छुवाछुतविरोधी योद्धा पनि थिइन् योगमाया- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छुवाछुतविरोधी योद्धा पनि थिइन् योगमाया

योगमायाले आश्रममा आएका सबै भक्तका अगाडि गाउँकी काहिँली कमिनीलाई पानी सार्न लगाएर आफैंले घटघट पिएर जातपात भेदभाव झुटो हो भन्ने दृष्टान्त दिएकी थिइन् ।
रणेन्द्र बराली

गोपालप्रसाद रिमालको ‘एक जुगमा एक दिन एकचोटि आउँछ, उलटपुलट, उथलपुथल हेरफेर ल्याउँछ,’ भन्ने रचनाले हरेक युगान्तकारी महान् व्यक्तिहरूको योगदानको परिवेशलाई अनुभूत गराउँछ । जातीय समानताको हक, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय तथा महिला मुक्ति आन्दोलनको सरोकारमा संसार हल्लाउने केही महान् नारीहरू विभिन्न कालखण्डबीच धर्तीमा उदय भए ।

जस्तै : नारी मुक्ति आन्दोलनकी अग्रज, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक महिला दिवस ८ मार्चकी संस्थापक जर्मन महिला क्लारा जेडकिन, १९५६ मा रंगभेदविरुद्ध विद्रोह गरेर जातीय एवम् लिंगीय समानतावादी सङ्घर्षकी नायिका अफ्रो–अमेरिकन महिला रोजा पार्क्सजस्ता विश्वप्रसिद्ध नारीहरूकै हाराहारीमा लिन सकिन्छ नेपालकी संघर्षशील नारी योगमाया नेउपानेलाई ।

नेपाली भूमि भोजपुर जिल्ला नेपालेडाँडाको सानो सिम्ले गाउँभित्र एक सामान्य परिवारको मझेरी उघार्दै विसं १९२५ मा जन्मेर हुर्केकी नारीले युगैँंदेखिको जर्जरान्ध समाज परिवर्तनका लागि पुरातन व्यवस्थाका पृष्ठपोषक राणा शासनलाई नै चुनौती दिँदै न्यायको पक्षमा विद्रोह गरेर जहानिया सत्ता मात्र होइन सिङ्गो सामन्तवादको जग हल्लाउने गरी अन्याय र असत्यको विरुद्ध संघर्ष गर्दै सामूहिक प्राणाहुतिसम्म दिन सक्ने वीरांगना हुन्, योगमाया । उनले गरिब, दलित, महिला, आम उत्पीडितजनका अधिकारको पक्षमा गर्जेको काव्य ‘सर्वार्थ योगवाणी (१९६०/९८)’ सत्ताधारीका लागि विभीषिका बन्न पुग्यो ।

एउटा नारीले छोरीको, बुहारीको र आमाको रूपमा समेत बेहोर्न पर्ने लिंगीय विभेद≤ परिवार, समाज र समूल राज्यद्वारा नै गरिने अपमान एवम् शोषणको वेदनाले विक्षिप्त योगमाया जब स्वयम् बाल विधवा भएपछि बेहोर्नुपरेको कटु बुहार्तन, लाञ्छना, तिरस्कारको तिरले घोचेर छियाछिया भएको उनको हृदयबाट ज्वालामुखी फुटे जसरी विद्रोहको ज्वाला निस्कियो । उनले समाजका सारा रूढिग्रस्त मान्यताको पर्खाल भत्काएर मानवीय न्याय र समानताको बाटो रोज्ने अठोट गरिन् । जंगल र भीरपाखा छिचोल्दै निशाचर बनेर रातारात भागेर लुक्दै कुद्दै माइत पुगिन् । अनि सामाजिक उत्पीडनबाट मुक्त हुने विकल्पको चिन्तन गर्न थालिन् । माइतीले पनि कर्मघरमै गएर मृतक स्वामीको सतमा रहेर परम्परागत जीवनयापन गर्नुपर्ने दबाब दिइरहेकै बखत एक जना समवयस्क कँडेल थरका पुरुषसँगको सामीप्यमा भारतको आसाम पुग्छिन् । केही वर्षपछि, कँडेलको मृत्यु हुन्छ र अर्कै डोटेल थरका पुरुषसँग सम्बन्ध भएपछि छोरी जन्मिन्छ । छोरीको बाउको पनि देहान्त हुन्छ ।

