कामवासना र व्यक्तित्व : स्वीकारोक्तिदेखि ढाकछोपसम्म- विचार - कान्तिपुर समाचार

कामवासना र व्यक्तित्व : स्वीकारोक्तिदेखि ढाकछोपसम्म

पश्चिमा संसारमा सिग्मन्ड फ्रायडको प्रादुर्भाव भएसँगै व्यक्तित्वको अध्ययनमा यौन मनोविज्ञानले प्रश्रय पायो र त्यसयता इतिहासका महत्त्वपूर्ण मानिने मानिसको यौनजीवनका माध्यमबाट उनीहरूको व्यक्तित्वलाई हेर्ने कोसिस थालियो । फ्रायड स्वयं पनि यो अध्ययन पद्धतिको अपवाद बन्न सकेनन् । 
शंकर तिवारी

सन् १७८९ । इस्वी संवत्‌को यो साल भन्नेबित्तिकै विश्वइतिहासमा जानकारी राख्ने जोकोहीलाई फ्रेन्च क्रान्तिको याद आउनु स्वाभाविक हो । फ्रेन्च क्रान्तिको महिमा र महत्ता यस्तो छ कि, यसको अध्ययन–अनुसन्धानबिना दुनियाँको कुनै पनि क्रान्तिको अध्ययन अधुरो–अपुरो हुन जान्छ ।

सन् १७८९ मा एटलान्टिक महासागरवरिपरि के–के घटना भएका थिए भन्नेबारे बाह्र विद्वान्ले हालै गरेको एक अध्ययनलाई ‘१७८९ : ट्वेल्भ अथर्स एक्सप्लोर अ एअर अफ रिबेल्यन, रिभोलुसन एन्ड चेन्ज’ (२०२०) शीर्षकमा मार्क आरोन्सन र सुसान क्याम्पबेल बर्टोलेट्टीले सम्पादन गरेर छापेका छन् । यस पुस्तकमा मार्क आरोन्सनले थोमस जेफर्सनकी दास प्रेमिका शेली हेम्मिङ्सको प्रसंग पनि समाहित गरेकी छन् । कारण, १७८९ मा ती दासी आफ्नो भावी जीवनबारे अलमलका बीच कठोर निर्णय गर्दै थिइन् ।

थोमस जेफर्सन संयुक्त राज्य अमेरिकाका तेस्रो राष्ट्रपति थिए । त्यसो त उनले आफ्नो मृत्युपछि स्थापना गरिने इपिटाफ अर्थात् समाधि–लेखमा आफूलाई तेस्रो अमेरिकी राष्ट्रपतिभन्दा पनि ‘अथर अफ द डेक्लारेसन अफ अमेरिकन इन्डेपेन्डेन्स, अफ द स्टाच्युट अफ भर्जिनिया फर रिलिजियस फ्रिडम एन्ड फादर अफ द युनिभर्सिटी अफ भर्जिनिया; यिनै तीन कार्य म बाँचेको दसी–प्रमाण हुन्, जसका लागि मलाई सम्झिइयोस्,’ लेख्नू भनेर इच्छापत्रमा उल्लेख गरेका थिए । जहाँ–जहाँ मानिसहरू स्वतन्त्रताका लागि लडेका छन्, ती सबैले प्रेरणा लिने दुई विख्यात घोषणापत्र ‘द डेक्लारेसन अफ अमेरिकन इन्डेपेन्डेन्स’ (१७७४) र ‘डिक्लारेसन अफ द राइट्स अफ म्यान’ (१७८९) दुवैको लेखनीमा जेफर्सनको विशेष भूमिका थियो । एउटामा मूल लेखकका रूपमा र अर्कोमा सल्लाहकार/परिमार्जनकर्ताका रूपमा । अमेरिकाको स्वतन्त्रता संग्रामलाई फ्रान्सले सघाएको थियो । कारण, फ्रान्स र बेलायत ‘जानी दुस्मन’ थिए । तर, चतुर अमेरिकी कूटनीतिज्ञहरूले पेरिस र लन्डन दुवै राजधानीबाट आफ्नो देशको हितमा स्वतन्त्रता संग्रामपछि समेत कार्य गराइरहेका थिए ।

अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामको घोषणापत्रका लेखकका रूपमा जेफर्सनको ख्याति युरोपमा फैलिसकेको थियो । विशेष गरी उनले लेखेको वाक्य ‘हामी हरेक मनुष्यलाई विधाताले समान दृष्टिले सृष्टि गरेका हुन्छन् भन्ने कुरालाई स्वतः सिद्ध प्रमाणित मान्छौं किनभने उनीहरूलाई विधाताले सुम्पेको अहरणीय अधिकारका रूपमा जीवन, स्वतन्त्रता र सुखको खोजीलाई कसैले पनि निषिद्ध गर्न सक्दैन’ पढ्दा अहिले पनि जोकोही पाठक रोमाञ्चित हुन्छन् । थोमस जेफर्सन सन् १७८५ मा फ्रान्सका लागि अमेरिकी राजदूतका रूपमा पेरिस पुगेका थिए, जति बेला उनी चार सन्तानका पिता भइसकेका थिए । उनको परिवारसँगै शेली हेम्मिङ्स र उनका दाजु जोन बस्थे ।

शेली हेम्मिङ्स चौधवर्षे नवयौवना थिइन् भने थोमस जेफर्सन चौवालीस वर्षका अधबैंसे । जेफर्सनकी पत्नी मार्था असह्य रोगले मृत्युको मुखमा थिइन् । आफ्ना पतिलाई सन्तानसामु राखेर उनले आजीवन बिहे गर्नेछैनन् भनी वाचा गर्न लगाएकी थिइन्, अर्थात् उनका सन्तानहरूले सौतेनी आमाको मातहतमा रहनुपर्ने छैन । जेफर्सन–पत्नी मार्थाले उक्त किरिया गराउँदा उनको परिवारमा दासी भए पनि कामदारको हैसियतमा रहेकी शेली संयोगले त्यस घटनाको प्रत्यक्षदर्शी बन्न पुगेकी थिइन् । फलतः जेफर्सनले आजीवन दोस्रो बिहे गरेनन् र उनी पत्नीको वचनप्रति प्रतिबद्ध भए । के जेफर्सनको जीवनमा शेलीको उपस्थितिबेगर यो सम्भव थियो ?

लामो समय इतिहास जेफर्सनको पक्षबाट लेखिए पनि पुलिट्जर पुरस्कार विजेता प्राध्यापक आनेते गोर्दोन रिडले ‘द हेम्मिङ्सेस अफ मन्टिसेलो : एन अमेरिकन फ्यामिली’ (२००८) पुस्तकमा शेलीका आँखाबाट जेफर्सनलाई हेर्ने कोसिस गरेकी छन् । प्राध्यापक रिडका अनुसार, जेफर्सनको परिवारसँगै पेरिस पुगेकी शेलीलाई पेरिसमै रहने र जेफर्सनको परिवारबाट मुक्त हुने विकल्प पनि थियो, तर किन उनका दाइ र उनले जेफर्सनको परिवारबाट मुक्ति चाहेनन् ? किन उनी पेरिसको स्वतन्त्र जीवन त्यागेर जेफर्सनसँगै उनको गृहनगर मन्टिसेल्लो, अमेरिका प्रस्थान गर्नका लागि राजी भइन् ? शेलीकी आमा मार्थाको बाबुबाट गर्भवती भएका कारण मार्था शेलीकी विमातृ अर्थात् सौतेनी दिदी थिइन् । शेलीका पूर्वज अफ्रिकी/अश्वेत भएकाले जेफर्सनले त्यो सम्बन्धलाई विवाहमा परिणत गरेनन् भन्ने पनि छ । जे होस्, जेफर्सनले उनलाई परिवारमा औपचारिक रूपमा श्रीमतीको स्थान नदिए पनि बाँकी सम्पूर्ण इज्जत र मर्यादा दिए अनि त्यो मान्यता उनीहरूबाट हुन गएका सन्तानहरूको हकमा पनि लागू भयो ।

रिडका अनुसार, जेफर्सन यति उदार थिए कि उनले शेलीलाई कहिल्यै दासीका रूपमा व्यवहार गरेनन् । उनका भाइ जेम्सले भान्से र शेलीले जेफर्सनकी छोरीको कुरुवाका रूपमा फ्रान्समा त्यति बेलाको चल्तीको भन्दा बढी ज्याला पाउँथे । फ्रेन्च क्रान्तिको सफलतालगत्तै फ्रान्समा दास प्रथाको अन्त्य गरिएको थियो । फ्रान्समै बस्न चाहेकी भए शेली दासबाट मुक्त वा स्वतन्त्र मानिसको दर्जामा रहन सक्ने थिइन् । तर, अमेरिका फर्केर जाँदा उनीहरू दुवैको हैसियत दासका रूपमा रहे पनि जेफर्सनको परिवारभित्र उनीहरूको शान–सौकत भने यथास्थान रहने देखेर उनले त्यो विकल्प रोजिन् भन्ने छ । जेफर्सनले प्रेम र सपना देखे भने शेलीले प्रेम र कानुन देखिन् भन्ने रिडको मत छ । यसरी आजभन्दा झन्डै दुई शताब्दीअघि भएको र मानव इतिहासको स्वतन्त्रता संग्रामका दुई सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण दस्तावेजसँग प्रत्यक्ष सम्बद्ध व्यक्ति थोमस जेफर्सनको निजी जीवनका घटनालाई इतिहासकारहरूले अहिले पनि उत्खनन गरिरहेका छन् । सार्वजनिक जीवनमा स्वतन्त्रताका पक्षधर भए पनि जेफर्सन निजी जीवनमा कति उदात्त थिए भनेर उनको परख भइरहेको छ ।

