क्रममा एसियाली देशहरू चीन, भारत, श्रीलंका, थाइल्यान्ड, भियतनाम, सुरिनाम, माल्दिभ्स, पूर्वी टिमोरभन्दा पनि नेपालको अवस्था गएगुज्रिएको छ ।

पहिचान नामांकन र सीमांकन मात्र होइन

राष्ट्रिय राजनीतिक वृत्तमा पहिचानको मुद्दा फेरि एक पटक विशद चर्चाको विषय बनेको छ । पूर्वीय प्रादेशिक क्षेत्रको नामांकन कोशी प्रदेशका रूपमा रहने गरी निर्णय भएयता त्यसप्रति असहमति प्रकट गर्दै सडक तताउने काम भइरहेको छ । त्यस भूभागका रैथाने समुदायहरू एकत्रित रूपमा त्यस निर्णयविरुद्ध संघर्षरत छन् ।

जब बुंगद्यः कलशमा थुनिए

ललितपुर जावलाखेलमा भोटो देखाइसकेपछि बुंगद्यः (रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा) सम्पन्न हुन्छ । कहीँ न कतै वर्षैभरि सांस्कृतिक गतिविधि भइरहने नेपालमण्डलभित्रको खास विशेषता हो– जात्रा–उत्सव । बुंगद्यः पनि तीमध्ये एक हो । तर, जब जात्राभित्रको रीति, परम्परा, व्यवस्था र आस्थाका आयामहरूको अध्ययन गरिन्छ, तब बुंगद्यः केवल एक उत्सव वा लोकव्यवहारमा मात्रै सीमित रहँदैन ।

बौद्ध सम्पदा, संस्कृति र पशुपति

सर्वविदितै छ, पशुपतिनाथ शैव र हिन्दुहरूका एक प्रमुख आराध्यदेव हुन् र पशुपति क्षेत्रलाई सोही अनुरूप व्याख्या पनि गर्ने गरिन्छ । वागमति नदीको पूर्व–पश्चिम दुई सय चालीस हेक्टरमा फैलिएको श्लेष्मान्तक वनलाई पाशुपत रूप धारण गरेका महादेवको क्रीडास्थल भनिएको छ । गोपालराज वंशावली अनुसार त्यहाँ कुनै समय ज्वलनशील ग्यास निस्किन्थ्यो, आगोको मुस्लोजस्तै । नेप नामक ग्वालाले त्यसको भेउ पाएको थियो ।

त्यो जनसेवा सिनेमा, त्यो न्युरोड

बौद्ध समुदायको महिनाभरिको गुँला पर्व टुंगिएर भदौ प्रतिपदाका दिन बुद्ध–पूजा र वनभोजका क्रममा उपत्यकाका रैथानेहरू साँझ अवेरसम्मै स्वयम्भू डाँडा वरपर रमाइरहेका थिए । अचानक उनीहरूको ध्यान तानियो सहरबीचको बस्तीमा । हेर्दाहेर्दै आगोको मुस्लोले आकाश राताम्मे देखियो, धूवाँका लप्का पनि उत्तिकै सलबलाइरहेका थिए ।