त्यसबखत भारतमा चलेको भीषण राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनको उभारले योगमायाको विद्रोही चेतनालाई न्याय र समानताको संघर्षमा सफलता प्राप्त हुने विश्वास जगाइदिएको हुन्छ । करिब ४ वर्षको आसाम फूलबारीको बसाइले उनलाई सामाजिक र धार्मिक ज्ञानार्जनमा ठूलो सघाउ पुर्‍याएको हुन्छ । त्यसपछि उनीमा स्वदेशमै फर्केर अधर्मी, अनाचारी, अविवेकी पुरातन समाजलाई सदाचारी बनाउने र दीनदुःखीको सेवा गर्ने प्रबल उत्प्रेरणा झनै जागृत भयो ।

नाबालक छोरी नैनकलालाई काखमा च्यापेर नेपाल फर्किइन् । भोजपुर मझुवाबेंसी भन्ने ठाउँनेर अरुण नदीको किनारमा कुटी बनाएर ध्यान–चिन्तन गर्न थालिन् । त्यस ठाउँमा निर्मित आश्रम योगमायाको ध्यानयोग केन्द्र मात्रै नभएर बिस्तारै उनले सुनाउने कवितात्मक शैलीको ज्ञानवर्द्धक प्रवचनले, सामाजिक कुरीतिको विरोध, गरिब, अनाथ, एकल महिला, उत्पीडित तथा अन्यायमा परेका असहायजनको आश्रयस्थल नै बन्यो । अझै भनौं भने, निरीह दीनदुःखीहरूको जनअदालतजस्तै बन्न पुग्यो र न्यायिक आन्दोलनको शंखघोष गर्ने थलोसमेत भयो ।

योगमायाको मुख्य माग धर्मराज्य हुनुपर्छ भन्ने हो । उनको धर्मसमाजको मूल एजेन्डा थियो– सती प्रथा, दास प्रथा र छुवाछुत प्रथाको अन्त्य । छोरीले पढ्न पाउनुपर्छ । सौता हाल्न प्रतिबन्ध हुनुपर्छ । विधवा नारीले पुनर्विवाह गर्न पाउनुपर्छ । चर्को ब्याजखोरी र घूसखोरीलाई सख्त सजाय हुनुपर्छ । बालविवाह, केटीको मञ्जुरीबिनाको विवाह गर्न नपाइने कानुन हुनुपर्छ । शिक्षामा भेदभाव नहोस्, महिला दलितले वेद पढ्न पाउनुपर्छ । काल्पनिक त्रासदी देखाएर जनता ठग्ने गुरुड पुराण लगाउन बन्द गर्नुपर्छ । गरिबको ऋण मिनाहा होस् । एक समान मानापाथी कायम होस् । खेतीयोग्य जमिन बाँझो राख्न नपाउने व्यवस्था होस् । भूदानयज्ञ गरी भूमिहीन गरिबलाई जग्गा वितरण गरियोस् । पुराना थोत्रा ऐन खारेजी गरी नयाँ उपवृद्ध बनाई देशभरि लागू गरियोस्जस्ता क्रान्तिकारी माग पूरा गराएर धर्मराज्य घोषणा होस् भन्ने माग थियो उनको । यही घोषणाको सेरोफेरोमा रहेर विद्रोहपूर्ण आन्दोलन गर्दा राज्यले दिएको अनेकथरीका यातना, आपत्–विपत् सास्ती–संकट, जेलनेल झेलेर एउटा अग्रगामी इतिहास रचिन योगमायाले ।