नेपालको सार्वजनिक वृत्तमा हालै लेखक सरिता तिवारीले कार्ल मार्क्सको जीवनको निजी पक्षका केही कुरा ‘कान्तिपुर’ को नियमित स्तम्भमार्फत सार्वजनिक गरिन् । कार्ल मार्क्स र उनकी घरेलु सहयोगीसँगको सम्बन्धबाट सन्तान जन्मेको सत्य–तथ्यका आधारमा र त्यसरी जन्मेको सन्तानलाई मार्क्सले अभिभावकत्व दिन इन्कार गरेको विषयलाई टेकेर सरिताले मार्क्सलाई ‘बलात्कारी’ को आरोप लगाएकी छन् । मार्क्सलाई देउताभन्दा माथि राख्ने नेपाली कम्युनिस्टलाई त्यो कुरा चित्त बुझेन । ‘कम्युनिस्टहरूका देउता’ मार्क्सलाई बलात्कारीको आरोप लाग्नु/लगाइनु कथित शुद्धतावादी मार्क्सवादीहरूलाई पाच्य हुने विषय थिएन । उनीहरूले सरिता तिवारीमाथि विभिन्न शैलीबाट प्रहार गर्ने कोसिस पनि गरे । त्यो लहरको अग्रमोर्चामा आफूलाई ‘वैज्ञानिक समाजवादी’ भन्न रुचाउने अर्का चिन्तक लेखक आहुति पनि ‘कान्तिपुर’ कै नियमित स्तम्भमै सामेल भए ।

आहुतिले त मार्क्सकी सेविकाले ‘इतिहासको महान् सर्वहारा क्रान्तिमा बलिदान दिएको’ भनेर गलत कार्यको महिमामण्डन नै गरे । इतिहासमा जोसुकैले गल्ती गरेको किन नहोस्, त्यो गल्ती गल्ती नै हुन्छ । मार्क्स एउटा मानिस थिए र मानिसका रूपमा उनका पनि सीमितता–कमजोरीहरू थिए । मार्क्सको निधनको धेरै वर्षपछि सार्वजनिक भएको यो तथ्यलाई मार्क्स पैदा भएको समाजले उनको मानवीय कमजोरीलाई सहजतापूर्वक सार्वजनिक बहसको विषय बनायो । नेपाली कम्युनिस्टलाई त्यही विषय एउटा सानो लिखतमा चर्चा गर्दा स्विकार्न मुस्किल भयो र उनीहरूले नाङ्गो बचाउमा उत्रेर आफ्नो बौद्धिक संकीर्णता प्रदर्शन गरे ।

महात्मा गान्धीका अन्यत्रका विरोधीजस्तै केही नेपाली कम्युनिस्ट गान्धीको आलोचना गर्नुपर्‍यो भने उनकी नातिनी–भतिजी मनु बेनसँगको सम्बन्धलाई लिएर आलोचना गर्छन् । गान्धीको मनुसँगको कुनै त्यस्तो अस्वस्थ सम्बन्ध थिएन । उनले आजीवन अनेक विषयको परीक्षण गरिरहे— राजनीति, आहारविहार, औखतीमुलोलगायत यावत् विषयमा । उनको आत्मकथाको शीर्षक नै ‘सत्यको प्रयोग’ त्यही कारण राखिएको हो । मनु गान्धी–पत्नी कस्तूरबा जीवित हुँदै गान्धीको परिवारमा समाहित भएकी थिइन् । कस्तूरबाको मृत्युपश्चात् मनुको आमा बन्ने अभिभारा गान्धीले सम्हाले । आफ्ना निजी सहयोगी प्यारेलाल मनुसँग लहसिएको सुइँको गान्धीले पाएका थिए । चालीस वर्षको उमेरदेखि ब्रह्मचर्यको अभ्यास गरेका गान्धीलाई करिब तीन दशकपछि आफ्नो ब्रह्मचर्यको परीक्षण गर्ने भूत सवार भयो । मनुलाई रुचि नै नभएको अनावश्यक विषयमा गान्धीले विवादमा ल्याए । गान्धीको मनुसँगको सम्बन्ध अरू कसैले सार्वजनिक नगरेर गान्धी स्वयंले गरेका थिए, त्यो पनि घटना भएकै हप्ता । आफूले गरेको परीक्षणमा अनुत्तीर्ण भएको बताउँदै गान्धीले आफूमा अझै हिंसाको अंश रहेको स्विकारे । त्यो गान्धीको इमानदार स्पष्टोक्ति थियो । कसैले लगाएको आरोपको खण्डन उनले गरेका थिएनन् । त्यसबारे गान्धीको जीवनका गाथाकारहरूले कलम चलाएका छन् र स्वयं मनुले लेखेका डायरी र पुस्तक ‘बापु माई मदर (१९४९)’ प्रकाशित छन् । गान्धीसँग नजिकबाट जोडिएका नारीहरूले र नारीहरूबारे गान्धी जीवित हुँदै र मृत्युपश्चात् पनि अनेकन् पुस्तक प्रकाशन गरेका/भएका छन् । यो क्रम रोकिएको छैन । तैपनि गान्धीले नेतृत्व गरेको आन्दोलनमा जति महिलाको अग्रमोर्चामा सहभागिता हुन्थ्यो, त्यति दुनियाँको कुनै आन्दोलनमा नभएको अध्ययनले देखाएका छन् ।

