शंकर तिवारी

शंकर तिवारीका लेखहरु :

निर्वाचनपछिका चुनौती

एकै व्यक्तिले दुई–दुई पटक विघटन गर्ने विश्वकीर्तिमानको साक्षी हुँदाहुँदै पनि नेपालको प्रथम गणतान्त्रिक संसद्ले आफ्नो कार्यकाल पूरा गरेको छ । यो संसद्को सिंगो कार्यकालको सम्यक् मूल्यांकन समयक्रममा हुँदै जानेछ, यो आलेख भने आगामी निर्वाचनपछिका चुनौतीबारे केन्द्रित हुनेछ ।

दलहरूमा कुलीनहरूको दबदबा

दक्षिण एसियाको सबभन्दा पुरानो राजनीतिक दल भारतीय कांग्रेस पार्टी (कांग्रेस–आई) मा लामो समयपछि गत महिना गान्धी परिवारबाहिरका नेताहरूले नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा गरे । महात्मा गान्धीसमेत कुनै बेला अध्यक्ष रहेको पार्टीमा गान्धीले भन्ने गरेको अन्तिमजन वा हरिजन समुदायबाट नेतृत्व चयन भयो । यो परिघटना झट्ट हेर्दा दलित समुदायको नेता नेतृत्वको त्यस सोपानमा पुगेको प्रसंगको चर्चा र त्यसले दिने ऊर्जाभन्दा बेसी दलहरूमा कसरी अल्पतन्त्र हावी हुन्छ भन्ने कुराको उदाहरण बन्न पुग्यो भन्नेबारे यो आलेख केन्द्रित रहनेछ ।

चुनावी भाष्य र गठबन्धनको औचित्य

दोस्रो गणतान्त्रिक संसद्का लागि आम चुनावको मिति नजिकिँदै जाँदा मौसमी जाडो बढे पनि राजनीतिक वातावरण बिस्तारै तात्दै गइरहेको छ । नेपालमा कुनै पनि लोकतान्त्रिक संविधान अन्तर्गत संसद्का लागि हुने यो आठौं चुनाव हो ।

अराजकताको पराकाष्ठा

सार्वभौम संसद्ले दोस्रो पटक पारित गरेको नागरिकता विधेयकलाई संविधानले निर्दिष्ट गरेको पन्ध्रदिने समयसीमाभित्र लालमोहर लगाउन आनाकानी गर्दै राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले आफू र राष्ट्रपति संस्थालाई पुनः अर्को पटक विवादको भुंग्रोमा मुछेकी छन् । पहिलो गणतन्त्रात्मक संसद्ले दुई आघातबाट ब्युँझिएर कार्यकाल पूरा गरेकै हप्ता संसद्को विधायिकी अर्थात् कानुन बनाउने अधिकारमाथि धावा बोलेर राष्ट्रपतिले अराजकताको आह्वान गरेकी मात्र छैनन्, सिंगो देश र प्रणालीलाई संवैधानिक–राजनीतिक मुठभेडतर्फ अग्रसरसमेत गराएकी छन् ।

बीपीको उत्तराधिकारको सवाल

नेपाली राजनीतिमा बीपी कोइरालाको के स्थान छ, नेपाली लोकतन्त्रको उन्नयनका लागि उनले के–के योगदान गरे, त्यो स्वर्ण अक्षरले इतिहासमा अंकित छ । उनी २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापनादेखि २०३९ सालसम्म नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा रहे । चाहे भूमिगत विद्रोहीका रूपमा होस् या सत्याग्रहीका रूपमा, सत्तामा हुँदा होस् वा विपक्षमा हुँदा, जेलदेखि निर्वासनसम्म, सशस्त्र संघर्षको आह्वानकर्तादेखि राष्ट्रिय मेलमिलापको प्रार्थी हुँदासम्म, उनको प्रत्येक डेगले सफलता–असफलताको पृथक् गोहो बनाउँदै गयो ।

राजनेताहरूका प्राध्यापक

भदौ ४ शनिबार राति समाजवादी चिन्तक एवं दार्शनिक व्यक्तित्व प्रदीप गिरिले भौतिक देह त्यागेर महाप्रस्थान गर्नुभएपछि उहाँका बारेमा सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरू रंगिएका मात्र छैनन्, सिंगो देश नै ‘बौद्धिक शून्यता’ मा प्रवेश गरेजसरी स्तब्ध भएको छ ।

लोकतन्त्र र उदार विश्वव्यवस्थामाथि संकट

उदार विश्वव्यवस्थामाथिको संकट झन् धेरै गहिरिँदै छ । कोरोना महामारीसृजित विश्वव्यापी आर्थिक संकटले रुस–युक्रेन युद्ध छ महिना पुग्दा पनि नरोकिने संकेतले अझ विकराल रूप लिँदै छ । स्वतन्त्र विश्वका हिमायतीहरूले मुखले र वक्तव्यमार्फत युक्रेनका पक्षमा वकालत गरे पनि यो युद्ध युक्रेन एक्लै लड्दै छ । पूर्वसोभियत संघको भूगोल कब्जा गर्ने रुसी रणनीतिले गर्दा उदार विश्वव्यवस्था कुन धरातलमा पुगिसकेको रहेछ भन्ने छर्लंग भएको छ । उदार विश्वव्यवस्था र लोकतन्त्रको प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएकाले पनि यो लेख त्यही सेरोफेरोमा केन्द्रित रहनेछ ।

बीपीको अन्तिम सन्देश

उमेरले तीन दशक नपुग्दै बीपी कोइरालालाई रोगहरूका राजा मानिने क्यान्सरले आक्रमण गरिसकेको थियो । त्यससँग जुध्दै उनी थप चार दशक बाँचे, झन् धेरै शारीरिक/राजनीतिक जोखिम मोलेर । भूमिगत रूपमा दुई पटक काठमाडौं आएका उनी २००७ सालको क्रान्तिमा विराटनगर मोर्चामा अग्रपंक्तिमा आफैं खटिएका थिए । मोर्चामा उनी बालबाल मृत्युको मुखबाट जोगिएको वर्णन गरेका छन्– भोला चटर्जीले ‘रिसेन्ट नेपाली पोलिटिक्स’ मा ।

स्वप्नशील नेतृत्वको प्यास

शेरबहादुर देउवाको पञ्चम सत्तारोहणको एक वर्ष पूरा भएको छ । असहज परिस्थितिमा संविधानको जटिलताका बीच फेरि प्रधानमन्त्री बनेपछि देउवाले तय गरेको घोषित प्राथमिकता खोप लगायत पूरा भएका छन् भने अर्थतन्त्र उकास्न ठोस कदम चाल्न सफलता मिलेको छैन । सिंहदरबार सम्हालेका उनलाई पार्टीको राजपाठ पनि लगालग दोस्रो पटक हात लागेको छ । तर सरकार र पार्टी नेतृत्वमा मिलेको सफलता उनले कसरी प्रयोग गरिरहेका छ्न्, के यही शैलीको निरन्तरता आजको आवश्यकता हो त भन्नेबारेमा यो लेख केन्द्रित रहनेछ ।

नयाँ राजनीतिको हावा

२०६२/६३ को जनआन्दोलन र नेपालको गणतान्त्रिक राजनीतिलाई दिशानिर्देश गरेको १२ बुँदे समझदारीमा ‘पूर्ण लोकतन्त्र’ भन्ने शब्द धेरै पटक प्रयोग भएको छ । त्यही पूर्ण लोकतन्त्रको सपना कतै अपूर्ण बन्दै गैरहेको त छैन, यतिबेला आम मानिसमा सन्देह पैदा भएको छ ।