योगमायाले आफ्ना माग र जनअधिकारको सवाललाई कविताको छन्दमै प्रस्तुत गर्ने भएकाले उनलाई उनका जीवनी लेखक निनु चापागाईले ‘प्रगतिशील कवि’ भनेका छन् । आश्रममा आएका सबै भक्तका अगाडि गाउँकी काहिँली कमिनीलाई पानी सार्न लगाएर आफैंले घटघट पिएर जातपात भेदभाव झुटो हो भन्ने दृष्टान्त दिइन् योगमायाले । जब काहिँली कमिनीको हातको पानी पिएर भक्तजनको हारमा सँगै राखेर जातीय समानताको व्यवहार रचिन्, त्यसपछि सानो खैलाबैला उठ्ने कुरै थिएन त्यसबखत । तथापि मानिस मानिसमा कोही सानोठूलो जात हुँदैन भन्नेमा ढुक्क थिएन उनी । माधवराज जोशीले कहाँ छ छुवाछुत, कहाँ छ जात भन्दै दिउसै लालटिन बालेर खोज्दै हिँड्दा कहीँ नभेटाएको कुरा सुनाउँथिन् सबैलाई ।

त्यतिबेला जातीय समानताको कुरा मात्र होइन, कथित सानो जातलाई आफ्नै यज्ञस्थलमा सँगै राखेर ख्वाउनेसम्मको विद्रोह चानचुने विषय थिएन । सती प्रथा, कर्मकाण्ड, जातिभेद र छुवाछुतजस्ता सामाजिक विकृति र विभेदको विरुद्ध विद्रोह गर्ने कार्य जोसमनी सन्त शशिधर (१८०४–१९०६) कै पालादेखि हुँदै आएको र सन्त दिलदास (१८७८–१९४०) मा पुगेर यो निकै विस्तारित भएको थियो, जुन कुरा योगमायालाई राम्रो जानकारी थियो । त्यसैले निर्धक्कसँग सबैलाई सम्झाउँदै उनी कविताको लयमा भन्थिन् ।

‘कुल ता हाम्रो ब्राह्मण हो छैनौ कुलैमा,

जात् ता सत्य छैन राख चुलैमा ।।

जातपात छुवाछुतको अन्त्य हुनुपर्छ,

यो धमिरोले समाज मक्काएको छ ।।’

योगमायाको न्यायिक धर्मसमाजको प्रभावले पछि गएर उनको आश्रम एक किसिमको न्यायालयजस्तो बन्न पुगेको पाइन्छ । निर्धा निम्छरा, अनाथ, अवलाहरूलाई गाउँका ठूला ठालुले गर्ने अन्याय अत्याचारको न्यायिक फैसला गर्थिन् योगमाया । वैदिक धर्म र मानवीय नैतिकताको आधारमा कवितात्मक शैलीमा उनले दिने न्यायिक तर्कलाई कसैले काट्न सक्दैनथे । ‘सामाजिक संरचना नै अधर्मी पक्षपाती भएको हुनाले विधि विधानै फेर्नुपर्छ’ भनेर धनकुटाका बडाहाकिममार्फत प्रधानमन्त्री युद्धशमशेरसमक्ष धर्मराज्यको माग गर्दै ‘भिक्षापत्र’ पठाइन् योगमायाले । आफ्ना माग लिएर शासकवर्गसँग कटाक्ष गरिन् । १९९५ साल कात्तिकसम्म माग सुनुवाइ नभए पूर्णिमाको दिन सामन्ती कुशासनको विरोधमा उनका अनुयायीहरूसमेत २०४ जनाले अग्निसमाधि लिएर राज्यलाई चेतावनी दिने हेतुले उही मझुवाबेंसीमा प्राणहवन गर्नका लागि अग्निकुण्ड बनाउन सयौं भारी दाउरा थुपारेको देखेपछि बडाहाकिम माधवशमशेरले सबैलाई गिरफ्तार गरेर कठोर यातनासाथ कैद गरे ।