सत्य, अहिंसा, शान्ति र सत्याग्रहका माध्यमबाट गान्धीले विश्वलाई दिएको सन्देशलाई न्यूनीकरण गर्न उनका विरोधीहरू निजी विषयमा टेको लिएर बारम्बार प्रहार गर्न खोज्छन् । गान्धीले यस्तो प्रहारको सामना जीवनकालमै गरेका थिए । तर, त्यो कुराले गान्धीले गरेका महत्त्वपूर्ण कार्य ओझेलमा परेको छैन । त्यसैगरी कार्ल मार्क्सको व्यक्तित्व उनले गरेको विद्वत् कार्यको जगमा अडिएको छ । ‘कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो’, ‘दास क्यापिटल’ लगायतका पुस्तक त्यसका अनुपम उदाहरण हुन् । मार्क्सको कोसँग कस्तो सम्बन्ध थियो भन्ने विषयले उनको बौद्धिक कार्यलाई ओझेल पार्ने सामर्थ्य नराखे पनि उनको सार्वजनिक र निजी जीवनबीचको संगति/असंगतिबारे परिचर्चा निषेध गर्न सकिने र गर्नुपर्ने विषय होइन ।

सन् १८५१ मा मार्क्स–पत्नी जेनी र घरेलु कामदार लेन्चेन डेमुथ ‘निम्स’ बाट केही महिनाको अन्तरालमा सन्तान पैदा भएका थिए । मेरी ग्याब्रिएल लिखित ‘लभ एन्ड क्यापिटल : कार्ल एन्ड जेनी मार्क्स एन्ड द बर्थ अफ अ रिभोलुसन’ (२०११) मा परिवारिक खर्च जोहो गर्न जेनी अन्तै गएका बेला मार्क्स भने लेन्चेनसँग अनुचित कार्यमा लिप्त रहेको उल्लेख छ । १८४८ मा ‘कम्युनिस्ट मेनिफस्टो’ सार्वजनिक गरेर संसारभरिका उत्पीडित सर्वहारा मजदुरको मुक्तिको कामना र आह्वान गरेका मार्क्स आफूबाट पैदा भएको सन्तानको बाप्टैजेसन/नामकरणमा सहभागी भएनन् । यो सबै कार्यको ढाकछोप गर्ने तारतम्य मिलाउन उनका अन्यतम सहयोगी एंगेल्स सरिक भए । जन्मदर्तामा बाबुको नाम खाली राखियो र एंगेल्स नक्कली अभिभावक बने । फ्रेडरिक नाम गरेका ती बालक नारकीय बाल्यकाल बिताउन बाध्य भए । यो कुराको वर्णन बेलायतको लेबर पार्टीका नेता एवं छाया सरकारका मन्त्रीसमेत रहेका टिरिस्ट्रम हन्टले ‘मार्क्स जेनेरल : द रिभोलुसनरी लाइफ अफ फ्रेडरिक एंगेल्स’ (२००९) मा विस्तारमा लेखेका छन् । मार्क्सको बौद्धिक र सार्वजनिक व्यक्तित्वमा कुनै ह्रास नपुगोस् भनेर एंगेल्सले यस प्रकरणलाई विलुप्त पार्ने सचेत कोसिस गरेका थिए ।