जेलबाट छुटेपछि पनि योगमायाले आफ्नो आन्दोलन जारी राखिन् । रूढिग्रस्त अहङ्कारवादी शोषणमा टिकेको शासकले उनको माग पूरा गर्ने कुरै थिएन । उनलाई साथ दिनेहरूसमेतको बलमा संघर्ष चर्कंदै गयो । जहानिया राणा शासनले सत्यलाई दबाउँदो रहेछ र न्यायका लागि छाती खोलेर विद्रोह गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने सन्देश त उनको आन्दोलनले दियो । तर राज्यले माग पूरा गर्ने कुरै भएन । अतः धर्मराज्य प्राप्तिको उद्घोष गर्दै आजभन्दा ८० वर्षअघि १९९८ असार ३१ गते अरुण नदीमा हेलिएर उनीसमेत ६८ जनाले जलसमाधि लिएर सामन्ती राणा शासकलाई नरहत्यारो साबित गरिदिइन् ।

नेपाल आमाकी सुपुत्री योगमाया नेउपाने एक विद्रोहीचेत भएकी, समाज सुधारक, जनमुखी, राजनीतिज्ञ, साहित्यकार, प्रगतिशील आशुकवि, अग्रगामी विचारक, मानवीय न्यायको पक्षमा तथा अत्याचारका विरुद्ध निर्भीक लडाकु र धर्मराज्य (मुक्तियुद्ध) को सेना कमान्डर नारी थिइन् भन्न सकिन्छ । उनी भन्थिन्, ‘मेरा चेलाहरूले मलाई दूध केरा ख्वाउने, मेरा गुणगान गाउने हैन, मानिसहरूका दुःखहरण गर्न मसँगै लागेर संघर्ष गर्न र आवश्यकताअनुसार मृत्युवरण गर्नेसम्मको हिम्मत राख्नुपर्छ ।’

नेपालको इतिहासमा विरलै जन्मने वीरांगना योगमायाजस्तो महान् महिलालाई संसारसामु उजागर गर्ने श्रष्टाहरू समालोचक निनु चापागाई, पत्रकार लेखनाथ भण्डारी, नेपाल अध्ययन केन्द्र, इतिहासविद् ज्ञानमणि नेपाल, समाजसेवी मातृका तिम्सिना, अस्मिता महिला प्रकाशनगृह, बारबरा निम्री अजिज, लेखक उत्तमप्रसाद पन्त, साहित्यकार नीलम कार्कीलगायत खोजकर्ता एवम् कृतिकारहरूप्रति यस महान् कार्यका लागि साधुवाद दिनैपर्छ । नेपालको ऐतिहासिक निधि योगमयाको विषयमा अझै यथार्थ अनुसन्धानका खाँचो छ । उनको जीवन संघर्षगाथा सबै मुक्तिकामी जनताको चासोको विषय बन्नुपर्छ ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७८ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दलित एकताको दुन्दुभि

राष्ट्रिय राजनीतिको कटाक्ष र अस्थिरताले निम्त्याउने संकटको बढी सिकार हुनुपर्ने उत्पीडित जनसमुदायले नै हो ।
रणेन्द्र बराली

सम्पूर्ण दलित उत्पीडित एक हौं, छुवाछुत प्रथा अन्त्य गरौं’ भन्दै नारा गुन्जाउन थालेको पनि त्रिपन्न वर्ष पुगेछ । दलित मुक्ति आन्दोलन राजनीतिक सरोकारको विषय भएकाले यसमा राष्ट्रिय राजनीतिक परिवेशको परोक्ष प्रभाव पर्नु स्वाभाविकै हो । जब मुलुकमा शासकविरोधी राजनीतिक संघर्ष उत्कर्षमा पुग्छ, तब दलित समुदायहरू पनि ऐक्यबद्ध भएर परिवर्तनकारी सत्ता संघर्षलाई बल पुग्ने गरी आन्दोलनमा उत्रन्छन् ।

मुलुकमा द्वन्द्व/संघर्ष चर्केपछि जब रूपान्तरित राज्य व्यवस्था निर्माण हुन्छ, तब फेरि सत्तासीन शक्तिहरूमा दरार पैदा भएर नयाँ अन्तरविरोधको प्रादुर्भाव हुन्छ । संगठित दलित प्रवर्गमा पनि त्यो विरोधाभास र टुटफुटको प्रभाव अनिवार्य पर्छ । यो चक्र सात सालको परिवर्तनदेखि आजसम्मै चलिरहेको छ ।