झन्डै चार दशक मार्क्सको परिवारको भरणपोषण गरेका एंगेल्सले त्यो बच्चालाई देखिसहेनन्, उनी अरू सबैप्रति उदार थिए, तर फ्रेडरिकप्रति अनुदार नै रहे । मार्क्स र एंगेल्सको यस्तो कृत्यले उनीहरूमा विद्यमान ढोंगी चरित्रलाई राम्रोसँग उजागर गरेको छ । मार्क्सको कृत्य सार्वजनिक नहोस् भनेर लेन्चेनलाई मार्क्स जीवित रहुन्जेल उनकै सुसारेका रूपमा राख्ने प्रबन्ध एंगेल्सले गरे । मार्क्सको देहान्तपश्चात् एंगेल्सले लेन्चेनलाई आफ्नो गृहस्थीमा जोडे । एंगेल्सको घरमा फ्रेडरिक आफ्नी आमा लेन्चेनलाई भेट्न सहजतापूर्वक पाउँदैनथे । एंगेल्सले यो कुरा आफ्नो मृत्यु हुने बेला आफ्नी अन्तिम सेविका/संगी लुसी र मार्क्सकी छोरी इलेअनोरसामुन्ने बकेको प्रमाण १८९८ मा लुसीले लेखेको पत्र इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर सोसियल हिस्ट्री, आमस्टरडममा सुरक्षित छ । मार्क्सको सम्पूर्ण व्यक्तित्व नबुझी उनीबाट प्रेरित एक महिला अधिकारकर्मीले यो तथ्य थाहा पाएपछि उनी विचलित हुनु अन्यथा होइन ।

पश्चिमा संसारमा सिग्मन्ड फ्रायडको प्रादुर्भाव भएसँगै व्यक्तित्वको अध्ययनमा यौन मनोविज्ञानले प्रश्रय पायो र त्यसयता इतिहासका महत्त्वपूर्ण मानिने मानिसको यौनजीवनका माध्यमबाट उनीहरूको व्यक्तित्वलाई हेर्ने कोसिस थालियो । फ्रायडको पद्धतिबाट मिथकीय, प्राचीन र आधुनिक पात्रहरू कोही बचेका छैनन्; फ्रायड स्वयं पनि यो अध्ययन पद्धतिको अपवाद बन्न सकेनन् । फ्रायडले आफ्नो उत्तराधिकारी (!) घोषणा गरेका मनोवेत्ता कार्ल गुस्ताभ युङले नै फ्रायडको निजी जीवन खोतल्दा उनीहरूबीच असमझदारी बढ्न पुगेको थियो । जोसेफ क्याम्पबेलद्वारा सम्पादित ‘द पोर्टेबल युङ’ (१९७१) का अनुसार, खासमा फ्रायडको आफ्नी सालीसँगको सम्बन्धलाई लिएर युङले चासो राखेका थिए । फ्रायडले श्रीमती र साली दुवैलाई सपनामा बरोबर देख्ने गरेकाले त्यो त्रिकोणीय सम्बन्धबारे युङ उचित निष्कर्षमा पुग्न चाहन्थे । फ्रायडले यसबारे युङलाई दिएको प्रत्युत्तर ‘म तिमीलाई यसबारे भन्न त सक्छु, तर मेरो प्राधिकारलाई विवादमा पार्न चाहन्नँ’ ले धेरै कुरा भन्छ । युङ भन्छन्, ‘फ्रायडले यो त्रिकोणीय सम्बन्धलाई राम्रोसँग केलाउन सकेका भए, उनी थप परिष्कृत हुने थिए ।’

विद्वान्हरूको तत्त्व–अन्वेषणमा मिथकीय देवताहरू त भाग्न पाउँदैनन् भने मार्क्स, गान्धी वा बीपी वा अन्यलाई उक्त फ्रेमबाट हेरिनु स्वाभाविक हो । पुरुष सत्ताको भारले थिचिने परम्परागत इतिहास लेखन शैलीलाई पुनर्लेखन गर्ने ‘न्यु हिस्टरिसिजिम’ ले इतिहास अध्ययनमा थप रोचकता प्रदान गरिरहेको छ । जगदीश घिमिरेले आफ्नो उपन्यास ‘सकस’ मा पृथ्वीनारायण शाह समलिंगी भएको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् ।

बीपीले आफ्नो जीवनका आखिरी वर्षहरूमा भोला चटर्जीसँगको अन्तर्वार्तामा आफू श्रीमतीप्रति इमानदार हुन नसकेको स्वीकार गरेका छन् । यही कारण बीपीको व्यक्तिगत तवरमा श्रीमती सुशीलासँग कति मनमुटाव भयो या भएन, त्यसबारे केही कुरा बाहिर आएका छैनन् । न त बीपीले सम्बन्ध राखेका महिलाहरूका पक्षबाट ती कुरा बाहिर आएका छन् । तैपनि बीपीले भावी पुस्तालाई आफू सामान्य मानिसजस्तै थिएँ भन्नका लागि आफ्ना कमजोरी इमानदारीपूर्वक बताएर गएका छन् ।

कुनै पनि व्यक्तिको इमानदारी वा सच्चाइको मापन उसको समाज, परिवार र आफ्नाप्रति ऊ कति इमानदार हुन सक्यो र यी तीन तत्त्वबीच उसले कति सन्तुलन कायम गर्न सक्यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । थोमस जेफर्सनले शेलीलाई श्रीमतीको दर्जा नदिए पनि अपेक्षाकृत अधिकार र आडभरोसा दिए । तेइस वर्ष पार गरेपछि उनीहरूका सन्तानले दासको हैसियतबाट कानुनी रूपमै छुट्कारा पाएका थिए । अमेरिकामा उक्त घटना भएको आधा शताब्दीपछि कार्ल मार्क्सले आफ्नी सेविकालाई त्यो तहको आत्मीयता प्रदान गर्न सकेनन् । मार्क्सका जनरल मानिने एंगेल्सले फ्रेडरिकको नक्कली बाबु बनेर मार्क्सको इज्जत धेरै वर्षसम्म छोपिदिए । तर, उनको परस्त्रीगमनबाट जन्मेको सन्तानको आलोकबाट हेर्दा ‘मी टु जेनेरेसन’ को कुनै नारीवादी चेत भएको लेखकले त्यो मानेमा मार्क्सलाई बलात्कारी भन्नु कुनै आश्चर्य होइन । तथ्यको बेवास्ता गर्दै मार्क्सले कुनै गल्ती गरेकै थिएनन् भनेर एकोहोरो प्रलाप गर्न उद्यत हुनुले बुद्धिमत्ता झल्काउँदैन । खासमा सरिताजीको आशय मार्क्सले गरेको गल्ती त इतिहासमा लुकेन भने, आफ्ना अगुवा र समकालीन सामजिक/राजनीतिक/सांस्कृतिक अभियन्तालाई संकेत गरेर, आन्दोलनका सहयात्रीसँग गर्ने निन्दनीय र घृणित व्यवहार बदल्न र सच्याउन चेतावनीपूर्वक आग्रह गर्नु रहेको देखिन्छ ।

कुनै पनि लेखक वा ऐतिहासिक पात्र लेखकीय/ऐतिहासिक सामर्थ्यले प्रसिद्धिको भागी हुन सक्छ । कुनै पनि आन्दोलनको आयतन त्यसले समाजमा पार्ने प्रभावका आधारमा बढ्छ, न कि त्यस आन्दोलनका दर्म्यान भएका कमजोरीलाई छोपेर वा लेखकको व्यक्तित्वका कमजोरीलाई ढाकछोप गरेर । सबै खाले व्यक्तित्व अध्ययनको साझा निष्कर्ष ती व्यक्तिको सार्वजनिक–निजी वृत्तबीच कति तादात्म्य थियो भन्ने नै हो । गान्धीको भाषामा भन्नुपर्दा, उनीहरूको कथनी र करनीबीचको अन्तर कति थियो भन्ने नै हो । यो प्रतिमानबाट मार्क्स निःसन्देह कमसल साबित भएकै हुन् ।

खुला समाजमा स्वस्थ बौद्धिक विमर्श भइरहनुपर्छ । ती विमर्शको जग भने मनगढन्ते आरोप, बचाउभन्दा तथ्य र प्रमाणको सत्यापनमा आधारित भने हुनैपर्छ ।

प्रकाशित : असार १४, २०७८ ०८:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दहीचिउरा कि बेबी सावर ?

पुरुषहरूलाई हाम्रो प्रश्न— गर्भवती बुहारीको भुँडीसँग फोटो त खिचाउनुभयो, तर नातिनी जन्मी भने उसलाई पैतृक सम्पत्ति नातिलाई जत्तिकै दिने कि नदिने ?
नम्रता शर्मा, अरुणा उप्रेती

प्राणीजगत्‌को निरन्तरताका लागि गर्भधारण जरुरी हुन्छ । यसबारे गर्भावस्था र सुत्केरीका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न ढंगबाट व्याख्या भएको छ । एक समय यस्तो पनि थियो, सन्तान जंगल र गुफामा जन्माइन्थे र सामूहिक तरिकाले हुर्काइन्थे ।