देशमा परिचालित जनसंघर्ष, जनआन्दोलन र जनयुद्धमा दलित समुदायको जति बलिदान भयो, त्यसको सापेक्षतामा अपुग भए पनि यो अवस्थासम्म आइपुग्दा केही न केही संवैधानिक हक प्राप्त भएको स्विकार्नैपर्छ । प्राप्त अधिकारको रक्षा गर्दै थप अधिकार प्राप्तिका लागि संघर्षसँगै समतामूलक समाज निर्माण गर्नुपर्ने यस घडीमा सत्तासीन पार्टीका नेताको अदूरदर्शिताका कारण कुरु–संग्राम चलेर आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्ने, आफ्नै वर्चस्वको संसद्लाई बलि चढाउने, निहित स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर राष्ट्रघात, जनघात र आत्मघात गर्न पछाडि नपर्नेजस्ता कार्य भएका छन् । अक्षम नेतृत्वका कारण सात दशक लामो राजनीतिक संघर्षलाई अदालत र निर्वाचन आयोगको मुठीमा कैद बनाइएको छ । यस्तो निरीह अवस्थामा मूलधारका दलित संगठनहरू पनि त्यसैको कोपभाजनमा परी अकर्मण्यताको सिकार बन्न पुगेको यथार्थ छोपेर छोपिन्न । ठूला मानिएका पार्टीहरूले दलितसम्बन्धी नयाँ नीति तथा कार्यक्रम अख्तियार गर्नु त कताकता, हिजोका आफ्ना घोषणापत्र तथा विशेषाधिकारसम्बन्धी प्रतिबद्धतासमेत चटक्कै बिर्सेर दलित संगठन र नेता–कार्यकर्तालाई ओझेलमा पारेका छन् । दलित नेतृत्वले पनि वर्तमान अवस्थाको आकलन गरी ठोस कार्यदिशा र कार्ययोजनाका साथ भित्री र बाहिरी संघर्ष तीव्र पार्न नसक्नु, एकल महत्त्वाकांक्षा पूर्तिका लागि माथापच्ची गर्नुजस्ता कारणले गर्दा अहिले दलित आन्दोलनका नाममा चोरदुलाबाट राता कमिलाहरू बग्रेल्ती निस्केर जताततै सलबलाइरहेका छन् ।

यहीँनेर हो, दलित एकताका नाममा अनेकताको बीउ रोपिने स्थिति सिर्जना भएको । नेपाली समाजमा जातीय विभेदकै कारण अहिले पनि दिनानुदिन हिंसा, हत्या, बलात्कार, कुटपिट, अपमान, बहिष्कार र तिरस्कार चर्किइरहेकै छ । यस अवस्थाले आम दलित समुदायमा आक्रोश जाग्नु, प्रतिरोधका लागि तीव्र रोष हुनु, अपमान र अत्याचारका कारण आँखाबाट अग्निज्वाला निस्कनु स्वाभाविकै हो । न्याय र स्वाभिमानका लागि विकल्प खोज्नु पनि अस्वाभाविक होइन । मुक्तिकामी दलित पल्लवित शक्तिहरूका पवित्र हृदयको ज्वारभाटालाई समेटेर जिम्मेवार राजनीतिक दलित मुक्ति संगठनहरूले मूलधारमा समेटेर गति दिन नसकेकाले नै इमानदार दलित समुदायको कित्ताबन्दी गर्ने काम भएको छ । विगतमा दलितलाई फुट पारेर लुट गर्न गैरदलितलाई धेरै हर्कत गर्नुपर्थ्यो भने, आज फलाम काट्ने फलामै तयार भएपछि कुचोले गर्नुपर्ने काम बतासले गर्‍यो भन्ने परेको छ । यस्तै असंगमका कारण अहिले दलित मुक्ति आन्दोलनको जिम्मेवार भन्ने तह र तप्काले आफ्नो समुदायमा बढ्दै गएको सामाजिक र राजनीतिक ज्यादती टुलुटुलु हेरेर बस्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