तर मानव सभ्यताको विकाससँगै परिवार संस्थाको जरुरी भयो अनि विभिन्न परिधि र सीमारेखाहरू कोरिन थाले । सम्पत्ति आदि लुटिँदा महिलामाथि पनि आक्रमण हुन थाल्यो, बलात्कार सुरु हुन थाल्यो । अनि यस्तो कालखण्ड पनि आयो, जहाँ महिलाहरूलाई सम्भावित आक्रमणबाट जोगाउन अन्नसँगसँगै जमिनमुनि लुकाउन थालियो । विशेष गरी गर्भवती महिलाहरूलाई सुरक्षित राख्ने निहुँले लुकाउन थालियो । सायद यही कारण गर्भधारणसँग कतै न कतै लज्जा जोडिएको छ । अनि गर्भको प्रक्रिया र धारणलाई सरमको आवरण पहिर्‍याउने प्रथाको पनि थालनी भयो ।

समय बित्दै गएपछि हरेक समुदायमा महिला गर्भधारण र अधिकारलाई लिएर विभिन्न सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक धारणा र नियमहरू बन्न थाले । मानव जंगलबासबाट अहिलेको आधुनिक युगसम्म आइपुग्दा गर्भधारण र गर्भावस्थाले धेरै रूपान्तरण भोग्नुपरेकामा दुईमत नहोला । हाम्रो समाजमा आज पनि अविवाहिताले गर्भधारण गरे त्यसलाई लज्जाजनक विषयका रूपमा हेरिन्छ । तर कतिपय ठाउँमा त गर्भ रहेपछि महिलालाई जन्मघरबाट बिदाइ गर्ने चलन छ । नेपाल र भारतमा पनि महिलावादी आन्दोलन ‘आफ्नो शरीरमाथि आफ्नै अधिकार’ हुन्छ र गर्भधारण लज्जा होइन गर्वको विषय हो भनेर स्थापित गर्न सफल भएको छ । तैपनि संसारभरि रङ, लिंग, जात, शारीरिक बनोट आदिमा आधारित विभेद र त्योसँगै जोडिएका गर्भावस्थासम्बन्धी अनेक कुरीति, नियम र अत्याचार अझै धेरै छन् । जस्तै— अविवाहिता/एकल महिलाले कतै अझै विभेद सहनुपरिरहेको छ भने गर्भधारण गरेपछि केहिले त्यसलाई खुला प्रदर्शन गर्न थालेका छन् । गर्भधारणपछि फोटो खिचाउने विदेशको चलन नेपालमा पनि भित्रिएको छ ।

एकचोटि हामीलाई पश्चिमको एउटा गाउँमा एक परिवारले ‘विशेष कार्यक्रम छ, आउनुपर्छ’ भनेर आग्रह गर्‍यो । उक्त परिवारलाई हामीले चिनेको दस वर्ष भएको थियो । कठोर मिहिनेत गरेर गरिबीबाट उक्सिन दस जनाको त्यो परिवारमा सबैले योगदान गरेका थिए ।

हामी खुसीसाथ त्यहाँ पुग्यौं । ढोकैमा लेखिएको रहेछ— बेबी सावर । के रहेछ यो भनेर गम्दै भित्र पसेपछि हामी छक्क पर्‍यौं ।

घरकी जेठी बुहारी पाँच महिनाकी गर्भवती रहिछन् । उनका वरिपरि जम्मा भएका मानिसहरू गर्भवतीको पेट देखाउँदै, हाँस्दै, रमाउँदै फोटा खिचाउँदै रहेछन् । सत्तरी वर्ष नाघेका सासू–ससुरा पनि संकोच मान्दै बुहारीको उत्साह हेर्दै त्यस माहोलमा रमाउन खोज्दै रहेछन् ।

‘बेबी सावर’ विदेशमा प्रायः गर्भस्थ बच्चाको लिंग के छ भन्ने थाहा पाएपछि गरिन्छ । केवल महिलाहरू जम्मा हुन्छन्, गर्भवतीलाई उपहार दिन्छन्, भ्रूण छोरा वा छोरी जे हो त्योअनुसारको नीलो वा गुलाबी लुगा आदि दिने र रमाइलो गर्ने गर्छन् । त्यसैले नेपालमा ‘बेबी सावर’ मनाउनुको तुक छैन । किनभने नेपालमा भ्रूणको लिंग पहिचान गर्नु कानुनी अपराध हो । नेपाली समाजले भ्रूण पहिचान गरेर, अपराध गरेर, रमाइलो गर्न थालेको हो कि भन्ने प्रश्न मनमा आउँछ । हामी विदेशका राम्रा बानी, अनुशासन, सरसफाइ, समयको वास्ता गर्ने र किताब पढ्ने बानी, आफ्ना सांस्कृतिक महत्त्वका वस्तुहरूको वास्ता गर्ने, स्वस्थ खाना खाने आदिको चाहिँ वास्ता गर्दैनौं । हाम्रो संस्कृति र कानुनसँग नमिल्ने ‘बेबी सावर’ चाहिँ धुमधामसँग मनाउने प्रयत्न गर्छौं । केक काट्छौं । जबकि केकले गर्भवती महिलालाई बेफाइदा गर्न सक्छ, शरीरमा चिनीको मात्रा बढाउँछ, भ्रूणलाई खराबी गर्न सक्छ । ‘कामकुरा एकातिर, कुम्लो बोकी ठिमीतिर’ भनेको सायद यही होला ।