दलित जनस्तरमा अत्यन्त कर्णप्रिय केही नारा हुन्— ‘राजनीतिक पार्टीहरूले दलितलाई धोका दिए’, ‘हामीलाई फुटबल बनाएर गोल्डकप चुमे,’ ‘यस्तो राजनीति गर्नेहरूलाई दलितको छुट्टै संगठन बनाएर देखाइदिनुपर्छ’, ‘राजनीतिक पार्टी, नागरिक समाज, स्वतन्त्र सबै दलितको नयाँ एकीकृत शक्ति बनाएर संघर्ष गर्नुपर्छ,’ ‘ब्राह्मणका पछि लाग्ने होइन, आफ्नै बर्कतले संगठन चलाएर तिनलाई चक्मा दिनुपर्छ ।’ प्रतिरोध साध्ने यस्ता तिलस्मी सपना बुनेर अनेक नामका संगठनहरूले ठूलो धनजन जुटाई सभा–समारोहहरू गरिरहेका हुन्छन् ।

दलित समुदायका उद्योगी, व्यापारी, जागिरे तथा वैदेशिक रोजगारी गर्नेहरू आफ्नो कमाइको केही अंश पुर्खौंदेखिको उत्पीडनबाट मुक्ति पाउने वा जातीय अपमानको जुवा भाँच्ने आन्दोलनमा लगानी गर्नु कर्तव्य सम्झन्छन् । तर जातीय मुक्तिका सवालमा सबै जना दार्शनिक सोच र सैद्धान्तिक आधारबारे प्रस्ट हुन्छन् भन्न सकिन्न । तथापि स्वाभिमान प्राप्तिको चाहना त सबैमा तीव्र हुन्छ । त्यही उत्कट भावनालाई समेटेर कतिपय अभियन्ताले भएका संगठनलाई एक बनाउने नाममा नयाँ नाउँका संगठनको शृंखला थप्दै एकतामा अनेकताको बीजारोपण गरेका छन् । यस्ता कार्यमा लाग्ने अभियन्ताहरूमा योग्यता, क्षमता, विज्ञता भएका; पार्टीले योगदानको अवमूल्यन गरेर कुण्ठित बनेका; राजनीतिक पार्टी चहारेर वाचाल बनेका; आफ्नै पार्टीसँग खडाजंगी परेर निस्केका; कतिपय निरपेक्ष दलित जातीय मानसिकताले ग्रसित भएका आदि छन् । एकताका सन्दर्भमा माओ त्सेतुङको भनाइ छ, ‘आलोचना वा संघर्षद्वारा अन्तरविरोधको समाधान गर्नु र नयाँ आधारमा नयाँ एकतामा पुग्नु संगठन बलियो बनाउने सही प्रणाली हो ।’ यहाँ त मौजुदा संगठनलाई मजबुत पार्ने, संख्या घटाउने र गुण बढाउने कार्य गर्नुको सट्टा क, ख, ग संगठनलाई एकता गर्ने नाउँमा घ, ङ, च नाउँका संगठन थप्दै र ज्ञसम्म पुर्‍याउने अभियानलाई जानेर वा नजानेर ‘एकताको अभियान’ नाममा दलित–शक्ति क्षय गर्ने काम भएको छ ।

यसभित्र धेरैको भावना चोखो र चाहना स्वच्छ पनि हुन सक्छ । दलित मुक्तिका बाधकहरू पन्छाउने र सशक्त शक्ति निर्माण गर्ने भनेरै तिनले समय र सम्पत्ति लगानी गरेका हुन्छन् । तर ‘रहरले बहर त ब्याउँदैन’ ! कुनै पनि संगठन परिचालन गर्न दर्शन, सिद्धान्त, सांगठनिक कार्यदिशा, नीति तथा कार्यक्रम, विधिविधान र त्यसका आधारमा बनेको रणनीतिक र कार्यनीतिक योजना चाहिने हुन्छ । यो सार्वभौम सत्यलाई पक्रन नसक्दा थुप्रै प्रभावशाली अगुवा नेताहरूले परिचालन गर्न खोजेका संगठन र तिनका तिलस्मी सपना चकनाचुर भएको विगत बिर्सनु हुन्न ।

अशक्त आन्दोलनलाई सशक्त बनाउन दलित समुदायका मूल मुद्दामा केन्द्रित हुनुपर्छ । जातीयताकै कारण मुलुकभर भएका हत्या, हिंसा, दमन र अत्याचारविरुद्ध विद्यमान संगठनहरूलाई नै परिचालन गरेर घटनास्थलमा पुगी प्रतिकार गर्नुपर्छ । शिक्षा र रोजगारीको अवसर नपाएर भौंतारिएका युवा शक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउने आन्दोलनमा लाग्न आवश्यक छ । तिनलाई आफ्नै मातृभूमिमा बिचल्ली भइरहेका दलित समुदायलाई आवास र भूमिको व्यवस्था मिलाउने संघर्षमा लगाउनुपर्छ । समानुपातिक सहभागितालगायत संविधानप्रदत्त तर हात्तीका देखाउने दाँत साबित भएका थुप्रै अधिकारलाई कार्यान्वयन गर्न विद्रोह जरुरी छ । जातीय ज्यादतीविरुद्ध विरोध सभा, धर्ना, जुलुस, अनशनमार्फत राज्यलाई दखल दिनुपर्छ । अनि त्यहीँ ओर्लन्छन् दलित शक्ति, त्यहीँ हुन्छ दलित एकता । अनेकता भए भनेर उस्तै प्रकृतिको छुट्टै संगठन खोल्दै पदाधिकारी चुनिएर नाक फुलाउनु भनेको जुटको नाउँमा फुटको अभियान चलाउनु बराबर हो ।

आफू आजीवन समर्पित भएर रगत–पसिनाले सिँचेको पार्टीसँग अधिकारप्राप्तिका लागि मुकाबिला गर्नुको साटो हारेर वा घुर्की लगाएर बहिर्गमन हुनु भनेको गैरदलित नेताहरूकै लागि मैदान खाली गरिदिनु हो, आत्मघाती साबित हुनु हो । सके आफू संलग्न पार्टीको शीर्ष नेता बन्ने हैसियत राख्नुपर्छ । कम्तीमा आफ्नो पार्टीभित्र दलित मुद्दा स्थापित गर्न लड्नु र दलित नेताहरूले आ–आफ्ना पार्टीको प्रतिनिधित्व गर्दै साझा मञ्च बनाएर संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ ।

विगतमा ‘संयुक्त दलित गणतान्त्रिक मञ्च’ बनाएर राजतन्त्र फाल्नेसम्मको आन्दोलनमा दलित शक्तिले बल पुर्‍याएकै हो । ‘संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समिति’ बनाएर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल स्थापना गर्न र नयाँ संविधान बनाउन निर्णायक भूमिका खेलेकै हो । तर हाल ‘अन्तर्राष्ट्रिय जातीय विभेद उन्मूलन दिवस २१ मार्च’ को कार्यक्रम सम्पूर्ण दलित संगठनले एउटै मूल ब्यानरमा संयुक्त रूपले मनाउँदै आएको विरासतलाई भञ्जन गरेर आ–आफ्नै किसिमले मञ्चन गर्न रमाउने प्रवृत्ति मौलाएको छ । अनेकताको शिखा ठाडो पारेर पक्रेको उचाइलाई बहादुरी मान्न सकिन्न ।

अबको आवश्यकता भनेको दलित मुक्तिका नाममा संगठन थप्ने र अलग्गिने खाले दुन्दुभि बजाउने होइन कि राष्ट्रिय सरोकारका निश्चित मुद्दा तय गरेर दलित समुदायका सबै संगठनलाई एकबद्ध गरी साझा मञ्च बनाई अघि बढ्नु हो । राष्ट्रिय राजनीतिको कटाक्ष र अस्थिरताले निम्त्याउने संकटको बढी सिकार हुनुपर्ने उत्पीडित जनसमुदायले नै हो । दलितको राजनीतिक–सांगठनिक शक्तिमार्फत मुलुकको दलगत राजनीतिलाई नै प्रभाव पार्नेसम्मको हैसियत बनाउनु सचेत दलित नेतृत्वको दायित्व हो ।

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७७ ०८:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×