हाम्रो संस्कृतिमा हरेक समुदायका महिलाहरू गर्भवती भएपछि सुरक्षा दिन, उनको स्वास्थ्यको ख्याल राख्न अनेक चलन छन् । गर्भवतीलाई ‘दही–चिउरा’ खुवाउनु त्यस्तै एउटा चलन हो । ‘दही–चिउरा’ खान दिने भनेर अनेकथरीका स्वास्थ्यकर भोजन पनि दिइन्छ । घरमा खाना भाग लगाउँदा ‘दोजिया’ अर्थात् ‘दुई जीउकी’ का लागि भनेर भोजनको केही बढी भाग दिइन्छ । नेवार समुदायमा पनि गर्भवतीका लागि विशेष खाना बनाइन्छ । तर, ‘भुँडी देखाएर’ फोटो खिच्ने–खिचाउने चलन छैन ।

‘बेबी सावर’ जस्तो चलनले गर्भवती महिलालाई फाइदा गर्दैन । गर्भको व्यापारीकरण भयो । नेपालका सिने नायिकाहरूले गर्भावस्थाको फोटो खिचाएर राखेपछि सहरका नेपाली गर्भवती महिलाहरूलाई पनि भुँडी देखाएर फोटो खिचेर राख्ने इच्छा बढ्न सक्छ, बढिरहेको छ । ‘बेबी सावर’ का नाममा अनेक महिला–पुरुष जम्मा भई ‘भुँडीको फोटो’ खिचेर सामाजिक सञ्जालहरूमा राखेको देखिन्छ । तर वास्तवमा ‘वेबी सावर’ को अर्थै नबुझी, यस्तो ठाउँमा को–को जम्मा हुन्छन् भन्ने नबुझी, त्यसको प्रतीकात्मक अर्थ नबुझी नक्कल गर्दा, अनेक फोटा राख्दा विदेशीहरू कति हाँस्दा होलान् !

नेपालमा पहिलेपहिले गर्भवती महिलाहरू आफ्नो बढेको पेट लुकाएर हिँड्थे, गर्भ रहेको कुरा गर्न लाज मान्थे । पुरुषले आफू बाबु बन्न लागेको कुरा कसैलाई भन्दैनथे, लाज हुन्छ भनेर । त्यस्तो गर्नुपर्ने अवस्था अहिले जरुरी छैन । बिस्तारै महिलावादी आन्दोलन र शिक्षाले गर्भावस्था लज्जाको विषय रहेन, तर यसको अर्थ कुरै नबुझी विदेशीहरूको नक्कल गर्नु होइन ।

धेरैजसो नेपाली महिलालाई गर्भावस्थामा योगासन गर्नुपर्छ भन्नेबारे थाहा छैन, स्वास्थ्यकर खानेकुरा खानुपर्ने कुरा वास्ता गरिन्न, गाउँघरका महिलाहरूलाई कामको बोझले गर्भावस्थामा गाह्रो भएको वास्ता गरिन्न, तर ‘नक्कल गरेर बेबी सावर’ गर्नचाहिँ हामी खप्पिस हुँदै गएका छौं । नेपाली ‘बेबी सावर’ मा पुरुषहरू आफ्ना गर्भवती बुहारी, भान्जी, भतिजीको पेटमा हात राखेर फोटो खिच्छन् र सामाजिक सञ्जालमा राख्छन् । यी सबै पुरुषलाई हाम्रो प्रश्न— गर्भवती बुहारीको भुँडीसँग फोटो त खिचाउनुभयो, तर नातिनी जन्मी भने उसको अधिकारको पैतृक सम्पत्ति नातिलाई जत्तिकै दिने कि नदिने ? कि सदियौंदेखि छोरी जन्मनेबित्तिकै ऊ अरूको ‘नासो’ हो भनी धनी घरको छोरो खोजी बिहे गर्नुपर्छ भन्ने ?

प्रकाशित : असार १४, २०७८ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×